Sý qaı kezde de quny jetpes qazyna, tirshilik kózi ekeni málim. Ásirese, sońǵy kezderi ekologııalyq ahýal sý tapshylyǵyna óz zalalyn tıgizip keledi. О́z kezeginde sý tapshylyǵy ekologııaǵa da, adamzattyń damýyna da keri áserin tıgizedi. Qıyrdaǵy ahýaldy aıtpaı, ózimizdiń Ortalyq Azııadaǵy sý problemasyna toqtalatyn bolsaq, kúrmeýi kóp máseleni kóremiz. Sýdy úılesimsiz paıdalanýdan Aral teńizi qurǵap bara jatyr. Áıtse de, sheshý joldary jetkilikti. Bul týraly Keńes Odaǵy tusynda Aral máselesimen túbegeıli aınalysqan qaıratker, Reseı ınjenerlik akademııasynyń akademıgi, ınjener-gıdrotehnık Polad Adjıevıch POLAD-ZADEMEN áńgimemizde osy teńiz jaıyn arqaý ettik.
– Polad Adjıevıch, Keńes Odaǵy ydyraǵan soń, Aral teńizi basseıniniń mańyna shoǵyrlanǵan Ortalyq Azııadaǵy bes memleket basa kóńil bólgen máseleniń biri –
Araldy saqtap qalý bolatyn. Ásirese, osy Aralǵa quıatyn Ámýdarııa men Syrdarııanyń sýyn ysyrap qylmaı, uqypty paıdalaný jaıy kún tártibine shyǵarylǵany da eldiń esinde. Jalpy, siz Aralǵa qatysty memleket basshylarynyń búgingi saıasatyn qalaı baǵalaısyz? Sondaı-aq, Kishi Araldy saqtaý týraly da oı-pikirińizdi bilsek dep edik.
– Ortalyq Azııadaǵy sý resýrstary problemasy óte kúrdeli ári ózekti másele ekeni belgili. О́ıtkeni, Aral teńizi ornalasqan Ortalyq Azııanyń bes memleketinde 60 mıllıonǵa jýyq halyq turady. Endi osy 60 mıllıon halyqtyń tirshiligine nár bergen Araldy eki uly ózen – Syrdarııa men Ámýdarııa toltyrady. Alaıda, bul qos ózenge qatysty talas-tartys pen daý-damaılar ǵasyrlar boıy tolastaǵan emes. Sebep belgili – sýsyz eshkim eshteńe isteı almaıdy. Degenmen, men osy máselege qatysty kópshilik kóńil bóle bermeıtin bir derekti keltirsem deımin.
Qazan tóńkerisinen keıin jarty jyldan soń, shamamen 1918 jyldyń ortasyna qaraı V.Lenın Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy sý sharýashylyǵy máselelerin retteý maqsatynda 50 mıllıon rýbl qarjy bólý jóninde sheshim shyǵardy. Bul sheshim sol kezdegi Azamat soǵysynyń aldynda qabyldanǵan. Keıinnen, Keńes Odaǵynyń qaramaǵyna qosylǵan jyldary tirshilik nári úlken aýmaqta keń taralyp, sýlandyrý prosesi jandana tústi.
Men búgingi áńgimemizge tikeleı qatysy bolmasa da, osy bir oqıǵany elemeı ketkim kelmedi. Sebebi, Keńes zamanynda mundaı máselege óte qatty kóńil bólindi jáne ol ǵaıyptan paıda bola qalǵan joq. Tipti, revolıýsııaǵa deıin de Sibir ózenderiniń sýyn Ortalyq Azııaǵa burý jaıly boljamdar bolǵan. Mundaı oıdy qoldap, joba nátıjesinen zor úmit kútkender de, oǵan túpkilikti qarsy bolǵandar da kezdesken.
Al endi áńgime aýanyn óz taqyrybymyz – Aralǵa bursaq. Ámýdarııa men Syrdarııa ózenderiniń sýy erkinen tys ıgerilse, Araldyń aýmaǵy taryla túsetini beseneden belgili. Osy turǵydan alǵanda, Araldy saqtaý maqsatynda Reseı ózenderin Ortalyq Azııaǵa qaraı burý óte-móte tıimdi ári bul kezdeısoq qadam bolmas edi. Alaıda, ǵasyrlarǵa ulasqan pikir qaıshylyǵynan ol oryndalmas armanǵa aınaldy. Injenerlik qurylymdardy ońtaıly úılestirip, Sibirdiń sýyn Aralǵa quıǵanda anaý-mynaý emes, 60 mıllıon adamnyń taǵdyr-talaıy sheshilgen bolar edi.
