«Babalar sózi» keýdemizde emes, sórelerde
О́tken ǵasyrda bizdiń folklorlyq týyndylar eldiń aýzynda júretin. Tańdy tańǵa uryp aıtatyn dastandardy ekiniń biri jattaı almaǵanymen, ekiniń biri eski áńgime biletin. Olar ony aldyńǵy býynnan muraǵa alǵan. Aldyńǵy býyn onyń aldyndaǵy býynnan muraǵa alyp, sol sabaqtastyq bertinge deıin úzilmeı keldi. Sabaqtastyqtyń úzilgeni sol, qazir qazaqtyń sózi jalpylama aıtqanda, turmystyq deńgeıdegi qarym-qatynas quralyna ǵana aınalyp, salmaǵy azaıdy. Bul «salmaqsyzdyqtyń» artynda naryq, aqparattan buryn eń aldymen peıil, nıet, adamshylyq máselesi turǵanyn aıtý kerek. Eger biz óz ata-babalarymyzdy maqtanysh etetin bolsaq, soǵan tatıtyndaı salmaǵy bar olardyń. Únsizdiginiń salmaǵy men sóziniń salmaǵy birdeı. Bu dúnıesi men o dúnıesiniń qamyndaǵy áreketi de teń. Al jyrshy-jyraýlar týraly áńgime dańǵaıyr keýdeni kóz aldyńa keltiredi. Sol zamandarda túndi túnge qosyp, tańdy tańǵa jalǵap jyr aıtatyn óner ıeleriniń baqyty – tyńdaıtyn qulaqtyń kóp bolýynda, tyńdaǵanyn sińirip alatyn qazaqy bolmystyń álsireı qoımaǵan shaǵymen tuspa-tus kelýinde. Qazaqtyń keń tynysty epıkalyq shyǵarmalarynyń kóbi jıyrmasynshy ǵasyrda hatqa tústi. Kitap bop basyldy, zertteý nysanyna aınaldy. «Alpamys», «Qobylandy», «Er Tarǵyn», «Qambar batyr», «Shora batyr», «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» osylaı jalǵasa beredi. Eń qyzyǵy, bulardyń árqaısysynyń kem degende on shaqty nusqasy bar. Al, týý tarıhy tym áride jatqan dastandardyń, mysaly, «Qozy Kórpesh – Baıan sulý», «Alpamys» dastandarynyń túrki tektes halyqtar ishinde 50-60 shaqty nusqasyn kezdestirý esh jańalyq emes. Ár jyrshy bulardy qazirgi tilmen aıtqanda óz stılimen jyrlady. Kólemdi epıkalyq dastandar bolsyn, turmys-salt jyrlary, ertegi, ańyz áńgimelerdiń qaı-qaısysy bolsyn, hatqa túsip, kitap bop jaryq kórýine ótken ǵasyr basynda alash zııalylarynyń mol úles qosqanyn, sol zamandarda tipti «el ishinen folklorlyq shyǵarmalardy suryptap, tańdap jınaımyz ba, álde barlyǵyn túgeldeı jınaı berý kerek pe» degen másele qoıylǵanyn da búgingi býyn bile júrý kerek. Nege deseńiz, dál sol kezeńde qazaq deıtin halyq óziniń ata-babadan muraǵa qalǵan rýhanı qazynasyn ózi jınap, qurastyrǵan edi. Jyrshy-jyraýlardy bylaı qoıǵanda, el ishindegi kez-kelgen qarııa kisilerden ańyz áńgimeler, ertegiler, turmys-salt jyrlary jazyp alynǵan. Senbeseńiz, M.Áýezov, S.Muqanov, J.Aımaýytov eńbekterin aqtaryp kórýge bolady. Qazirgi 100 tomdyq «Babalar sóziniń» negizi qalanǵan úlken naýqan júrgen sol shaqta. Búgingi kúni kitaphanalardan «Babalar sózi» kózime ottaı basylyp kórinedi. Biraq, ókinishtisi, sonshama rýhanı qazynany óz keýdesinde saqtaǵan, óz keýdesinen ótkizip otyryp jyrlap, urpaqtaryna mura etip qaldyra bilgen, esti sózdi ómirlik mazmunǵa balap, qazaqy bolmysty qalyptastyrǵan sol qazaqtar joq derlik aramyzda. Búgingi qazaq túndi túnge, tańdy tańǵa jalǵap jyrlamaq túgili, ertegini erinip otyryp áreń aıtady. Salt-dástúr degenimizdiń ózi syrty bar, ishi joq mazmunsyz áreketterge aınalǵan. Búginginiń jyrshy-jyraýlarynyń óneri az ǵana aýdıtorııada tyńdalady. Onda da olar epıkalyq keń kólemdi dastandardy aıta bermeıdi, uzaǵanda on-jıyrma shýmaq kólemindegi tolǵaýlarmen shekteledi. Nege deseńiz tyńdaıtyn qulaq az. Múldem az. Balalarymyz mekteptiń alǵashqy jyldarynda tańdaıy taqyldap taqpaq jattap júredi de, ary qaraı taqpaq pen óleńdi, jyr men tolǵaýdy, qıssa men dastandy eshqashan da ajyratpaǵan kúıi eseıip ketip jatady. Sosyn óskende qazaqpen birge berisi bes ǵasyrdan beri jasasyp kele jatqan sózderiniń túbirin taba qalsa, jerden jeti qoıan tapqandaı shýlap shyǵa keledi...Postmodernızmniń Baıanǵalı Álimjanǵa qandaı qatysy bar?
