Birde aýlada oınap júrgen balalardyń oıynyn tamashalap turyp, eriksiz oıǵa shomdyq. Shirkin, barlyǵy da balaýsa balǵyn shaqtan bastalady eken-aý!.. Men «Tasbaqa nındzıamyn» dedi úrpek bas sary bala qolyndaǵy oıynshyq qarýdy janyndaǵy seriginiń keýdesine taqap turyp. Boıynyń alasalyǵyna qaramastan shyp-shymyr qara bala álgige qasarysa: «Al men... men ...», – dep qapelimde aýzyna eshnárse túspeı býlyqqan kúıi yzalanyp: «О́rmekshi adammyn» dep entigin bir-aq basty.
Beıne bir saıysta qarsylasyn oısyrata jeńgen qaharmandaı masattanyp, júzi qýanyshtan bal-bul jandy. Taǵy bir eki baldyrǵannyń biri Dobrynıa Nıkıtıchtiń, al ekinshisi, Qudaı saqtaı gór, Jylan Gorynychtiń rólinde. Tipti, sál-pál eresekteriniń arasynda Shvarsenegger, Jan Klod Van Damm, Brıýs Lı... beınelerine uqsap baqqysy keletin balaqaılardyń bal qylyǵy sondaı tátti bolǵanmen, osy tusta nebir joıqyn oılar sapyrylysyp, qaıdaǵy bir elderdiń ertegilerindegi keıipkerler qara tikendeı qadalyp, ishimizdi ýdaı ashytty. О́kinishtisi – qazaqtyń quıtaqandaı qara domalaq balalarynyń júreginen oıyp turyp oryn tepken myna keıipkerlerge eliktep ósken beıkúná sábılerdi erteń eseıgende bótenniń bózine aldarqatý, qatygezdiktiń qara ormanynda adastyrý op-ońaı-aý degen kúmánniń qoıý bulty kóńil kógin demde tumshalady.
Eseıgende elin, jerin qorǵaıtyn batyr da erjúrek bolýdy armandaǵan balapan júrektiń qylaýsyz qııaly quptarlyq-aq. Ulpadaı mamyq sezimge boı aldyrǵan sábı kóńildiń kirshiksiz aıdyny qandaı aıshyqty edi... Al biraq osylardy kóńildiń torkózinen ótkizip kórseńiz, eriksiz «qaı-qaıdaǵy Dobrynych, Gorynychte nesi bar bul jazǵandardyń, munan góri balaqaılar halqymyzdyń ertegi, jyrlaryndaǵy batyrlarǵa nege eliktemeıdi» degen sıpattaǵy suraqtardyń oıyńyzǵa oralary aıdan anyq. Bolmasa bizde «Qobylandy batyr», «Alpamys batyr», «Er Tarǵyn»... epostyq jyrlary tolyp jatqan joq pa? Solardy ekrandaý arqyly tárbıeni qaıta jalǵaıtyn bolsaq, qazirgi sheteldik mýltfılmderdiń ornyn otandyq týyndylar basyp, búldirshinder áli-aq «Men О́rmekshimin, Tasbaqamyn dep aıtpaı, «Alpamyspyn, Qobylandymyn, Er Tarǵynmyn...» dep óz batyrlarymyzǵa eliktep óserine kúmán joq. Ol úshin otandyq anımatorlar batyldyq pen erlikti dáripteıtin qazaqtyń ertegileri men dastan-jyrlarynan balalarǵa arnap zamanaýı úlgidegi mýltfılmderdi kóptep túsirýdi qolǵa alýlary kerek. Ras, sońǵy ýaqytta bul salada biraz jańalyqtar bar. «Saq» kınostýdııasy (OQO) Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy qurmetine «Qazaq eli» atty tolyqmetrajdy anımasııalyq fılm túsirdi, al osy stýdııanyń «Qoshqar men Teke» mýltfılmi Qytaı festıvalinen «Otansúıgishtikke tárbıeleý» jáne «Ulttyq erekshelik» atalymdary boıynsha júldeni ıelendi degendeı. Biraq, mundaılar tam-tum, sheteldik mýltfılmderdiń sambyrlaǵan sansyz kóshkini rýhanı kóshetti túbirimen qosyp julqylaýda. Joıqyn shapqynshylyqqa tótep bere almaǵan sanaǵa súzgisiz ótip ketip jatqan súreńsiz dúnıeler qanshama.