– Sonda bul jobaǵa kimder qarsy boldy?
– Alǵa tartqan ýájderinen naqty mysaldar keltirsek. Máselen, nemistiń «Shpıgel» jýrnalynda meniń sýretim men qolym qoıylǵan maqala basyldy. Sonda meni úkimet pen orys halqyna qarsy adam retinde kórsetedi. Qalaı degende de, sol kezdegi Úkimet dereý iske kirisýdi talap etti. Bastapqyda M.Gorbachevtiń bul jobaǵa kózqarasy oń edi. Meniń birneshe ret onyń qabyldaýynda bolýym – sózime dálel. Keıinnen ol bul oıynan kilt aınyp, tipti, bizdiń osy joba aıasynda jumys isteýimizdi zań sheńberinde tyıyp tastady. Bir anyǵy, eger sol joba júzege asqanda Ortalyq Azııaǵa 28 tekshe/shaqyrym sý kelip, mıllıondaǵan adam eginshilikpen aınalysatyn edi. О́zbek, qazaq, qyrǵyz, tájik óz jerinde otyryp, maqta men kókónisterdiń túr-túrin ósirip, óndiretin múmkindik týar edi. Bul turǵyda azdy-kópti tájirıbemizben jergilikti halyqtyń eginshilikke beıimdiligine de aıqyn kóz jetkizgenbiz. Sóıtip, О́zbekstan aýmaǵyndaǵy Karsha jazyǵyn ıgerýde taqyr jerden mol ónim alýǵa bolatyndyǵyn dáleldedik. Iаǵnı, Ámýdarııadan sý shyǵarý arqyly tabysqa jeteleıtin tyń bastamaǵa qol jetkizdik. Ol jerdegi mań dalaǵa eshkim kelmesi belgili ǵoı. Sol úshin eń aldymen biz iri sý sorǵylar arqyly sý shyǵaryp, birneshe aýyl men oǵan jol salyp, túrli kásiporyndar quryp, ınfraqurylym tarta bastadyq.
– Al qazir kezinde sizder salǵan aýyl-aımaqtyń jaı-kúıi qalaı?
– Búginde ol jerlerden adamdar kete bastady. Nege? О́ıtkeni, Aral mańyn meken etken turǵyndar úshin ómir súrý ońaıǵa túsip jatqan joq. Qazir jer asty sýlaryn shyǵaryp berý arqyly olardyń tirshilik kózin qoljetimdi etkendeımiz. Osymen másele sheshildi me? Árıne, joq.
– Endeshe, Araldy qutqarý úshin ne istemek kerek?
–Men jýyrda Nursultan
Nazarbaevtyń sý sharýashylyǵyn damytý baǵdarlamasyna qatysty arnaıy Qaýlyǵa qol qoıǵanynan habardar boldym. Ol qujatta Araldyń máselesi ǵana emes, sý sharýashylyǵyna qatysty ınjenerlik jeliler men olardyń áleýmettik mańyzyna qatysty máselelerdi sheshýdiń san joldary qarastyrylǵan. Sonymen qatar, Soltústik Araldy saqtap qalý jaıy da jan-jaqty baıandalǵan. О́z basym Nursultan Ábishulynyń qaıratkerlik qarymyn óte jaqsy bilemin. Ol qashan da Araldy qutqarý isinde tabandylyq tanytyp, bastamalardyń júzege asýyna turaqty kóńil bólip keledi. Soltústik Aral – sonyń bir aıǵaǵy. Qazir ol jerge adamdar qaıta oralyp, balyq sharýashylyǵymen aınalysa bastaǵanyn kórip qýanamyn. Sol sııaqty sý sharýashylyǵyna qatysty túıinder de tıimdi sheshilýde. Máselen, sý mol kezde qor jınap, jazdygúni egis alqabynda paıdalaný tájirıbesin de Qazaqstan Prezıdenti óte tıimdi paıdalanýǵa bolatynyn dáleldedi.
– Qalaı desek te, ǵasyrlar boıy aǵyl-tegil aǵyp, Aralǵa quıǵan qos ózen sýynyń sońǵy júzjyldyqta sarqylýyn toqtatý múmkin be? Qalaı oılaısyz?
