О́nege órnekteri (Elbasy kitaby týraly pikirler)

«Egemen Qazaqstan» gazeti Elbasynyń «Uly Dala ulaǵattary» jazbasyn súıinshilep, basqaly elimizdiń bas basylymyn burynǵydan da beter kútetin boldyq. Gazetke shyqqan taraýlarmen tolyqtaı tanystym. Eń aldymen maǵan onyń kópshilikke túsinikti, tartymdy, qarapaıym, oqýǵa jeńil tilmen jazylǵany unady. Dúnıe júzine belgili saıasatker Nursultan Ábishuly Nazarbaev óz halqymen syrlasyp otyrǵandaı áser beredi. Kesek týyndy túrli máseleni, talaı taqyrypty qozǵaıdy. Olardyń barlyǵy da túptep kelgende Qazaqstan memleketiniń, onyń halqynyń erteńin,Táýelsizdigimizdiń berik bolýyn meńzeıdi. Ulan baıtaq jerdiń, eldiń, memlekettiń ıesi – qazaq halqyna aıtary mol. Ol shyǵarmanyń ónboıynda órilip otyrady. Ásirese, til men din jóninde aıtqanyn ulttyq namysy, júreginde ımany bar, óz halqynyń, jeriniń patrıotymyn deıtin azamattar tolqymaı oqı almas dep oılaımyn. Qazaq tili – bizdiń memlekettik tilimiz, ana tilimiz. Qyzyl saıasattyń ýaqytynda kóp zardap shekken Qostanaı óńirinde ana tilimizdiń aıaq asty bolǵan kezin ózimiz kórdik, basymyzdan da ótkerdik. Meniń balalyq shaǵym Uzynkól aýdanynda kazak-orystardyń ortasynda ótti. Orys tilin bir orystan artyq bilmesem, kem bilmeıtin men joǵary oqý ornyn bitirip, aýylǵa jas maman bolyp kelgenimde qazaqsha bir aýyz sóz aıta almadym. О́tken ǵasyrdyń sonaý 70-shi jyldary qazaqsha sóılegenderge jurt odyraıa qaraıtyn. Qazir oılap otyrsam qorlyq eken ǵoı. Aýdandyq partııa komıtetinde qyzmet isteıtin bir ultjandy aǵanyń aıtqan aqylynan keıin ana tilimdi úırenýge jan-tánimmen shuǵyl kiristim. Ynta-yqylas bolsa qazaq tilin tek qazaqtar ǵana emes, Qazaqstannyń barlyq etnostary úırenip alar edi. Men qazir ana tilimdi aınalamdaǵy eshkimnen kem sóılemeımin, halqymnyń poezııasyna, ónerine tushynamyn, sol úshin ózimdi baqytty sanaımyn. «Is basynda, ásirese, halyqtyń kóz aldyndaǵy jaýapty qyzmette otyrǵan qazaqtardyń ózderi memlekettik tildi mensinbeı, ózge tilde sóıleýge qumar bolsa, oǵan halyq ta, til de kináli emes. Kináli ulttyq namystyń azdyǵy, ózgelerge eliktegishtik, ult dástúrine enjarlyq» degen Elbasy sózi sanalyǵa sadaqtyń jebesindeı emes pe? Elbasy kitabynda din jóninde de júregińe jetkize, káýsar bulaqtan sý ishkendeı aıyzyńdy qandyra aıtady. Tilden, dinnen aıyrylǵan halyq tobyrdyń keıpin kımeı me? Elbasy jazbalarynan ulttyń tamyry myqty bolýy úshin til men dildiń, dástúrdiń berik bolýy kerektigin túsinemiz. Qazaq halqy uly dalada kóship-qonyp júrip, ıslam dinin taza ustady. Ol halyqtyq dástúrlermen jarasymdy órildi. Nursultan Ábishuly qazir jas­tarymyzdy adastyryp júrgen «jıhad» sózine de túsinik beredi, onyń Qurandaǵy maǵynasyna toqtalady. Osy kitapty oqyǵan jastardyń tarıhı, gýmanıstik ıslam týraly túsinikteri tereńdeı túseri tolassyz. Sondyqtan ol ár otbasynyń tórinen tabylýǵa laıyq. Munda aıtylǵan máseleler týraly arnaıy semınarlar ótse, zııaly qaýym ókilderi, ǵalymdar leksııa oqysa jón bolady dep bilemin.  Saıran BUQANOV, Qazaqstannyń Eńbek Eri Qostanaı oblysy, Meńdiqara aýdany  

