«Aldaspan» – qazaqqa qajet qural

Ol – qalada týyp, asfaltta ósken kóp qazaqtyń biri. Biraq onyń jany – naǵyz qazaq. Budan on bes jyldaı buryn qazaqy bolmystaǵy jattyǵýlar jıyntyǵyn oılap taýyp, ony tynym tappaı tolyqtyryp, únemi jetildirýmen keledi. Onyń esimi – Beıbit Esmaǵambetov. Myna turǵan Aspanasty elinde, anaý Úndistanda qazirgi tańda halyqtyń úlken-kishisi ıoga men sıgýndi jandaryna serik etip, ómir salttaryna aınaldyrǵan. Beıbit Májıtuly da óziniń «Aldaspan» jattyǵýlar jıyntyǵy qazaqtyń qajetine aınalǵanyn qalaıdy. Sol maqsatpen 2012 jyly «Aldaspan» jaıly nusqaýlyq kitap jazyp ta shyǵardy. Jalpy, Bekeńniń esimi belgili bir ortada jaqsy tanymal. Ol karateden KSRO chempıonatynyń júldegeri, «qara belbeý» ıegeri, qoıan-qoltyq jekpe-jekten sport sheberi. Buǵan qosa, alty jyldan beri ımandylyq jolyna túsip, bes ýaqyt namazyn qaza jibermeı keledi. «Aldaspandy» oılap tapqany da bir tarıh. Beıbit ordabuzar otyzdan asqan shaǵynda jıi aýyratyndy shyǵarǵan. Sýyq tıse boldy, tynys músheleri tarylyp, ókpesi qabynyp, bara-bara sozylmaly dertke aınalady. Dári-dármekpen emdelgennen eshteńe shyqpaıdy. Kerisinshe, sol em-domdardan keıin asqazany, baýyry men búıregi aýyratyn bolǵan. Bir sózben aıtqanda, aǵzadaǵy zat almasý úde­risi tolyǵymen buzylady. Býyn-býyny syrqyrap, beli shoıyrylady. Otyzǵa endi jetken jan ózin múgedek jandaı sezingen. Sporttyń kómegi tıer dep, kúnde tańerteń júgirip te kórdi, baıaǵy serigi –  karateni de qaıta qolǵa aldy. Esh nátıje bermedi. Kúsh-qýaty kemip, odan saıyn shóge berdi. Sodan, amal joq, emdelýdiń basqa joldaryn qarastyra bastaıdy. Sóıtip júrgeninde, Lısakovsk qalasynda bir emshige kezdeısoq jolyǵady. Álgi adam synyq salatyn, manýaldi terapııamen shuǵyldanatyn, adam psıhologııasy men ishki aǵzasynyń qyr-syryn jaqsy biletin emshi eken, sol kisiden biraz ýaqyt dáris alypty. Bes jylǵa jýyq qystyń kózi qyraýda muzdaı sýǵa shomylǵany da bar. Biraq sýyq sýǵa túsýdiń paıdasynan zııany kóp boldy. О́zine keri áseri bolmasa da, onymen birge shomylǵan biraz adam osy daǵdydan kádimgideı dertti bolyp shyqty. Tastaı sýǵa shomylý barlyq adamǵa birdeı paıdaly emes eken. Budan soń álgi tanys emshiden úırengen jattyǵýlardy jasaı bastaıdy. Bul jattyǵý­lardyń mánisi – bappen kerilip-sozylyp, býyn-býynnyń jelin úzip, qurys-turysty jazý. Ýaqyt óte kele bul jatty­ǵýlardy óz betinshe jetildirýge kóshedi. Tynys alý jolynyń jattyǵýlaryn qosyp, shyǵys jekpe-jekteriniń boı qyzdyrar tásilderimen, fılosofııalyq tujyrymdamalarmen tolyqtyrdy. Sóıtip, keı elementteri ıoga men sıgýnǵa uqsas jattyǵýlar jıyntyǵy qalyptasa bastady. Basynda bul jattyǵýlardy óz aınalasynda júrgen adamdarǵa kórsetedi. Olarǵa bul ermeginiń unaǵany sonsha, uzamaı kóp adam qyzyǵýshylyq tanyta bastapty. Olardyń bári: «Bul jattyǵýlar qaıdan shyqty, qalaı atalady?», – dep suraıdy. Shynynda da, jattyǵýlar jıyntyǵyna bir ataý kerek eken dep oılanyp júrgeninde, bir kúni oıyna «Aldaspan» degen sóz keledi. «Shyny kerek, basynda bul sózdiń maǵynasyn da bilmeıtin edim. Sózdikten qarasam, batyr babalarymyz jaýǵa siltegen bolat semser eken. Osyndaı úndestikter kókeıimdegi túpki oıdy tap basqan soń, osy sózdi jattyǵýlar jıyntyǵyna ataý retinde tańdadym», – deıdi Beıbit Májıtuly. Sodan, 2004 jyldan bastap Qaraǵandy qalasynda qyzyǵýshylyq tanytqan áýes­qoı jandardy jınap, «Aldaspan» jat­tyǵýlaryn úırete bastady. Qaraǵan­dy memlekettik ýnıversıtetinde stýdentter men oqytýshylardy tegin jattyq­tyrdy. Jurttyń «Aldaspanǵa» degen