– Aqıqatynda Aralǵa quıar sýdyń azaıýy keıbir baýyrlas elder arasyndaǵy jaǵdaıdy kúrdelendirip, túsinbeýshilikti órshitip jiberýi múmkin. Degenmen, mynadaı bir máselelerdi ashyq aıtpasqa bolmaıdy. Sý basynda otyrǵandar qazir tirshilik kózin toǵandap, býý arqyly elektr energııasyn óndiretin asa qýatty stansııalar (SES) sala bastady. Osy jerde bir suraq týyndaıdy: sýdy toqtatý arqyly energııa óndirip, tabysqa kenelgen jón be, álde, ony jaz kezinde egistikke paıdalanyp, aqshany kúrep tapqan tıimdi me? Bul ózi óte qıyn másele bolǵanymen, sheshimin tabýdyń múmkindigi bar. Keńes Odaǵy qulaǵannan keıin bes memleket basshylary birlese otyryp, bir toqtamǵa keldi. Iаǵnı, memleketaralyq deńgeıde arnaıy komıssııa quryp, túıindi tarqatýdyń tóte jolyn tapqandaı bolǵan edi. Biraq qazirgi kezde komıssııa jumysy sátti dep aıta almaımyz. Bul taraptar arasyndaǵy áli de sheshimin tappaǵan ári oǵan múddelilik tanytýǵa qulyqsyz múshelerdiń bar ekendigin kórsetedi.
– Al bul iste Qazaqstannyń ynta-nıeti men dáreje-deńgeıi qalaı?
– Qazaqstan tarapynan Araldyń jaıyn ońtaıly sheshýge degen umtylys kúshti. Arnaıy jobalar men tııanaqty baǵdarlamalar da qolǵa alynýda. Áıtse de, meniń oıymsha múshe-memleketterdiń barlyǵy da bir ústeldiń basyna jınalyp, Araldy qutqarý men ony qalpyna keltirip, tıimdi paıdalanýdyń joldaryn talqylasa quba-qup bolar edi. Bul jerde Aral máselesimen shektelýge bolmaıdy. О́ıtkeni, Ortalyq Azııadaǵy sý sharýashylyǵyn qalyptastyryp otyrǵan ózenderdiń barlyǵy da transshekaralyq ózender bolyp tabylatyndyqtan, ony bes eldiń ókilderi óz aralarynda jan-jaqty qaraýy tıis. Mysaly, bir ǵana Ertis ózeni Qytaı men Qazaqstan jáne Reseıge qyzmet kórsetedi. Al Jaıyq ózeni Qazaqstan men Reseıge tıesili degendeı kete beredi...
Bizge Aral basseınine qatysty maqsatty baǵdarlama asa qajetti dep sanaımyn. Bul baǵdarlamaǵa Ortalyq Azııadaǵy bes memleketpen qosa, Reseı de múddelilik tanytýy tıis. Demeýshilik pen ekologııalyq máselelerdiń sheshilýinde halyqaralyq uıymdardyń qatystyrylýy sııaqty máseleler de nazardan tys qalmaǵany jón. О́ıtkeni, búgingi tańda sý saıasaty Ortalyq Azııada ǵana emes, álem boıynsha alańdaýshylyq týdyra bastady. Álemge áıgili klımatologtar men ekologtar sý máselesinen týyndaıtyn sharýalardyń shatqaıaqtaýynan keletin apattan adamzattyń tartar azaby aýyr bolýy múmkindigin aıtyp dabyl qaǵýda. Jer-dúnıedegi bilikti ári bedeldi mamandar sońǵy jyldary jahandyq jylyný saldarynan klımattyq ózgerister týyndap, ol ýaqyt ótken saıyn ýshyǵyp kele jatqanyn málimdeýde. Esesine, Reseıdiń ońtústik ólkesi men Ortalyq Azııada sý tapshylyǵy sezilýde. Tipti, bolashaqta osy tapshylyq kólemi ulǵaıýy da múmkin. Al sýly óńirlerde onyń kólemi kemerinen tasyp jatqany taǵy da belgili. Oǵan sońǵy jyldardaǵy jyl saıyn qaıtalanatyn sý tasqyny dálel bola alady. Osydan kelip sý sharýashylyǵyn paıdalanýǵa qatysty tııanaqty, naqtylanǵan maqsatty baǵdarlama qajettiligi týyndaıdy.
– Alataýdyń baýraıyndaǵy Toqtaǵulda sýdyń toǵandalýynan Ońtústik Qazaqstan oblysy zardap shegýde. Odan keıin tájikter Qaıraqqumda sýdy ustap qalýda. Sonyń saldarynan sýdyń tómengi saǵasynda ornalasqan Shardara sý qoımasy kemerine tolmaı, egis alqaby qurǵaýda. Osy jaǵdaıǵa qatysty qandaı oı aıtasyz?
