Qundylyqtar qaǵıdasy

QR Ulttyq Ǵylym Akademııasynyń akademıgi, geografııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Abaı atyn­daǵy QazUPÝ-dyń Geografııa jáne ekologııa ǵylymı-ádistemelik ortalyǵynyń meńgerýshisi Álııa Sársenqyzy Beısenovanyń «Qazaq eli – máńgilik el» atty qundy kitaby kópten kókeıimde júrgen oılarymdy jurtshylyqqa jarııa etýime sebepker boldy. Ulttyq qundylyqtar – tár­bıeniń túp qazyǵy. Ár halyqtyń ózine tán, qoǵamnyń damýyna baılanysty erekshelikteri bar. Oǵan Otanyn súıý, elin qorǵaý ár perzenttiń buljymas mindeti ekeni de enedi. Azamattyqqa, batyr­lyqqa, sheshendikke tárbıeleý – ulttyq ıdeologııanyń mindeti. Osy oılardy damyta kele, avtor «Ulttyq ıdeologııa degenimiz – halyqtyń, búkil eldiń ádet-ǵuryp, salt-dástúrin, sanasyn ǵasyrlar boıy damytyp, jetildirý arqyly urpaqtan-urpaqqa beriletin Ere­jesi, ol sol halyqtyń tilin, dinin, memleketin qalyptastyrýǵa qyz­met etedi», – dep jazady. Jer tarıhy – el tarıhy. Sondyqtan kitaptyń jer tarı­hynyń damý zańdylyǵyn Táýelsiz el ekonomıkasynyń turaqty damýymen baılanystyra qarastyrýy, Elbasynyń ekonomıkamyzdy kóterýdegi tyń reformalaryn, strategııalyq eńbekterin taldaýy, jetistikterimizdi oryndy paıymdaýy – osynyń aıǵaǵy. Ǵalym alǵa qoıǵan maqsaty jaıly: «...memleket bolýyn júzege asyrǵan azǵantaı ýaqyt ishinde Qazaqstan Respýblıkasynyń ekono­mıkalyq damýyna taldaý jasaý», – ekenin aıta kelip, ǵylymı-tehnıkalyq ınnovasııalardy jetildirý arqasynda agrarly elden ındýstrıaldy ekonomıkasy damyǵan elge aınalýymyzdaǵy Memleket basshysynyń róline  arnaıy toqtalady. «Elbasynyń kemeńgerligi sonda – básekelestik pen naryqtyq ekonomıkanyń damýynyń kiltin taba bildi» (6-bet), – dep oı túıedi. Ǵalym Qazaqstannyń tabıǵaty, geografııalyq orny, jer bederi, klımaty, ózen-kól, qalalary, uly tulǵalary, t.b. jaıly ǵylymı taldaý jasaı otyryp, qazaq eliniń geografııalyq túsinikteri men ataý­laryn da nazardan tys qaldyrmaıdy. Sondaı-aq, týǵan jerdi aıalaý, ań-qusyna qurmet kórsetý, joıylyp ketýine jol bermeý sııaqty kıeli joralǵylary baryn eske salady. Oǵan ǵylymı dáleli retinde «qoryq» sózimen baılanysty 80-nen astam geografııalyq ataýlar baryn alǵa tartady. «Bul aıtylǵandar qazaq halqynyń tabıǵatty qorǵaý dástúriniń tabı­ǵatty taný, onyń qorlaryn sharýa­­shylyq maqsatta paıdalaný barysynda qalyptasqandyǵyn dáleldeı túsedi», deıdi. (136-bet), sóıtip, «tabıǵatty paıdalanýdyń ulttyq erekshelikteri mádenıettiń ózindik sıpatyn» anyqtaıtynyna kóńil aýdarady (137-bet). Qazaqstannyń álemdik deń­geıdegi zııatkerlik qoǵam qalyp­tastyrý baǵytyndaǵy qaryshty qadamy, ultyq qundylyqty baıandy etý, tól tarıhymyzdy jań­ǵyrtý, ekonomıkamyzdy óris­tetýde jastarymyzǵa jan-jaqty bilim qajet. Ol úshin Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev usynǵan «Máńgilik El» ıdeıasyn jedel júzege asyrýǵa bárimiz de atsalysýǵa múddelimiz. Bul kitap sol jastarǵa, stýdentterge eldiń, táýelsizdiktiń tarıhyn bilý úshin baǵyt silteıdi. «Jerdiń aýdany jaǵynan Qazaqstan dúnıe júzindegi eń iri memleketterdiń qataryna jatady. Qazaqstan Reseı, Kanada, AQSh, Qytaı, Brazılııa, Avstralııa, Ún­distan jáne Argentınadan keıin 9-oryn alady» (14-bet).  