Salıqaly saraptama

Ulttyq gazetimiz – «Egemen Qazaqstanda» jarııalanǵan Elbasynyń «Uly Dala ulaǵattary» shyǵarmasynyń alǵashqy betterin oqyǵannan-aq taram-taram oılar qushaǵyna enesiń. Osydan birneshe jyl buryn Ult kóshbasshysy: «Sadaǵań keteıin, aınalaıyn halqym! Seniń múddeń jolynda boıdaǵy qýat, oıdaǵy nárdiń bárin sarp etýge beıilmin» – dep aǵynan jarylǵany esimizde. «Uly Dala ulaǵattary» – Qazaqstannyń táýelsizdik alǵanyna 25 jyl tolýy qarsańynda Prezıdentimizdiń halqymen suhbaty, ótken joldy salmaqtap, saralaýy, kemel bolashaqqa kóz tastap, elin jarqyn bıikterge umtyldyrýy. Bir sózben túıgende bastan keshken tarıh, búgingi kúnniń shyndyǵy, alar asýlardyń mejesin kórgendeı áserge bóleıdi. Kózimizben kórip, basymyzdan ótken ómirlik shyndyqty eshqandaı boıaýsyz, qaz-qalpynda oqyrmanyna usynýy jarasymdy. «1991 jyldyń jeltoqsan aıynyń ár kúni, ár tańy meniń jadymda jańǵyryp, sol kezde keýdeni kernegen shattyq pen saltanat janymdy áli kúnge terbep keledi. Sol kúni, bir jaǵynan – jańa týǵan sábıdeı, bir jaǵynan – ǵasyr jasaǵan qarııadaı bolǵanym esimde. Shynaıy baqyt sezimin bastan keship, shalqar shattyqqa bólendim... Tebirendim, tolqydym. Babalar amanatyn oryndaý baqyty, eldi erteńgi kúnine bastaý paryzy meniń mańdaıyma jazylǵanyn Jaratýshynyń erekshe syıy, aıyryqsha múmkindigi dep túsinemin. Bálkim, tarıhtyń tańdaýy, halyqtyń qoldaýy degen jón bolar?!», – dep tebirenedi Elbasy. Iá, ótken, 25 jyl – qysqa ǵana merzim bolǵanymen ǵasyrlar arqalar júkti atqarýǵa týra kelgen qıyn-qystaýy, shyrǵalańy mol jyldar edi. Táýelsizdik sózi aıtýǵa jeńil bolǵanymen, onyń negizin qalaý, tuǵyryn berik, jemisin baıandy etý mańdaı terdi sylyp tastap eńbektenýdi tileıtin ǵajap salmaqty qubylys. Uly Dala eli, Máńgilik Elge jol ashqan – Táýelsizdik. Kúlli álemdi mekendegen halyqtardyń óz memlekettigine ıe bola almaǵany qanshama, táýelsizdikke jete almaı pushaıman kúı keshkender qanshama?! Táýelsiz Qazaqstannyń perzenti ekendigimizdi keýdemizdi kere bar daýyspen aıtýǵa jarasaq, ol – Elbasynyń sarabdal saıasaty men janqııarlyq eńbeginiń nátıjesi. «Uly Dala ulaǵattary» – áli talaı esti áńgimelerge tirek bolary anyq. Qaıta-qaıta qaıyryla oralyp, astyn syzyp, kerek tustaryn kóshirip alyp, shákirttermen pikirlesýge, oı órbitýge bastaıtyn kemel eńbek. Arap ESPENBETOV, Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıtetiniń professory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri SEMEI  