Mán bersek, qazaqtyń tuńǵysh týyndysy sanalatyn «Qarlyǵashtyń quıryǵy nege aıyr?» mýltfılmi kishkentaı kórermenderge 60-shy jyldardyń aıaǵynda ǵana jol tartypty. Munyń ózi qazaq anımatorlary úshin sol kezde aıtarlyqtaı zor jetistik sanaldy. Qazaq mýltfılminiń atasy Ámen Qaıdarovtyń móldir bulaǵy keıin ile-shala «Aqsaq qulan», «Qyryq ótirik», «Qurylysshy Qojanasyr», «Janar», «Aınakún», «Quıyrshyq», t.s.s. ulttyq naqyshtaǵy mýltfılmdermen tolyǵyp, ana tildiń rýhyn asqaqtatty. Mundaıda balalardy zamanaýı talǵamǵa saı, kórkemdik deńgeıi joǵary otandyq týyndylarmen qamtamasyz etetin qazaqtyń keıingi jas Ámen Qaıdarovtary qaıda júr eken degen suraq týady. Alpaýyt stýdııalardyń ónimimen básekeleseıik demeı-aq qoıalyq, tym bolmasa Reseıdiń bir ǵana «Ilıa Mýromes pen Qaraqshy Bulbul» mýltfılmin mysalǵa keltireıik. Bul týyndy kishkentaı baldyrǵandardy otansúıgishtikke, patrıotızmge tárbıeleýdiń jarqyn úlgisi sııaqty qabyldanady. О́ıtkeni, munda arystan júrekti alyp batyrlar róli erekshe sátti oryndalǵan. Olardy som tulǵaly, kesek bitimdi, eki ıyǵyna eki kisi mingendeı etip beıneleý túpki maqsatqa adal qyzmet etip tur. Sol úshin de álemdik kınematografııa tilimen, zamanaýı úlgide túsirilgen mundaı ónimdi qaı eldiń balasy bolsyn jatsynbaı, talasa tamashalaıdy-aq. Ondaı sátte shirkin, qazaqtyń ertegi, ańyzdaryndaǵy nar tulǵaly batyrlar beınesi ekran kógine qashan osylaı jarqyrap kóteriler eken degen ańsarly oı atoılap aldyńnan shyǵa keleri haq...
Amerıkalyq zertteýshiler bala mektepke barǵansha 5 myń saǵat, mektep bitirgenge deıin 19 myń saǵat teledıdar aldynda ýaqyt ótkizedi degen boljamdy alǵa tartady. Sondaı-aq, jasóspirimderdiń shamamen kúnine 17 ólim, 37 qatygezdik kórinisterine kóńil bólgenin anyqtaǵan. Áleýmettik jelini qoldanýshylar arasynda balalardyń kóptigin eskersek, ol san munan da kóp bolýy múmkin. Batystan kelip jatqan anımasııalyq fılmder jas urpaqtyń sanasyn ýlap jatqany sonshalyq, olardyń sana-sezimin, psıhologııasyn jartylaı qubyjyq qalyptaǵy beıneler jaý¬lap alýda. Al qazaqtyń tól ertegisi men jyrlary negizinde túsirilgen mýltfılmmen sýsyndap ósken bala ózgeniń О́rmekshisi men Tasbaqasyna júrek tórinen oryn bermek túgili, bulardy sanasynyń sańylaýynan da syǵalatpas edi ǵoı.
Qarashash TOQSANBAI,
«Egemen Qazaqstan»