– Bul jerde áńgime aýany joǵaryda men atap ótken memleketaralyq komıssııa qurýmen qaıta ushtasady. Oǵan qosa aıtarym, taraptarǵa osy organnyń sheshimin minsiz oryndaýdy mindetteý kerek. Sebebi, bul sý máselesine qatysty memleketaralyq deńgeıdegi geosaıası jaǵdaıǵa teńeskenimen, ol jeme-jemge kelgende jergilikti halyqtyń únemi baqylaýda ustaýy tıis áleýmettik mańyzy joǵary másele. Onyń astarynda 60 mıllıon adamnyń taǵdyr-talaıy jatqandyǵyn eskermeı bolmaıdy.
– Sonda Halyqaralyq Araldy qorǵaý qory mundaı mindetti atqara almaı ma?
– Árıne, bul uıymnyń múmkindigi bar ǵoı. Biraq taǵy da sol álgi bes memleket basshylary men Reseı jetekshileriniń ustanym, pikirlerin naqtylap alý kerek sekildi. Sonymen qatar, TMD aıasynda sý sharýashylyǵyn retteý jónindegi úılestirý komıssııasy quryldy emes pe? Alaıda, bul qurylymnyń qazirgi qadamy bizge beımálim kúıde qalyp otyr.
– Araldy qutqarý máselesine kelsek, qazir múddeli memleketterdiń mindetteri bir arnaǵa toqaılaspaı turǵan sııaqty. Aıtalyq, Qazaqstan Soltústik Araldy sýmen toltyrýǵa tyryssa, О́zbekstan óz betinshe áreket etýde. Ámýdarııany jaǵalaǵan túrikmender de áreketi bólek bolsa da, qamsyz otyr deı almaımyz...
– Bul jerde Qazaqstan myna jaǵdaıdy eskerýi kerek. Sýdyń tómengi saǵasy etekte otyrǵandyqtan, bul ólkege sýdyń aqabasy aǵyp keledi nemese aǵystyń toqtar tusy. Sondyqtan da Qazaqstan eń kóp zardap shegetin el. Al endi búgingi tańda qazaqtar Ertistiń sýyn óte tıimdi paıdalanyp, «Ertis–Qaraǵandy» kanaly arqyly Astanany sýmen qamtyp otyr emes pe?! Demek, mámilege kelý arqyly barlyq máseleni tıimdi sheshýge bolady. Oǵan Nursultan Nazarbaevtyń halyqaralyq arenadaǵy bıik bedeli yqpal ete alady degen senimdemin. Ol Soltústik Aral máselesin sheshý arqyly maqsatyna myǵym ekendigin ispen dáleldep berdi. О́kinishke qaraı, eldiń bári bul máselege osy deńgeıden qaraı almaýda. Sondyqtan da men sý máselesimen aınalysatyn arnaıy resmı organ bolý kerek dep aıtyp otyrmyn. Árıne, bul jerde bes eldiń oıy bir jerden shyqpaýy da múmkin. Kim joǵary jaqta otyrady, sol sýdy kóbirek paıdalanyp qalýǵa tyrysady. О́ıtkeni, sýdy týrbınadan ótkizý arqyly olar eshkimge, eshqandaı aqy tólemeı tabysqa keneledi. Ondaıdy kim qup kórmesin.
Al endi sóz basynda aıtyp ótken Sibir sýlaryn Aralǵa qaraı burý ıdeıasy týraly aıtar bolsam, ol bylaı. Qashan da oı-óristiń damyp, ıdeıa aıtylyp jatatyny sekildi, jumys bar jerde túrli usynys, josparlar málimdeledi. Al ol qashan, qalaı júzege asady? Bar másele sonda. Mysaly, sońǵy jyldardaǵy Qytaı úkimetiniń jasaǵan jobalary bizdiń kópten beri aıtyp kele jatqan oıymyzdy iske asyrýǵa bolatyndyǵyn aıshyqtaı tústi. Qytaılar soltústikke qaraı úsh úlken kanal tarta otyryp, alyp sý qoımasyn salý úshin 1,3 mıllıon adamyn batys aımaqqa kóshirdi. Mine, osy kanaldar arqyly olar Beıjińniń sý máselesin ońtaıly sheship tastady.
Sondyqtan da, men Araldy qutqarý máselesine qatysty aıtylyp kelgen jospar-jobalardy tolyq qoldaımyn. Ásirese, arnaıy organ qurý arqyly onyń sheshiminiń qaǵaz júzinde rásimdelýine basymdyq berilýi kerek. Ondaı jaǵdaı jasalmasa, istiń bári bos.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Nurlybek DOSYBAI,
«Egemen Qazaqstan»