Keıde áleýmettiń kóńil-kúı, hal-ahýalyn bilý úshin áleýmettik jelini bir súzip shyǵatyn ádetimiz bar. Postmodernızm elesiniń elimizdi sharlap júrgenine kýá bolamyz. Ol aqyn-jazýshy ne jýrnalıstiń qoltańbasynan emes, kez-kelgen jumyr basty pendeniń kez-kelgen jazbasynan eles beredi. Adamdar «kóp áripti» kótere almaıdy. Osy zamannyń tilimen ádiptesek, «kóp áripke» kóptiń sımpatııasy qalmaǵan. «Avtorsyz mátinderdiń» zamany bul. Naryq qoǵamynda taýarǵa aınalmaǵan «kóp áribińdi» óziń oqı ber. «Babalar sózin» emes, óz sózin artyq sanaıtyn urpaq ósip keledi. Jalpy, osyndaı kóńil-kúıdegi áleýmetke «kitap oqymadyń» deý artyq árıne. Sonda da biz qazaqty túsiný úshin, qazaqtyń bolmysyna boılaý úshin kez-kelgen kóńili oıaý jan folklordy tanýǵa tyrysý qajet-aý degen oıymyzdan qaıtqymyz kelmeıdi. О́ıtkeni, qazirgi kitap oqymaýdyń eń túkpirinde qazaqtyń jadynyń álsireý máselesi tur. Qazaqsha kitap oqymaıtyn balany qazaqtyń dástúrli án-kúıi men jyryn tyńdaıdy, ony ulyqtaı alady degenge óz basymyz múlde senbeımiz. Qazaqtyń aqyn-jazýshylarynyki sııaqty jyrshy-jyraýlarynyń da «altyn ǵasyry» ótken ǵasyrlardyń qoınaýyna enip ketkenimen, qazirgi barymyzdy da kórsetip, nasıhattaı alsaq jaman emes qoı. Bul oraıda eske túsetin bir tulǵa – segiz qyrly, bir syrly óner ıesi Baıanǵalı Álimjan aǵamyz. Kópshilik qaýym belgili óner ıesiniń «Qobylandy batyr», «Er Tarǵyn», «Er Táýke», «Arqalyq batyr», «Batyr Baıan», «Janaq pen Rústem tóre» syndy kóptegen jyr-dastandardy kóp jyldardan beri el ishinde jyrlap kele jatqanyn jaqsy biledi. Onyń syrtynda jyrshynyń ataqty «Manas» dastanynyń eń áserli, eń sapaly tustaryn jyrlaıtynyn, qyrǵyz manasshylarynan óz baǵasyn alǵanynan habardar. Jyrshynyń óz paıymynsha, «jyr jattalmaıdy, jyr qonady». Ol qonǵan soń, ónerpazdyń keýdesinde qaıta týady. Baıanǵalı Álimjan aıtýshynyń, ıaǵnı jyraýdyń tasymaldaýshylyq qyzmetine mán berilý kerektigine basa nazar aýdarady. Bizdiń qalyptasqan túsinik boıynsha jyraý óz janynan shyǵaryp jyrlaıtyn adam da, jyrshy ejelgi dastandardy, qıssalardy jattap alyp aıtatyn tulǵa. Biraq jyrshy da, jyraý da meıli ol burynnan bar dúnıe bolsyn, óz janynan aıtsyn, báribir óz keýdesinen ótkizip baryp aıtatynyna, úlken bir rýhanı dúnıeni ózinen keıingi býynǵa tasymaldaıtynyna shynynda biz mán bermeıdi ekenbiz.Almas Almatov qansha jol jyrdy jatqa biledi?