qyzyǵý­shylyǵy óte joǵary boldy. Stýdent­ter bul jattyǵýlar jıyntyǵynyń qyr-syryn zerttep, referat, ǵylymı jumystar da jazdy. «Aldaspandy» buqara arasyna shyǵarý úshin ókimet tarapynan qoldaý qajet. Jalpy, bul baǵytta biraz sharýalar atqa­ryldy da. Bekeń birneshe jyl buryn Astana qalasynda ótken aýyl sportynyń alqaly jıynyna qatysyp, «Aldaspan» jattyǵýlar jıyntyǵy jóninde baıandama jasap, sheberlik synybyn ótkizdi. Sharany uıymdastyrýshylar unatyp, habarlasamyz dep ýáde bergen. Pavlodardaǵy joǵary oqý orny da osy jattyǵýlar júıesin ǵylymı túrde zerttep, oqý júıesine engizýge talpyndy. Aıta ketý kerek, «Aldaspannyń» úndiniń ıogasynan, qytaıdyń sıgýnynan ózgesheligi sol, onyń kózdegeni – tek adamnyń densaýlyǵy, tán men jandy saýyqtyrý. Al ıoganyń syrtynda kóp dindilik tursa, sıgýnniń astarynda shamandyq jatyr. Qazirgi tańda bizdiń elimizge dendep enip ketken bul jattyǵýlardyń astyrtyn mánisi jat dindi jasyryn ýaǵyzdaý bolýy múmkin. – «Aldaspan» jattyǵýlaryn mektep baǵdarlamasyna engizse, kóp paıdasy tıer edi, – deıdi Beıbit Májıtuly. – Partada saǵatqa jýyq ýaqyt tapjylmaı otyratyn balalar úshin kerilip-sozylý túrinde oryndalatyn, bel men omyrtqanyń sharshaǵanyn basyp, býyn men bulshyq etterdiń tartylýyn qalpyna keltiretin «Aldaspan» jattyǵýlary taptyrmas kómek. Onyń ústine tynys alý jattyǵýlary da balalardyń tynyǵyp, serpilýine, oılaý júıesiniń sergýine oń yqpalyn tıgizedi. Jalpy, «Aldaspan» jattyǵýlary qyzmet bólmelerinde uzaqty kún otyryp jumys isteıtin adamdarǵa meılinshe paıdaly. Ústel basynda, kompıýter aldynda kóp otyrǵan adamnyń bel omyrtqasyna, aıaq-qolynyń bulshyq etterine, júıke júıesine kóp salmaq túsedi. Dalaǵa shyǵyp, bir mezgil taza aýa jutpaǵan soń, onyń tynys alý músheleri, ishki aǵzalary da shar­shap-shaldyǵady. Sony eskere bermeıtinimiz ókinishti. «Aldaspannyń» tándi saýyqtyrar qasıetinen basqa, adamnyń oı-sanasyn tazartatyn qudireti de bar. Jalpy, bul júıeniń adamǵa áser eter baǵyt-baǵdary kóp-aq. Sonyń biri – «Aldaspan» adamǵa óz tániniń neni qalaıtynyn sezip-bilýge, ishki úılesimge jetýge úıretedi. Kúndelikti kúıbeń tirliktiń ıleýinde júrip adam balasy ishki jan-dúnıesine úńile bermeıdi. Sondyqtan, bul jerde adam ózin-ózi tanyp, táni men janynyń neni qalaıtynyn seziný úshin «Aldaspanmen» az ǵana aınalysyp kórýi kerek. «Aldaspannyń» taǵy bir qyry – munda adam ózine-ózi býynǵa, súıekke, bulshyq etterine myqty massaj jasaýǵa daǵdy­lanady. Iаǵnı, jattyǵýlar jıyntyǵy, tynys alý jattyǵýlary jáne ózine-ózi massaj jasaý – mine, «Aldaspandy» tabystyń bıigine kóterer úshtaǵan osylar. Jalpy, «Aldaspan» – ertedegi kósh­pendilerdiń jaýyngerlik urys júıe­sinen alynǵan fızıkalyq jattyǵýlar kesheni. Bul jattyǵýlar quramyna vektorlyq mashyqty, ıaǵnı deneniń qarama-qarsy baǵytqa kerilýin paıdalana otyryp, tánniń kúsh-qýat baǵytynyń jelisin, sińirler men ishki bulshyq etterdi sozǵylaý ádisteri kiredi. «Aldaspannyń» saýyqtyrý júıesi adam aǵzasyn túrli zııandy qaldyqtardan tazartyp otyrady. Bul jattyǵýlar jıyntyǵy jas talǵamaıdy: jas pen kárige, er men áıelge ortaq. Bul, ásirese, bel omyrtqasy men súıek-býyndary syrqyrap aýyratyn, júrek-qan tamyrlarynyń aqaýy bar, asqazan-ishek qurylysynyń jumys yrǵaǵy buzylǵan jáne sýsamyry, basynyń saqınasy bar, júıkesi juqarǵan adamdar úshin óte tıimdi jattyǵýlar júıesi. «Aldaspanmen» tabıǵat aıasynda, jumys ornynda, bir sózben aıtqanda, kez kelgen jerde shuǵyldana berýge bolady. Qaırat ÁBILDINOV, «Egemen Qazaqstan» QARAǴANDY