Tanym men taǵylym

Elimizdiń bas basylymynda jarııalanǵan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly Dala ulaǵattary» atty tarıhı – tanymdyq eńbegin bir demde oqyp, tanysyp shyqtym. Qashanda halqynyń qamyn jeıtin Memleket Basshysy Táýelsiz elimiz júrip ótken tarıhı taǵylymdy joldardy jeke óz ómirimen sabaqtastyra áńgimelep, jadymyzda jattalyp qalatyndaı áserli baıandaǵan eken. Prezıdent aıtqandaı, «Kári tarıhtyń qursaýly dóńgelegin keri aınaldyrǵan 1991 jyly «eshqashan qulamaıdy» dep dáriptelip kelgen kompartııanyń da, kommýnızmniń tátti elesiniń de syr bergenin» kózimiz kórdi. Degenmen, elimiz egemendik alǵan jyldary atqarylǵan ulan-ǵaıyr uly isterdiń táýelsizdiktiń irgetasyn bekitýge baǵyttalǵanyn qazaqstandyqtar bir kisideı biledi. Nursultan Ábishuly bul týyndysynda da el astanasyn Aqmolaǵa aýystyrýǵa toqtalyp, «...Elordany Otanymyzdyń ortalyq bóligine kóshirýdiń asa mańyzdy strategııalyq, saıası – áleýmettik, qoǵamdyq – rýhanııattyq mańyzy daý týdyrmaıtyn shyndyq edi» deı kelip, Almatyny qımas sezimmen qaldyrýǵa týra kelgenin de jasyrmaıdy. Uly kóshtiń tizgin tartar tusynda ushaqtyń baspaldaǵynda turyp, qalaı tolqyǵanyn eske alýy da adamdyqtyń aıqyn kórinisi ekeni sózsiz. Elbasy Almatynyń alyp megapolıske aınalǵanyna marqaıady. Al Saryarqanyń saıyn dalasynda qanatyn keńge jaıǵan Astana qalasynyń búgingi kelbeti Qazaqstannyń keleshegi budan da jarqyn bolatynynyń kýási ekenine qanaǵattanady. «Astana tórinde biz san márte halyqaralyq forýmdar, sammıtter, sımpozıýmdar,quryltaılar ótkizdik. «Bosqa shyǵyndanyp osynyń ne qajeti bar?»degen sózder de aıtylyp qalyp jatty.Tipti budan da ótken, shymbaıǵa batatyn sózderdi estýge týra keldi, – degen Elbasy táýelsiz Qazaqstandy álem tegis tanyǵanyn, tórtkúl dúnıe túgel moıyndaǵanyn, teń áriptes sanaıtyn dárejege jetkenin zerdeleıdi. Shyndyǵynda da solaı, qazir Qazaqstannyń álemdik saıasattaǵy orynyn eshkim de joqqa shyǵara almasy anyq. Uly dalada táýelsizdik jyldary ulan-ǵaıyr jumystar jasaldy. Alǵa qoıǵan maqsat – murattarymyz budan da bıik. Elbasynyń «Uly dala ulaǵattary» eńbeginiń temirqazyǵy elimizdi mekendegen halyqtardyń birligi men tatýlyǵyn, turaqtylyǵy men tynyshtyǵyn ashyp kórsetýge baǵyttalǵan. Bul eńbekten el Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy qarsańynda ótken jolymyzdyń órkendi tustaryn jadymyzdy jańǵyrtyp, taǵylym alýǵa ábden bolady der edim. Keldibaı ESPAǴAMBETOV, Qazaqstan Respýblıkasy Beıbitshilik jáne kelisim keńesi Aqtóbe oblystyq fılıalynyń tóraǵasy  

Bekem birliktiń berekesi

Bir shańyraq astynda birlikte ómir súrip jatqan etnostar qazaq ultymen birge sýyqqa da, ystyqqa da ortaqtasyp keledi. Mádenı ortalyqtar ashyp, ulttyq qundylyqtaryn, mádenıetin talmaı nasıhattap, eldiń jarqyn  erteńi jolynda abyroıly eńbek atqaryp júrgen  olar  Qazaqstandy  ortaq Otanymyz dep sanaıdy.  Keshe kim edik, búgin kimbiz? Erteń qaı jerde bolamyz? degen  máńgilik suraqtar tóńireginde oılansaq, Elbasynyń «Uly Dala ulaǵattary» shyǵarmasynan kóp ǵıbrat alamyz. Prezıdentimiz óz eńbeginde atap ótkendeı, saıasattyń eń bas­ty ustanymy–birlik. Shynynda da, birligi bar eldiń ozatynyn álemdik tájirıbe anyq baıqatyp otyr. Bıyl shırek ǵasyr tolǵaly otyrǵan egemendigimizdiń  shejiresi ispettes estelik ultymyzdyń uıysqandyǵynyń, jurtymyzdyń  tolysqandyǵynyń, tuǵyrly táýelsizdikke jetken jetistikter men tabystarymyzdyń qorytyndysy ispettes. Qonaqjaı qazaqtyń jerinde ósip, órkendep jatqan etnostardyń biri – polıaktar. Búgingi tańda biz óńirimizde keń taraǵan jeti etnostyń birimiz. «Vıta Pol» qoǵamdyq birlestigi ózine artylǵan mindetti abyroımen atqaryp júr. Onyń  músheleri túrli  sharalardan tys qalmaıdy.  Qazaqstandy óz Otany retinde maqtanyshpen, syı-qurmetpen qabyldaıdy. Mundaı sezim barlyq etnos ókilderine tán. Elbasynyń «Máńgilik El» Ulttyq ıdeıasyn qazaqstandyq patrıotızmdi damytý baǵytynda jasalǵan zor qadam dep esepteımiz. Nursultan Ábishulynyń «Uly Dala ulaǵattary» eńbeginde patrıotızm týraly, árbir azamattyń eljandylyq sezimin oıatý, qalyptastyrý týraly keńinen qozǵalady. Men sońǵy kezderi  aqıyq aqyn Muqaǵalı Maqataevtyń otty  jyrlaryn orys tiline aýdarýmen aınalysyp júrmin. Elbasymyzdyń tyń týyndysynan qazaq poezııasynyń  patrıotızmge toly rýhyn, órshildigin  ózge etnos ókilderine tanystyrýǵa degen qushtarlyǵymdy arttyra túskendeı ózgeshe áser aldym. Galına  BALAJENTIS, Nıkolaevka orta mektebiniń muǵalimi Soltústik Qazaqstan oblysy, Esil aýdany