Qazir qulaǵy túrik kópshilik respýblıkalyq buqaralyq aqparat quraldary arqyly sońǵy kezde elimizdiń medısına salasynda qol jetkizgen jetistikteri jaıynda mol málimet alýda. Atap aıtqanda, qazaqstandyq hırýrgter Ortalyq Azııa memleketteri arasynda alǵash ret baýyr, júrek, súıek kemigin, júrek almastyrý operasııalaryn oıdaǵydaı iske asyrýda.
1902 jyly avstrııalyq hırýrg E.Ýlmann otashylar qoǵamynyń kezekti otyrysynda alǵash ret búırekti zerthanalyq jaǵdaıda transplantasııalaý otasyn (ıttiń búıregin eshkige otyrǵyzǵan) iske asyrǵany jaıly habarlama jasady. Onyń bul baǵyttaǵy jumysyn AQSh-tyń Chıkago ýnıversıtetiniń klınıkasynda A.Karrel jalǵastyryp, 1904 jyly búırek almastyrý operasııasyn júrgizdi. Sóıtip, transplantologııany damytýda sińirgen eńbekteri úshin AQSh ǵalymdary arasynda tuńǵysh Nobel syılyǵyna ıe bolǵan ǵalym Aleksıs Karrel boldy. Álem ǵalymdarynyń izdenisteriniń arqasynda 1953 jyly Bıllıngem, Brent jáne Medava «jasandy búırek» apparatyn oılap shyǵardy. Kóp uzamaı dárigerler Hıým, Merrıl jáne Torn alǵash ret adamdarǵa búırek almastyrý otalaryn jasap, tájirıbege engizdi.
Baýyrdy almastyrý problemalary búırekten keıin ekinshi bolyp qolǵa alyndy. Bul baǵytta 1955-1965 jyldary zerthanalyq-tájirıbelik zertteýler ıtter men janýarlarda túbegeıli júrgizildi (ásirese Ýelchý bastaǵan top). 1963 jyly 6 ret adamǵa baýyr almastyrý otasy jasaldy. Biraq onyń barlyǵy sátsiz aıaqtaldy. AQSh jáne Anglııa ǵalym-dárigerleri Shtarsl,Marchoro (Chıkago), Kelı baýyr almastyrý isinde erekshe qol jetkizdi. 1969 jyly ota jasalǵan 91 aýrýdyń 10 ǵana tiri qaldy. Al 1970 jyldyń basynda álemde 133 naýqasqa baýyr almastyrý otasy jasalyp, onyń 12-si tiri qaldy.
– Qazaqstanda organdy transplantasııa (baýyr almastyrý) operasııasy tuńǵysh ret A.N.Syzǵanov atyndaǵy ǵylymı zertteý hırýrgııalyq ınstıtýtynda (Almaty) 1997 jyly jasaldy. 2000-jyldary professor Jaqsylyq Dosqalıev bastaǵan ǵalym-otashylar baýyr sırrozynda baýyr jasýshalaryn almastyryp salýdy tájirıbege engizdi.
2009 jyldan bastap elimizde leıkoz aýrýlaryna shaldyqqan balalarǵa súıek maıyn almastyrý operasııasy jasala bastady. Eger 2009 jyly elimizde organdar men súıek maıyna bar-joǵy 4 ota jasalǵan bolsa, 2012 jyly olardyń sany 74-ke, al 2013 jyldyń jarty jylynda 93-ke jetti.
Qazirgi kezde transplantasııa eksperımentti bıologııa men medısınada aýto- (óz tinderin transplantasııalaý), gomo- (sondaı túrdiń donorynan transplantasııalaý) jáne geterotransplantasııa (basqa túrdiń donorynan transplantasııalaý, mysaly, ıtke qoıannan) keńinen qoldanylady. Transplantatqa qoıylatyn basty sharttar: máıit jas adamdiki bolǵany jón; qan qysymy qaıtys bolǵansha qalypty deńgeıde bolýy; qaterli isik nemese juqpaly aýrýmen aýyrmaǵandyǵy; aýrýhanada qaıtys bolýy (nemese adam qaıtys bolar aldynda birneshe saǵat aýrýhanada bolǵany) qajet.
2012 jyldyń 8 tamyzynda Qazaqstan kardıohırýrgteri sozylmaly júrektiń jetispeýshiligi dıagnozy qoıylǵan Qostanaı oblysyndaǵy Rýdnyı qalasynyń turǵyny 38 jastaǵy Jánibek Ospanovqa donorlyq júrek transplantasııasyn jasady. Bul ota elimizdiń jetekshi kardıohırýrgi, medısına ǵylymdarynyń doktory Iýrıı Pıa men Chehııanyń kardıohırýrgi Jan Pırktyń qatysýymen júzege asty. Mundaı kúrdeli ota otandyq dárigerlerdiń joǵary kásibı biliktiliginiń, sondaı-aq Ulttyq medısınalyq holdınginiń 3-klınıkasynyń – Respýblıkalyq jedel járdem ǵylymı ortalyǵynyń, Ulttyq kardıohırýrgııa ǵylymı ortalyǵy men Respýblıkalyq dıagnostıkalyq ortalyǵynyń jedel jáne úılesimdi jumystarynyń arqasynda múmkin boldy. Sebebi, mı ólimi tirkelgen áleýetti donor týraly málimet jedel járdem ǵylymı ortalyǵynan túsken. Osy aqpar túsken bette Ulttyq kardıohırýrgııa ǵylymı ortalyǵynyń bir top dárigeri donor júreginiń jaǵdaıyn baǵalap, júrekti transplantasııalaýǵa kezekte turǵan pasıentterdiń tinderiniń úılesimdiligine ımmýnologııalyq zertteýler júrgizýdi bastaǵan. Al Respýblıkalyq dıagnostıkalyq ortalyǵy laboratorııasynyń mamandary táýlik boıy barlyq qajetti zertteýlerdi júrgizdi. Sóıtip, mıyna qan quıylyp qaıtys bolǵan 46 jastaǵy áıeldiń júregin 38 jastaǵy pasıentke berý týraly sheshimge kelgen. Al Igor Vorotnıkov esimdi azamat anasynyń júregin transplantasııalaýǵa kelisim berý-bermeýdi táýlik boıy oılanǵan. Mundaı sheshim qabyldaý oǵan da ońaı soqpaǵany anyq. Alaıda, ol osy sheshimi arqyly úlken gýmanıstik qadamǵa bardy. Ota sátti ótti. Anasynyń júregi transplantasııalanǵan naýqas Jánibek Ospanovtyń jaǵdaıy otanyń kúrdeliligine saı, dınamıkasy turaqty boldy. 22 kúnnen keıin klınıkadan úıine shyqty. Ázirshe ol dárigerlerdiń baqylaýynda.
Osydan 5 jyl buryn biz mundaı ota jasaý týraly tek armandap kelsek, endi, mine, soǵan Elbasymyzdyń sarabdal saıasaty men densaýlyq saqtaý salasyn qoldaýynyń arqasynda qolymyz jetip otyr. Bul ota – bizdiń holdıngtiń ǵana emes, qazaqstandyqtardyń da jeńisi. Osydan bir jyl buryn Elbasy Ulttyq ǵylymı kardıohırýrgııalyq ortalyqty ashqan kezde, bizdiń aldymyzǵa osy ortalyqta búgingi tańdaǵy medısınadaǵy aldyńǵy qatarly ozyq tehnologııalardy engizý týraly tapsyrma bergen bolatyn. Júrek almastyrý otasyn qazaqstandyq medısınanyń Memleket basshysy tapsyrmasyn sátti júzege asyrǵanyn kórsetedi, – dep habarlady sol kezdegi Densaýlyq saqtaý vıse-mınıstri E.Baıjúnisov.
Dárigerler deregine júginsek, jasandy júrek adam ómirin 5-6 jylǵa, al júrekti transplantasııalaý emdelýshiniń ómirin 15-20 jylǵa deıin uzartady eken. Al bizdiń eldiń zańy kóz jumǵan naýqastyń organyn týystarynyń ruqsatymen transplantasııalaýǵa ruqsat beredi. Soǵan qaramastan, eshkim týysynyń organyn donorlyqqa qımaıdy. «Endi donor bolǵan adamnyń týystaryna memleket tarapynan kómek berý týraly ózgeristerdi Densaýlyq saqtaý kodeksine engizip jatyrmyz. Bıyl ol ózgerister kúshine enedi. Bálkim, sonda halyqtyń túsinigi ózgeretin bolar», – deıdi densaýlyq saqtaý salasynyń qyzmetkerleri. О́ıtpegende, búgingi tańda elimizde organ almastyrý kezeginde turǵan 7 myńnan astam adamnyń arman-tilegin oryndaý múmkin bolmaı qalady.
Elimizdiń bas transplantology Ǵanı Quttymuratovtyń aıtýynsha, sol 7 myńnyń teń jartysy búırek almastyrý kezeginde turǵandar. Olardyń basym bóligi 35-40 jastaǵy naýqastar. Arasynda ómir boıy dıalız alyp júrgender de bar. Biraq sonyń birli-jarymy ǵana operasııa ústeline jatady. Kóp jaǵdaıda búırekti týystary beredi. Al júrekti transplantasııalaýǵa Qazaqstan tarıhynda alǵash ret kelisim berilip otyr. Anasynyń júregin Jánibek Ospanovqa, búıregin Evgenıı Kýrs atty azamatqa berýge kelisim bergen jigittiń erligi ózgelerge úlgi bolsa, qanekı. Marqum Galına Vorotnıkovanyń júregi men búıregi eki adamnyń ómirin uzartyp, olardyń jaqyndaryn qýanyshqa bólep otyr.
Donordyń aǵzasyn alýǵa kelisim bergen otbasynyń ıgilikti isi tańdaný men qoshemetke laıyq. Sebebi, qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes, donordyń nemese onyń týysqandarynyń tiri kezinde bas tartqan jaǵdaıda aǵzalaryn alý prosesi júrgizilmeıdi. Al eger donor bolsa, Qazaqstan ishki aǵzalardy transplantasııalaýǵa daıyn. Ol úshin qazir elimizde myqty kadrlyq, ıntellektýaldyq, ǵylymı jáne resýrstyq áleýet te, jaqsy materıaldyq-tehnıkalyq baza da bar.
2013 jyldyń jazynda professor Toqan Sultanálıev Astanadaǵy Respýblıkalyq jedel medısınalyq járdem ortalyǵynda baýyr almastyrý otasyn ózimizdiń otandyq dárigerlerdiń kómegimen sátti aıaqtap shyqty. Al Almatydaǵy №7 klınıkalyq aýrýhanada onyń bas dárigeri, professor Bolat Baımahanov basqarǵan otashylar toby búırek pen baýyrdy almastyrý operasııalaryn jasaýǵa kiristi. Bul baǵytta jasalǵan olardyń alǵashqy qadamdary qýanarlyq. Bul jaǵymdy ister kóp jyldar boıy ǵalym-dárigerlerdiń aldaryna qoıǵan úlken armany edi.
Bizdiń elimizde búırek aýystyrý operasııasy A.N.Syzǵanov atyndaǵy Hırýrgııa ǵylymı ortalyǵynda 1978 jyldan bastap jasalýda. Osynaý ýaqyt aralyǵynda Qazaqstanda 700-ge jýyq naýqas búıregin almastyrdy.
Búırek almastyrý operasııalaryn 2013 jyly Shymkent qalalyq jedel járdem aýrýhanasynda onyń bas dárigeri, professor Mádı Bıǵalıev Ońtústik Koreıa hırýrgterimen birlese otyryp, oblystyq ákimdiktiń qoldaýymen iske asyrdy. Osy emdeý mekemesinde bir jyldyń ishinde 11 naýqasqa búırek transplantasııasy jasaldy. Árıne, bul shymkenttik áriptesterimizdiń úlken jetistigi ekenin moıyndaýymyz kerek.
Taıaýda, ıaǵnı 2016 jyly Astanadaǵy Ulttyq kardıohırýrgııa men Onkologııa jáne transplantologııa ǵylymı ortalyqtarynyń dárigerleri birigip bir mezette júrek pen búırekti 37 jastaǵy Amangeldi Napılov atty naýqasqa almastyrý otasyn sátti oryndap shyqty. Mundaı ota osy kúnge deıin tek AQSh-ta, Italııada, Ońtústik Koreıada jasalatyn. Kóp ýaqyt ótpeı, 2016 jylǵy 24 qarasha kúni astanalyq otashy-professor Eńbek Eri Iýrıı Vladımırovıch Pıa óz komandasymen 67 jastaǵy ókpesiniń aqaýy bar aýyr naýqasqa ókpe aǵzasyn sátti almastyryp shyqty. Ota 10 saǵatqa sozyldy. Bul otandyq hırýrgııada úlken jetistik boldy. Sóıtip, elimizde transplantologııa kókjıegi keńeıe tústi. Elimizdiń dárigerleri medısınany álemdik joǵary deńgeıge jetkizýge batyl bel baılap otyr. Oǵan bizdiń elde barlyq múmkinshilik jasalǵan.
Degenmen, bizde joǵaryda atap ótkenimizdeı, naýqas aǵzasyn almastyratyn donorlyq búırek, baýyr, júrek jáne basqa organdar tapshy, ıaǵnı donor joqtyń qasy. Bolǵan kúnniń ózinde donor bolatyn adamnyń densaýlyǵy jaramaıdy nemese qan toby, ımmýndyq júıeleri sáıkes kelmeıdi. Sonymen qatar, keıde dinı aǵymǵa berilip, ulttyq mentalıtetke urynyp transplantasııaǵa kedergi jasalyp jatatyny jasyryn emes.
Jynysy, tegi, násili, tabıǵaty, ómir súrý ortasy, tipti iship-jeıtin tamaǵy múldem bólek aǵzanyń búıregin jatsyný múmkin be nemese bóten adamnyń organy qanshalyqty sińisip ketedi degen saýal kimdi de bolsa beı-jaı qaldyrmaıtyny sózsiz. Nefrologtardyń aıtýynsha, búırek (júrek, baýyr jáne basqa da aǵzalar) adamnyń jynysyna, jasyna, ultyna qaramaıdy, tinder ımmýndy-bıologııalyq jaǵynan sáıkes kelse, jaraı beredi. Demek, búırek aýystyrý úshin jańa búırek pen naýqas adamnyń ishki aǵzasynyń 12 faktory tolyq sáıkes kelýi shart. Sonda ǵana aýystyrylǵan bógde búırek qalypty jumys isteıdi. Búıregi almastyrylǵan azamattar jiti baqylaýda bolady. Sebebi, naýqastardyń qan qysymy kóteriledi. Bul – birinshiden. Ekinshiden, aýystyrylǵan búırek qansha degenmen ózge adamdiki bolǵannan keıin, aǵzada túrli aýyrsynýlar paıda bolýy múmkin. Sondyqtan olar turaqty túrde dári iship júrýi tıis. Olarǵa arnaıy tizimge engen dáriler aqysyz beriledi. Tym erte bastalyp, janǵa batpaı júre beretin qaýipti aýrýdyń aldyn alý úshin shanshý, syzdaý syndy belgileri biline bastalysymen-aq, mamandarǵa qaralyp, tıisti em qabyldaýy kerek. Emdelý úshin dáriger tarapynan naqty dıagnoz qoıylýy shart. О́kinishke qaraı, keıbir jaǵdaıda erterek bastalǵan búırektiń sozylmaly jetispeýshiligin dál anyqtaý qıynǵa soǵady. О́ıtkeni, jyldar boıy belgi bermegen kesel saldarynan búırektiń kóptegen nefrondary ólip qalýy múmkin. Qalaı desek te, árbir adam óz densaýlyǵynyń ıesi. Sondyqtan «aýyryp em izdegenshe, aýyrmaıtyn jol izde» degen qaǵıdany berik ustanǵan abzal.
Iá, qazaqstandyq dárigerler el senimi men úmitin aqtap, halyq densaýlyǵyn saqtaý isine eleýli úles qosýda. Olardy alda talaı bıik maqsattar men shyraıly ister kútip tur. Sońǵy jyldary elimizde júrek, baýyr almastyrý otalary sátti jasalyp, otandyq medısınanyń alǵa basýy, ilgeri jyljýy baıqalsa, aldaǵy keler jyldary uıqy bezin, ishek, endokrındik bezderdi jáne de basqa kúrdeli aǵzalardy almastyrý operasııalary kútip tur. О́kinishke qaraı, donor máselesi (ásirese, júrek, baýyr, búırek sııaqty organdardy tabý) elimizde tolyq sheshimin tapqan joq. Júrek, baýyr, búırek sekildi organdardy aýyr syrqaty bar jandarǵa almastyrýǵa sol donorlardyń tapshylyǵy qolbaılaý bolyp otyr. Ázirshe kóbine qandas týystary ǵana (ákpesi sińlisine, anasy qyzyna, ákesi balasyna, t.s.s.) baýyrynyń bir bóligin óziniń eń jaqyn týysyna «syılap» jatyr. Insýlt, jol apatynan qaıtys bolǵan kisilerdiń organdaryn tek basqa ulttardan «alýǵa» múmkinshilik bolyp tur da, bizdiń qandastarymyz bul iske úrke qarap, donorlyqqa kelisimin bermeýde. Eger bul másele sheshilse, qanshama adamnyń ómirin uzartýǵa, olarǵa jáne onyń jaqyndaryna baqyt syılaýǵa múmkinshilik týar edi, shirkin!
«Donor» degen sóz bizge burynnan tanys. Ol latynnyń «dono» – «syılaımyn», «qurban etemin» degen sózderinen engen. Donor bolý (mysaly, qan tapsyrý) – árbir adamnyń azamattyq paryzy. Myńdaǵan adam jyl saıyn qan donory bolyp, nebir syrqatqa shaldyqqan tanystaryna, týysqan-baýyrlaryna qolushyn berip, qan tapsyryp jatady. Olar óziniń sol abzal áreketimen basqa bir ómiri qyl ústinde turǵan janǵa ómir syılaıdy. Donor bolý –qaıyrymdylyǵy men rahymy mol adamdardyń qolynan keletin quptarlyq is. Ol úshin adamnyń sana-sezimine donorlyq qyzmettiń qanshama paıdaly ekenin sińire bergenimiz jón. Áldebir sebeptermen ol dúnıege attanyp bara jatqan jan óziniń júregin, baýyryn, nemese búıregin myna jalpaq dúnıede aýyr syrqattan qınalyp júrgen pendege «syılap» ketse nesi artyq. Onyń júregi basqa bireýdiń keýdesinde soǵyp tursa, búıregi basqa jannyń ómirin uzartyp jatsa, onyń nesi bar! Sóıtip, ólimnen keıin de ómir bar ekenin basqalarǵa, jalpy qoǵamǵa kórsetip jatsaq, nur ústine nur bolar edi. Transplantologııanyń adamnyń ómirin uzartatynyn, syrqatqa dertinen aıyǵyp, tolyqqandy ómir súrý qýanyshyn syılaıtynyn este ustaǵanymyz jón. Árıne, transplantologııanyń tıimdi jaqtaryn, onyń qajettiligin áli de eldiń sanasyna jetkizip, bul máselege kózqarastaryn ózgertkenimiz oryndy.
Saǵyndyq ORDABEKOV,
medısına ǵylymdarynyń doktory, professor.
Taraz