Arhıv shyńyraýynan ádebı shyndyq tapqan

Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵy qarsańynda irgeli mekemelerdiń kópshiligi taǵylymdy sharalar ótkizip, ulyq merekege oraılastyryp ultqa qajet taqyryptar tóńireginde kezdesýler uıymdastyryp jatyr. Sonyń biri – «Máńgilik El» qaıratkerleri: aqyn Ǵalym Jaılybaı» degen taqyryppen Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń arhıvinde qoǵamdyq uıym ókilderi, tarıhshy ǵalymdar, arhıv qyzmetkerleri, mektep oqýshylarynyń qatysýymen rýhanı-tanymdyq órisi keń shyǵarmashylyq kezdesý bolyp ótti. Qazaqstan Respýblıkasy Pre­­zıde­n­ti­niń arhıvi Qazaqstan Jazýshylar odaǵy bas­qarmasy tóraǵasynyń birinshi orynbasary, «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty, aqyn Ǵalym Jaılybaıdy kezdesý keıipkeri etip kezdeısoq tańdama­ǵan. Bul kezdesýdi uıymdastyrýǵa 1932 jylǵy asharshylyqtan bosqynǵa ushyraǵandar, Uly Otan soǵysynyń áskerı tutqyndary men qýǵyn-súrgin qurbandary týraly jazǵan «Qara oramal», «Tamakóshken» poe­malary túrtki bolǵany anyq. 780 myńǵa jýyq is tirkelgen Prezıdent arhıvi – tarıhı derekter men málimetterdiń naǵyz ortalyǵy. Prezıdent arhıviniń dırektory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Borıs Japarovtyń aıtýynsha, partııanyń basshylyq organdarynyń, jalpy basqarý qujattaryn jınaqtap, saqtaıtyn negizgi arhıv osy mekeme bolǵanymen, munda azamat soǵysy, Alash qozǵalysy, deportasııa, evakýa­sııa, asharshylyq pen barlyq zulmat oqıǵalarǵa baılanysty derekterdiń de mol málimeti bar. Ádebı ortada jyly qabyldanyp, kóp talqylanǵan bul poemalardy jazý úshin aqyn shań basqan arhıvterden sarylyp derek izdep, talaı tarıhty qoparýyna týra keldi. Arhıv qoımasynda tunyp turǵan tarıhı málimetterdi kórkem shyndyqpen qabystyryp, náýbet zamannyń sorǵalaǵan shyndyǵyn óleń sózben kestelegen «Tamakóshken» men «Qara oramal» poemalarynyń jazylý tarıhyn aqyn kópshiliktiń aldynda ózi baıandady. Jezqazǵan jerinen tama, taraqty sekildi ashtyqtan sińiri shyǵyp, seńdeı soǵylǵan bútin bir rýlardyń aq qar, kók muzǵa qaramaı, qaraly kerýen qurap, aýa kóshken qasiretin jyrlaǵan aqyn óz óleńine tarıhı derekterdi dálme-dál keltiredi. Tipti, ózegi talyp, bir úzim nanǵa zar bolǵan sherli analar óz balasyn ózi ózenge laqtyryp, qara sýǵa batyrǵan derekterdi aıtýdyń ózi aýyr bolsa da, aınalyp óte almaı, poemasyna arqaý etken. Aqyn poemasynan úzindiler oqyp, ókinish pen óksik kókirekti syzdatty. Qazaqstan Prezıdenti Arhıviniń aqparatty-ádistemelik basqarmasynyń bas sarapshysy Aınash Seısenbaeva «Prezıdent arhıviniń ǵylymı jobalary aıasynda aqyn Ǵalym Jaılybaıdyń «Tamakóshken» jáne «Qara oramal» poe­malaryna tarıhı sholý» atty baıa­n­- damasynda poemalardaǵy aqynnyń shyndyǵyn tarıhı derektermen sa­baq­tastyryp, kór­kem jáne tarıhı málimetterdegi ózektes oıdy bir-birimen baılanys­ty­ra, salystyra otyryp órbitti. Aqyn­nyń derektik izdenisi tamyrly tarıh pen kórkem ádebıet negizinde utymdy ush­tastyrylǵanyna kóńil aýdartty. Prezıdent arhıviniń zamana shyndyǵyn jyrlaǵan aqyndy shaqyryp, asharshylyq qurbandary men tutqyndar týraly biregeı derekterimen bólisip, áńgime-dúken qurýy qasiret qurbandaryna degen qurmet jáne olardyń máńgige syzylyp tastaǵan esimderin qaıta jańǵyrtýǵa úles qosqany desek, esh artyq emes. Bul kezdesý osyny rastady. Kezdesý sońynda aqyn Ǵ.Jaılybaı Prezıdent arhıviniń dırektory B.Japarovqa Beıjińniń «Ulttar bas­pasynan» jaryq kórgen jańa kitaby men Qazanda basylǵan tatar tilindegi óleńder jınaǵyn tartý etti. Aıgúl AHANBAIQYZY, «Egemen Qazaqstan» ALMATY