Mal sharýashylyǵy – jumyspen qamtý tetigi jáne tabys kózi. Alaıda, aýyldyq jerlerde mal urlyǵynyń dendeı túsýi – jalaqysy tómen, tek maýsymdyq jumyspen ǵana kún kóretin aýyl turǵyndaryna aıtarlyqtaı qıyndyq týǵyzýda. Jalpy, shalǵaı jatqan eldi mekenderdegi urlyq-qarlyq, ózgeniń múlkin ıelený, ony talan-tarajǵa salý, alaıaqtyq, tonaý, paıdakúnemdik sıpatyndaǵy qylmystardyń oryn alýynyń basty sebebi – jumyssyzdyq men turaqty kiris kóziniń bolmaýy. Ásirese, qazirgideı qarjy daǵdarysy jaǵdaıynda turaqty jumysy joq aýyl turǵyndary úshin mal urlyǵy olardyń áleýmettik jaǵdaıyna keri áserin tıgizýde. Sebebi, mal sharýashylyǵynan túsetin ónim – olar úshin jalǵyz tirshilik kózi.
Búginde mal urlyǵymen kúres baǵytynda, bálkim, belgili bir is-sharalar júrgizilip te jatqan bolar. Biraq, nege olar tirkelgen qylmystar sanynyń kóbeıýine toqtam bola almaýda? Sebebi, búginde mundaı qylmystardyń sany kóbeımese, azaımaı otyr. Máselen, sońǵy jyldary, dálirek aıtsaq, 2012-2014 jyldar aralyǵynda mal urlyǵyna qatysty 29 myń 703 qylmys tirkelgen eken. Onyń ishinde 2012 jyly – 9 myń 926, 2013 jyly – 11 myń, 2014 jyly – 8 myń 765. Alaıda, bul másele qansha jerden ótkir tursa da, 2015 jyldan bastap bul sanattaǵy qylmystardyń statıstıkalyq esebi júrgizilmeı keledi. Al ol mal ıelerine zalal keltirýmen qatar, elimizdiń sanıtarlyq, veterınarlyq qaýipsizdigine de qater tóndirýde, salyq tóleýden jaltarýshylyq oryn alyp, memlekettik organdarda sybaılas jemqorlyq pen kóleńkeli ekonomıkanyń damýyna da óz yqpalyn tıgizip otyr.
Árıne, mundaı jaǵdaılardyń beleń alýyna sebep bolarlyqtaı birneshe faktor bar. Birinshiden, quqyq qorǵaý jáne memlekettik organdar tarapynan mal urlyǵymen kúres jáne onyń aldyn alý baǵytynda atqarylatyn sharalardyń mardymsyzdyǵy. Ekinshiden, mal sanyn esepke alýdaǵy dáıeksizdik. Máselen, respýblıkamyzdyń óńirlerinde maldy esepke alý ár sharýa qojalyǵyna baryp, tekserý júrgizilmesten, tek nemquraıly túrde ǵana júzege asyrylady. Maldy esepten shyǵarý men esepke qoıýdy ýaqtyly júrgizbeý faktileri de kezdesedi. Al mundaı jaǵdaıda statıstıkalyq derek pen nemquraıly derek arasynda sandyq jaǵynan úılespeýshilik oryn alatyny belgili. Úshinshiden, jergilikti atqarýshy organdar tarapynan jaıylym oryndaryn baqylaýda ustaýda tıisti jumystardyń atqarylmaýy da, sondaı-aq, azamattardyń óz tórt túlikterin jaıylymdyq jerlerde baqylaýsyz qaldyrýy da mal urlyǵyn azaıtpaı otyr.
Bul jerde taǵy bir másele bar. Mysaly, paıdakúnemdik jolymen urlanǵan maldardy belgilenbegen oryndarda soıý kóp jaǵdaıda, sanıtarlyq jáne veterınarlyq ereje talaptaryna sáıkes kelmeı jatady. Sonyń áserinen, urlanǵan maldyń úı jaǵdaıynda soıylǵan etine «memlekettik standarttyń, sanıtarlyq-epıdemıologııalyq erejeleri men normalarynyń talaptaryna saı keledi» deıtin jalǵan anyqtamalar alýǵa jol berilip jatady. Urlanǵan maldar negizinde, tún mezgilinde, máselen, jer úılerdiń aýlalarynda, sharýa qojalyqtarynda soıylady. Al mundaı et ónimderiniń tómen baǵa usynǵan mekemeler, jetkizýshiler arqyly densaýlyq saqtaý, bilim berý, qylmystyq atqarý júıesi jáne t.b. oryndarǵa da ótkiziletindigin joqqa shyǵarýǵa bolmas.
Jalpy, quqyq qorǵaý organdary tarapynan qoldanylatyn sharalardyń jetkiliksizdiginiń, qylmysqa qarsy turýdaǵy enjarlyqtyń, qoǵamda júgensizdik túsiniginiń keńinen beleń alýynyń áserinen mal urlyǵy úderisine kóp adam tartylyp jatyr. Bul – keri úrdis. Sebebi, mundaı jaǵdaı qarapaıym halyqtyń quqyq qorǵaý organdaryna jáne memlekettik bılikke degen senimin joǵaltady. Sondyqtan osy máseleni sheshý úshin elimizdiń ishki ister, sondaı-aq, barlyq ýákiletti jáne jergilikti atqarýshy organdarynyń ókilderi óz jumystaryn júıeli túrde qaıta úılestirip, der kezinde keshendi sharalardy qabyldaýlary kerek.
Qazaqtyń «Mal ashýy – jan ashýy» degen sózi osyndaıda eriksiz eske túsedi eken...
Balaıym KESEBAEVA,
Májilis depýtaty