Ajaldy aýyzdyqtaý
Ádette, kúndelikti tirshilikte táýelsizdiktiń ómirimizge qandaı ózgerister alyp kelgenin saralap, saraptap, baıybyna baryp, jetemizge jetkizip, oıymyzdyń ormanyndaǵy ıirimderinen qalqytyp syrtqa shyǵara bermeıtinimiz ras. Al sol oıdy túrtetin, eger táýelsiz el atanyp, óz tizginimiz qolǵa tımegende osylar bolar ma edi degen ıgiliktiń qataryna búgingi medısınadaǵy jetken jetistikterimizdi jatqyzar edik. Sonymen álqıssa, Astanadaǵy Ulttyq neırohırýrgııa ortalyǵynda ótken jýrnalıstiń bir kúnimen sizder de tanys bolyńyzdar.
Saǵat 09.30. «Ulttyq neırohırýrgııa ortalyǵy» AQ Basqarma Tóraǵasy, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Serik Qýandyquly Aqsholaqovpen ortalyq týraly áńgimelesýdiń ózi bir ǵanıbet, bar bolmysymen óz jumysyn qaltqysyz súıetin, soǵan qabilet-qarymyn aıanbaı jumsap berilgen jannyń biletini de, aıtatyny da kóp. 2008 jyly klınıka ashylmastan buryn onyń irgetasy men qabyrǵasy, árbir bóliginiń qalaı salynǵany kóz aldynan ótkizgenin, al ol ashylarda qajet mamandardy Almatydan qalaı alyp kelgenin, birtindep damyp, qazirgi ýaqytta jylyna 2 jarym myń kúrdeli ota jasalatynyn aıtqan. Biraq ol kisige ýaqyt qat. Sondyqtan júre, jolaı sóılesip, ózi bas bolyp kórsete áńgimelegeniniń orny múlde bólek eken.
Saǵat 10.00 –Biz qazir hırýrgııalyq jolmen ınsýlttyń aldyn alatyn boldyq. Jáne ony endovaskýlıarlyq ádispen jasaımyz. Qarapaıym tilmen jetkizsek, mine, kespeı, qan shyǵarmaı-aq, aýrýdyń shabynan qan tamyrymen júrek arqyly mıǵa deıin jetip, mıdaǵy arterııa men vena qany bir birine ótip jatqan jerge arnaıy medısınalyq jelim quıylady. Endi qysymdary eki túrli qan aralaspaq túgil, qatyp qalǵan jelimniń arqasynda, tipti, ol jerge jete de almaı qalady. Nátıjesinde, ınsýlt bolý qaýipi 100 paıyz joıylady, al eger operasııa jasalmaı vena jarylyp ketse, 90 paıyzynda adam o dúnıelik bolady,–dep shynynyń arjaǵyndaǵy áriptesteriniń qımylyn erekshe yqylaspen túsindiredi. –Biz mundaı ádispen qany toqtamaıtyn, gemofılııamen aýyratyn adamdardyń ózine gemotomalardy alyp nátıjeli operasııalar jasadyq. Shetelde mundaı em túri 60 myńnan 150 myń AQSh dollaryn qurasa, bizde ol 3 mıllıon teńge. Ári memleket kvotasymen naýqasqa bárin tegin jasaımyz, qazir Orta Azııadaǵy kórshilerimiz ben Reseıden osy ádispen emdelýge bizge kelip jatyr.
Jalpy ınsýlt zardaby mol dert qoı, sondyqtan Úkimet arnaıy Insýlt ortalyqtaryn qurýǵa tapsyrma bergen, al onyń respýblıka boıynsha kýratory bizbiz. Qazir elimiz boıynsha Insýlt ortalyqtary ashylyp jatyr. Olardyń barlyǵy bizdiń deńgeıdegi osyndaı operasııalar jasaıtyn bolady, búgingi kúnniń ózinde tájirıbemizdi taratýdyń arqasynda Qyzylordada ıshemııalyq aýrýdyń aldyn alatyn 60 operasııa jasaldy. Ádistermizdiń transferi aımaqtarǵa júrgizilýde,–degen Serik Qýandyquly 2008 jyly ortalyq ashylǵanan beri jasalǵan 15 myń operasııanyń 60 paıyzynyń jańa tehnologııalardy paıdalaný arqyly ótkenin aýyz toltyra aıtqan.
Dárigerdiń kúndelikti jumysy ómir men ólim arasyndaǵy arpalystan, tynbas taıtalastan, kúrdeli kúresterden turady emes pe?! Sondaıda eger medısına burynǵy kúıinde bolsa, ajaldyń jeńisimen aıaqtalar sátterdi qazir ómir jeńýde. Qalaı qýanbassyń.
Aýrýhanaǵa jedel túrde jetkizilgen ekiqabat áıel komaǵa túsken. Anasyna da, ishtegi balasyna aýa jetpegenine qorǵanǵan aǵzada ýaqytynan buryn tolǵaq bastalǵanda, júrek toqtap qalady. Jandármen mıