Jarqyn maqsat, jańa mindetter

Birneshe býyn ur­paq bilim alyp, qanatyn qaq­qan – batys óńirindegi negizgi ustazdar usta­hanasy, 85 jyldyq tarıhy bar  M.О́temisov atyn­­daǵy Batys Qazaqstan mem­lekettik ýnıversıteti – Qa­zaq­stannyń kóne joǵary oqý oryn­darynyń biri, aımaqtyń má­denı, ǵylymı, áleýmettik jáne ekonomıkalyq damytý ort­a­lyǵy bolyp tabylatyn bi­lim ordasy. Elbasynyń jyl saıy­nǵy dástúrli Joldaýlary men jahandyq jáne ishki syn-qaterlerge jaýap jáne sonymen bir mezgilde, jańa tarıhı jaǵdaılarda ulttyń damyǵan memleketterdiń otyz­dyǵyna ki­rýi jónindegi «100 naqty qadam» Ult jospary atty keshendi baǵ­dar­la­ma­sy men qoıylǵan naq­ty min­­detterdi oryndaý maq­sat­yn­da ýnıversıtette júıeli ju­mystar atqarylýda. Bilim ordasy búgingi kúni tájirıbe kórsetkendeı, oqý úrdisin uıymdastyrýda halyq­aralyq tájirıbe almasýdy arttyryp keledi. Ýnıversıtet oqytý­shylary jyl saıyn bilik­ti­lik arttyrý kýrstary men Qa­zaqstannyń jáne Eýropa­nyń beldi joǵary oqý orynda­rynda taǵylymdamadan ótý­de. Ýnıversıtette fızıka jáne matematıka baǵyty boıyn­sha birlesken bilim berý baǵ­dar­lamalary engizildi. Bul birlesken baǵdarlamalar Otto fon Gerıke atyndaǵy (Germanııa), Uly Kazımır atyn­daǵy (Polsha) ýnıver­sıtetteriniń, al qos dıplomdy bilim berý AQSh-tyń Mıs­sısıpı ýnıversıtetiniń qa­tysýymen júzege asýda. Ýnıversıtette Reseı Halyqtar dos­tyǵy ýnıversıtetimen (Máskeý) magıstratýra boıynsha bir­les­ken baǵdarlamalar júr­­gizi­lýde. Bul bizdiń magıs­trant­tarymyzǵa jetekshi seriktes ýnıversıtetterdiń dıplom alýlaryna múmkindik beredi. M.О́temisov atyndaǵy Ba­tys Qazaqstan memlekettik ýnı­­­ver­sıtetinde (BQMÝ) mýltı­medııalyq klastarmen, elektrondy jáne qashyqtan oqytý­dy qam­­ta­masyz etetin jańa kom­pıý­ter­lermen jabdyqtalǵan «Mahambet» aqparattyq tehno­lo­gııalar ortalyǵy jumys jasaýda. Ýnıversıtetimiz qazirdiń ózinde bilim berý júıesin oń­taı­­landyrýda ınnovasııalyq avtor­lyq baǵdarlamalarǵa ıe. Oqý orny saıtynyń bilim berý sapasyn qamtamasyz­dan­dyrý táýelsiz qazaqstandyq agent­tiginiń JOO ınternet-re­sýrs­tarynyń 2015 jylǵy reıtıngisinde 60 joǵary oqý ornynyń arasynda 8-shi oryn­dy ıelenip otyrǵany da úlken jetistik dep bilemiz. Osy ortalyqtyń robototehnıka laboratorııa­synda jas ǵalymdar, stýdentter, mektep oqýshylary da ǵylymı jobalardy birlese atqarýda. Mektep muǵalimderine robotty tehnıkadan arnaıy kýrs­tar ótkizilip, biliktilikterin de shyńdaýda. Aǵyl­­shyn tilinde bilim berý baǵdar­lamalary jasaqtalyp, bilim berý modýlderiniń quramy keńeıý­de. Oqytýshylar arasynda jyl saıyn ınnovasııalyq jo­ba­lar baıqaýyn ótkizý de dástúrge aınalyp otyr. Stý­dent­terdiń kásibı bilimderin kásip­oryndarda tájirıbelik ne­giz­de shyńdaýy jolǵa qo­ıyl­dy. Jumys berýshiler keńe­siniń qatysýymen eńbek naryǵynyń talaptaryna sáıkes stýdentterdiń tańdaýlary ne­gi­zinde 185 modýldi bilim berý baǵdarlamasy jasaqtaldy. Aldaǵy oqý jylynda quny 40 mln teńge qarjyny quraıtyn fızıka laboratorııa­sy iske qosylmaq. Sonymen qatar, jańa materıaldyq bazamen qamtylatyn oqý ǵımaratyn turǵyzý da josparlanyp otyr. Ýnıversıtet búgingi tańda halyqaralyq yntymaqtastyq pen akademııalyq utqyrlyq qyzmeti alys jáne jaqyn shetel joǵary oqý oryndarymen halyqaralyq baılanystardy uıymdastyrý jáne damytý jumystary boıynsha birqatar ister atqarýda. Nátıjesinde búginde ýnıversıtetimiz taıaý jáne alys sheteldiń seksennen astam joǵary oqý ornymen kelisimshart jasaǵan. Olardyń qatarynda: Malaı­zııa­nyń Malaıa-Ýels ha­lyq­­­­aralyq ýnıversıteti, Ger­manııanyń Gýtenberg atyn­daǵy ýnı­ver­sıteti, Passaý ýnıver­sıteti men Polshanyń Bydgosh qala­syndaǵy Ekonomıka joǵary mek­tebi, AQSh-tyń Mıssısıpı ýnı­versıteti men London Me­ned­jment akademııa­sy, t.b. bar. Oqý ornynyń bıylǵy jyly Ýnıversıtetterdiń eýropalyq qaýymdastyǵyna tolyq múshe bolýy eýropalyq bilim men ǵylym keńistiginde otandyq bilim men ǵylymdy shetelde tanytýǵa óz úlesin qosary anyq. Osy oqý jylynda elimizdiń 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan Bilim berý men ǵylymdy damytýdyń memlekettik baǵ­dar­lamasyn júzege asyrý aıasynda joǵary oqý ornynyń top-menedjerligine sheteldik mamandar tartylyp otyr. Oqý ornynda kóp tildi bilim berý ortalyǵynyń basshylyǵyna ońtústikkoreıalyq maman Lı Djong Hıýnniń shaqyrtylýy atalǵan sala boıynsha sheteldik tájirıbe almasýdyń taǵy bir múmkindigi dep bilemiz. Ýnıver­sı­tetimizde 100-ge jýyq shetel­dik stýdentterdiń de bilim alý­y­na jaǵdaı jasalyndy. Olar­dyń arasynda alys shetelden – AQSh-tan, Germanııadan, Qytaıdan, Reseıden kelgen stýdentter bar. Búgingi ýnıversıtet kel­­betin ǵy­lym – ınnovasııa – óndiris úsh­taǵanynsyz eles­tetý múmkin emes. Ýnı­ver­­sıtettiń ǵylym sa­la­syndaǵy jetistikteri de az emes. Búgingi ǵylymdy jaratylystaný ǵylym­da­ryn­syz elestetý qıyn. Bul ǵy­lymdardyń tili barshaǵa ortaq. Al búgingi tańda ǵylymdy damytýda sheteldik tájirıbe mańyzdy. Elimizde óndirilip, memleket qazynasyna eleýli qarjy quıyp otyrǵan munaı salasynyń ózi ǵylymı turǵyda kóp zertteýdi qajet etedi. Ǵylym men óndiris óz betinshe júrmeýi tıis. Ǵylymda ashy­l­ǵan árbir jańalyq óndiriste tájirıbeden ótip, qyz­­met etýi qajet. Ýnıversıtettiń ǵylym al­dyn­daǵy úlken mindetteriniń biri ǵylym men óndiristiń ózara baılanysy jáne óndiristiń ǵy­lym­dy qarjylandyrýy bo­lyp tabylady. Ǵalymdar eńbekteri Qa­rashyǵanaq «Petroleým Oper­eıtıng b.v.» kompanııasy­men baılanys ornatyp, oqý ornymyzǵa qomaqty qarajat ákel­gen bolatyn. Joba sátti aıaq­­taldy, onyń qorytyndysy ónd­i­riske engizildi. Atalǵan joba keıin de «Burǵylaý kar­bonatty shlamdy, munaı negizdi qońyr eritindini ká­de­ge jaratýdyń ádisterin bala­maly damytý salasynda ǵylymı zertteý júrgizý boıynsha qyzmet kórsetý» taqyrybyndaǵy úshinshi ǵyly­mı-ınnovasııalyq jobasymen jalǵasyp, Qarashyǵanaq «Petroleým Opereıtıng b.v.» kom­pa­­­nııasynan taǵy da qoldaý tapty. Zertteý nátıjesinde bur­ǵy­lanǵan korbonatty shlamdy termo­mehanıkalyq óńdeýden ­soń munaı negizinde Qara­shyǵanaq gaz­kondensatty ken ornynda qol­danýǵa bolatynyn jáne B markaly 2 bitistiretin IV jáne V klasty jol-klımat­tyq aımaǵynda belsendi mıne­­r­al­­­dy untaq retinde asfalt­beton qosyndysynda qol­da­nýǵa bolatynyn kórsetti. Ná­tıjesinde Batys Qazaqstan oblysynyń Bórli aýdanyn­da 1,3 shaqyrym Aqsaı – Prıýralnyı avtokólik joly boıynda synaq jıegi jáne Zelenov aýdanynda Oral – Aty­raý avtokólik joly boıynda orna­l­asqan Úlken Shaǵan eldi me­keni mańynda 800 metrlik orman sharýashylyǵyna arnalǵan órtke qarsy mıneraldanǵan synaq jolqatary tóseldi. Ýnıversıtetimizde búgingi tańǵa deıin alty halyqaralyq ǵylymı-zertteý konsorsıýmy qurylyp, bir­les­ken ǵylymı zertteýler júr­gi­zilýde. Olardyń qata­ry­n­­ da G.Ibragımov atyn­da­ǵy til, ádebıet jáne óner ın­s­tıtýty men Qazan federal­dy ýnıversıteti (Qazan qa­lasy), Orynbor memlekettik ýnı­versıteti, «Sankt-Peter­býrg ǵa­lymdar odaǵy» qoǵam­dyq bir­les­tigi, Bashqurt mem­le­kettik ýnıversıteti men Re­seı Ǵylym akademııasy Ýfa ǵylymı orta­lyǵynyń áleý­met­tik-ekonomıkalyq zert­teý ınstıtýty (Ýfa q., Re­seı), Qalmaq mem­lekettik ýnı­versıteti Povolje mem­le­kettik áleýmettik-gý­man­ı­tarlyq akademııasy orta­lyǵy, «Eýrazııa halyqtary dos­tas­tyǵy» (Orynbor q., Reseı) atty ǵylymı ortalyqtar men ózge de oqý oryndary bar. Búgingi tańda ýnı­ver­­sı­tetimizde 24 maman­dyq boıyn­sha magıs­tratýra jumys jasaı­­dy. Magıstranttary­myz halyq­aralyq taǵylymdama­dan ótý ar­qyly óz bilimderin shyń­dap, tájirıbe almasýda jáne qarjylandyrylǵan, kelisim­shar­ttyq negizdegi ǵy­ly­mı-zert­teý jobalaryna kóptep tar­tylýda. Al «Máńgilik el jastary – ındýstrııaǵa!» memlekettik baǵdarlamasynyń bilim alam, maman bolam degen jastarǵa bereri mol. Atalǵan baǵdarlama boıynsha Qyzylorda, Jambyl, Ońtústik Qazaqstan, Almaty jáne Mańǵystaý oblystarynan kelgen 500-ge jýyq stýdent grant negizinde bilim alýda. Aǵymdaǵy oqý jylynda da «Máńgilik el jastary – ındýstrııaǵa!» áleýmettik jobasy boıynsha ýnıversıtetimizge 15 mamandyq boıynsha mem­le­kettik granttar bólinip otyr. Jas ur­paqty sapaly bilimmen qarý­landyrý úshin eń aldymen olar­ǵa áleýmettik-turmystyq, ma­terıaldyq jaǵynan da barynsha qolaıly jaǵdaılar jasalý qajet. Osydan úsh jyl buryn stýdentterge toǵyz qabatty, jas mamandarǵa arnalǵan bes qabatty jańa jataqhana salynyp, paıdalanýǵa berilse, ótken oqý jylynda oqý ǵımaraty qaıta jasaqtalyp, taǵy bir jataqhananyń paıdalanýǵa beri­lýi olardy turǵyn úımen qam­tamasyz etýge tolyqtaı múm­­kin­dik baryn kórsetip otyr. Stý­dent jastardyń jazǵy demaly­starynda «Jasyl el» eńbek ja­saǵy men stýdenttik qurylys jasaqtaryna jappaı tartylýy olardyń boıynda eńbeksúıgishtik qasıettiń artýyna septigin tıgizýde. Ýnıversıtetimiz ınstıtý­sıonaldy jáne halyqaralyq akkredıtteýden sátti ótip keledi. Oqý ornymyzǵa stýdentter qa­by­l­daý men mem­lekettik granttar alý boıynsha kórsetkishimiz jyl saıyn artýda. Degenmen de peda­go­gıkalyq mamandyqtarǵa de­gen suranystyń áli de tó­men ekendigi baıqalýda. Son­dyq­­tan da pedagogıkalyq ma­man­dyqqa degen suranysty art­tyrýǵa tıispiz. Bıylǵy jyly pe­dagogıkalyq mamandyqty tań­daǵan talapkerler arnaıy emtıhan tapsyrdy. Bul, árıne, ońdy qadam. Alaıda, sol maman­dyqty tańdaǵan, bolashaq pe­da­gog mamanǵa shynaıy laıyq­tylyǵyn aıqyndaıtyn emtıhan alý júıesin áli de jetildire túsý qajet dep oılaımyz. Búgingi tańda týyndap otyr­­ǵan taǵy bir másele, mem­le­kettik granttar bólý. Peda­gogıkalyq mamandyqtar granty kóbine pedagogıkalyq ıns­tıtýttarǵa kvota ar­qy­ly bólinedi. Al óńir­lik mem­lekettik joǵary oqý oryn­daryna granttar jalpy kon­kýrs negizinde taǵaıyndalyp keledi. Pedagogıkalyq ınstı­týt bolmaǵanmen, óńirlik mem­lekettik joǵary oqý oryn­da­ry­nyń kóp jyldan beri jáne júı­eli túrde pedagog mamandar daıyn­dap otyrǵany eskerilse. Memlekettik bilim granttaryn taǵaıyndaýda óńirge qajetti suranysqa ıe mamandyqtardy oı­la­styra otyryp, kvota­lyq júıe boıynsha bólý oń nátıjesin bereri aıqyn. Ashat IMANǴALIEV, M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, professor