Bul qun­dylyq baǵalanýǵa, qorǵalýǵa tıis, ony keler urpaqqa qaz-qalpynda jetkizý paryz. Muny jastar bilý­ge, maqtanýǵa, oǵan adal qyz­met etýge mindetti. Ǵalymnyń oı túıi­ni de osy. Qazaqstan Táýelsiz memleketter dostastyǵy arasynan birinshi bolyp 2010 jyly dúnıeniń eń damyǵan memleketteriniń basyn qosqan Eýropadaǵy qaýipsizdik pen yntymaqtastyq uıymyna tabys­ty tóraǵalyq etti. Qazaqstannyń Shanhaı yntymaqtastyǵy uıy­myna músheligi onyń Jer sharynyń shyǵysyndaǵy bastamalaryna jarqyn jol ashty. Osynyń bári barsha qazaq­standyqtardyń eń qasıetti qundylyǵy – Táýelsizdigimizdiń arqasy. Qazaqstan shırek ǵasyr ishinde memleket negizin qalaýshy QR Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń kósemdiginiń, dana­lyqpen basqarýynyń arqasynda saıası, ekonomıkalyq jáne áleý­mettik reformalardy sátti jú­zege asyryp, álemdik básekege qabiletti ózindik qazaqstandyq da­mý jolyn tańdaǵan memleketke aınaldy. Memlekettiń barlyq ómiriniń negizi – Táýelsizdik desek, onyń nyǵaıýy álem moıyndaǵan tegeýrindi tulǵa Elbasynyń eren eńbegi ekeni daýsyz. N.Á.Nazarbaevtyń: «Táýelsiz­dik – barlyq qazaqstandyqtar úshin asa qasıetti qundylyq» degeni esterińizde bolar. Mine, sol qanatty sóz qazaq halqynyń ǵa­syrlar boıǵy armanynyń, ata-baba múddesi men amanatynyń, úmitiniń júzege asqan kórinisin sıpattaıdy. Bıyl barsha qazaqtyń eń qasıetti qundylyqqa qol jet­kiz­genine týra 25 jyl tolady. Shı­rek bolsa da ǵasyrlyq uǵym­men mejelenetin úlken beles. El basynan ótken umytylmas tarıhı oqıǵalar, týǵan elin qorǵaýdaǵy azattyq úshin soǵys­tar, halyqtyń ult-azattyq kóte­rilisteri, halyq basyna tús­ken aýyrtpalyqty qaıyspaı kótere bilgen qaısarlyq, qalyń jurtshylyqtyń jasymaıtyn asqaq jigerli rýhy, qıyndyqtan qaıtpaıtyn tabandylyǵy – keıingi urpaqqa óshpes ónege, ólmes mura, ulttyq qundylyq retinde máńgige saqtalýǵa tıis ekendigin Á.Beısenova óz kitabynda jan-jaqty baıandaıdy. Táýelsizdik – bul azap pen tózimniń, halyqtyń san ǵasyrlar boıy erkindikti ańsaǵan shyda­mynyń óteýi. Elbasymyz ótken dáýirdegi qaharmandyq oqı­ǵalardy: «Uly dalada birinen soń biri tolas tappaı bolyp ótken kóterilister estafetasy – bizdiń búgingi táýelsizdigimizdiń bastaý kózderi» dep oryndy baǵalaǵandyǵyn eńbek ıesi erekshe atap ótedi. О́tken tarıhymyzǵa taǵzym da, búgingi baqytymyzǵa maqtanysh ta, gúldengen keleshekke senim de «Máńgilik El» degen qurmetti uǵymǵa sııatyny da sodan bolsa kerek. Táýelsizdigimizdi jarııa­laǵan­nan bergi mezgil ishinde kóptegen eleýli tabystarǵa qol jetkizdik. Bul – Prezıdentimizdiń júrgizip otyrǵan parasatty saıasatynyń nátıjesi. Elimizdiń tynyshtyǵy men qaýipsizdiginiń, kóp ultty Qazaqstan halqynyń jarastyǵy men yntymaqtastyǵynyń arqa­synda bolyp otyr. Qazaqstan halyqtarynyń óz bolashaqtaryna degen berik senimi, qazirgi zaman­daǵy órkenıetti qaýymdastyq ortasynda irgeli elge aınalýy – strategııalyq negizgi baǵyttardy quraıdy. Qoǵamdyq ómir sabaqtary men Otanymyzdyń múddesi qazirgi tańda patrıottyq dástúrge saı keletin jańa talaptardy qoıyp otyr. Ata-babalarymyzdyń aldynda táýelsizdik úshin kúresý maqsaty turǵan bolsa, bizdiń aldy­myzda ony nyǵaıta túsý mindeti tur. Bizdiń endigi basty mindetimiz – táýelsizdik jyldary qol jet­kizgenniń barlyǵyn muqııat saqtaı otyryp, XXI ǵasyrda turaqty damýdy jalǵastyrý. Akademık Á.Beısenovanyń «Qa­zaq eli – máńgilik el» atty kitabyn oqyp shyqqanda kóńil tórine kóshirgen paıymdarymyzdyń bir­qatary osy. Sársenǵalı ÁBDIMANAPOV, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory,  professor, Qazaq ekonomıka, qarjy jáne halyqaralyq saýda ýnıversıtetiniń rektory