Belgili jyraý, búginde elordadaǵy Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetinde shákirtterin tárbıelep júrgen Almas Almatovqa dál osylaı suraq qoıdyq. Ondaǵy oıymyz qıssa-jyrlarǵa qyzyǵatyn qazaqtardy bir eleńdetý. Jad, aqyl-es, zerde uǵymdarymen tikeleı aınalysyp júrgen belgili tulǵa saýalymyzǵa baıyppen jaýap berdi. «Shákirtterimiz birinshi kýrsqa túsken kezde olarǵa belgili bir dastandy jattaýǵa beremiz. Mysaly, Aqerke Babylova deıtin shákirtim «Edige» jyryn tórt jyl ishinde jattady. Sol jyrdan dıplom qorǵady. Búginde magıstratýrada oqıdy. Shákirtke bir dastan ǵana berilmeıdi, onyń qatarynda qanshama tolǵaý, terme, nasıhat, ósıet jyrlar bolady. Sol sııaqty Dına Qyraýbaeva «Qobylandy batyrdy», Kúnsulý Túrikpen esimdi shákirtim «Kóruǵlyny» jattady. Árbir kólemdi jyr dastandardyń 100 myń joldan kem bolmaıtynyn eskersek, qazirgi kúnde shákirtterim osy jyr-dastandardy kásibı deńgeıde oryndaı alatyn bilikti jyrshylar qatarynda dep esepteımin», -deıdi ustaz. Al endi jyraý ózi qansha jol jyr biletinin aıtqan joq. Qazaqy bolmystaǵy ondaı úlken kisilerdiń jigit-jeleńniń sózin sóılep, maqtanbaıtyny túsinikti ǵoı. Onyń oryndaýshylyq óneriniń búginde elimizden tys shetelderge de tanymaldyǵy, sonaý Asan qaıǵydan bastap búgingi zaman óner ıelerine deıingi myń jyldyq keńistiktegi shyǵarmalardy erkin oryndaıtyndyǵy, 150-den astam shákirt tárbıelegeni, tarıhı oqıǵa jelisimen «Shyńǵysnama» tarıhı dastanyn jazyp, ony mýzykalyq dastan kúıinde óz shákirtterimen birge Syr boıynyń maqam, saz áýenimen kúıtabaqqa túsirip, halyqqa usynǵany týraly málimetterdiń ózi suraǵymyzǵa jaýap bolyp turǵan joq pa? Bizdi eń qyzyqtyratyny, belgili tulǵanyń Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetinde ustazdyq etip, rýhanı-aǵartýshylyqty jetekshi faktorǵa aınaldyrýdy kózdeıtin, bir boıyna sınkretti óner shoǵyryn qalyptastyrǵan kásibı jyraýlardy daıyndaýdy maqsat etip alǵany. Sol úshin jad, aqyl-es, zerde máselesin kásibı, praktıkalyq, teorııalyq turǵydan zerttep júrgeni. Osy kúni alyp kemedeı Almas jyraýlarymyzdyń ortamyzda bolýy kóńilge medet.Almatydaǵy jazýshy men aýyldaǵy qoıshy
Ras, biz búgin «kitap oqymaý» atty dertke shaldyqtyq. Júz jerden jarnamasyn jasap, myń jerden tyqpalasań da adamdar kitap oqýǵa naýmez. Mekteptegi, ýnıverdegi erkińnen tys oqýyń kerek kitaptardy aıtpaımyz. Kádimgi óz erkińmen, júrek qalaýyńmen oqylýy tıis kitaptar týraly áńgime. Sanaǵa, tanymǵa áser etýi qajet dúnıelerdi oqý azaıyp bara jatqan soń dabyl qaǵylyp jatyr. Biraq, osy kitap oqymaýdyń astarynda ne syr bar ekeni kóp aıtylmaıtyn sııaqty. Árıne kinániń bárin naryqqa, aqparat zamanyna, ýaqyttyń azdyǵyna jaýyp op-ońaı sytylyp shyǵý kóbimizdiń qolymyzdan keledi. Biraq, onyń saldary qoǵamda aıqyn kórinis taýyp, rýhanı jutań kúıimiz kóńil júdetip turǵan joq pa? Aınalyp kelgende másele kitap oqymaý ǵana emes, tirshilik mazmunynyń, adamı sapanyń kemýinde, jadtyń álsireýine kelip soǵýda. Ras, kitap oqý keńes úkimeti tusynda keń etek alǵan bolatyn. Almatydaǵy jazýshy men aýyldaǵy qoıshynyń arasynda rýhanı baılanys bar edi. Biraq, ol sol tustaǵy jazýshylardyń myqtylyǵynan nemese rýhanı suranystyń moldyǵynan emes, ıdeologııanyń áserinen de edi. Sol úshin de kitap oqý saltqa aınaldy. Buny bir deńiz. Ekinshiden, kitapty kim oqıdy degen saýal týyndaıdy. Kitapty shyn máninde belgili bir rýhanı daıyndyǵy bar, besik jyrymen áldılenip, qıssa-dastandar, ertegi tyńdap ósken bala oqıdy. Rýhanı álemin odan ary baıytý, kitaptan estetıkalyq lázzat alý onyń maqsaty bolmaq. Keńes úkimeti tusynda da bizdiń eski áńgimelerdi kóp biletin, epıkalyq dastandardy jatqa aıta alatyn ata-ájelerimiz barshylyq bolatyn. Aýylda bir úıge jınalyp alyp dastan tyńdaý bertinge deıin, ıaǵnı táýelsizdik alǵan tusqa deıin jalǵasqanyn kózimiz kórdi.Toqsulý apa men akademık Qasqabasov
О́z basymyz ádebıetke qushtar bolyp óssek, oǵan toqsanǵa jetip qaıtys bolǵan jaryqtyq óz ájemiz ben kórshimiz, ertegishi Toqsulý apamyzdyń da úlesi bar edi. Sol Toqsulý apanyń ertegi ǵyp aıtqan qara sózderiniń sıýjetterin akademık Seıit Qasqabasovtyń «Janazyq» kitabynan kezdestirgende tań qalǵanym bar. Halyq arasyndaǵy áńgime qulaqqa sińip, eseıe kele qaǵazdan júz bergende onyń adamǵa berer áseri de, ary qaraı qyzyqtyrýy da bólek bolady eken. Toqsulý apamyz aıtqanda emis-emis este qalǵan dúnıeler akademıktiń júıeli zertteýinde keń kósilip, qulpyryp sala bergen. Sony oqyp otyrǵanda ájemiz ben Toqsulý apa, bala kúniń eriksiz eske oralady... Biz bul joldardy jazyp otyrǵanda kitapty shyn máninde belgili bir dárejede daıyndyǵy bar adamnyń ǵana oqıtynyn alǵa tartpaqpyz. Bala kúninde qulaǵyna áldımen sińirilgen án-jyr, eseıe kele úlken aıdynǵa qulash urǵyzyp, óziniń genetıkalyq jadysy saýaldarynyń jaýaptarymen ońaı qaýyshatynyn túsingendeımiz. Endeshe, akademıktiń altynǵa bergisiz baǵaly dúnıesin jan tushyna oqý úshin de aýyldaǵy Toqsulýdaı apalardyń aıtatyn ertegi-áńgime, áldı-jyry aýadaı qajet dúnıe ekeni talassyz shyndyq boldy. Odan qalsa kitap oqý naqty bir ıdeologııanyń sebebimen de saltqa aınalýy, jalpyhalyqtyq sıpat alýy tıis. Keńes úkimeti tusyndaǵy sııaqty. Áıtpese jady álsiregen urpaqqa kitap oqytam dep tyrashtaný, beınelep aıtqanda, týmaǵan sıyrdyń ýyzynan dámetken sııaqty qysyr úmit qana.Sóz sońy
Biz qoǵamnyń margınaldanǵanyn, bul margınaldanýdyń tarıhy 100 jyl buryn bastalǵanyn jaqsy bilemiz. Dúbara qazaqtardyń jady týraly tipti aıtpaı-aq qoıdyq. Al tilge jetikterdiń ózi eski sózderdi bilmeıtini, kitap oqymaıtyny, qoldanystaǵy az-maz tirkester men sózderge qanaǵat qylatyny, onyń ózin ishin bilmeı qoldanatyny ózin qazaqpyn dep sanaıtyn árbir jandy oılandyrýy tıis dep sanaımyz. Rýhanı baılyqtan kende bolmaǵan qazaqtyń bir ǵasyr aınalmaı jatyp jutap sala bergeni shynymen de jaǵdaıdyń qıyndyǵyn kórsetedi. Aıgúl Seıilova, «Egemen Qazaqstan»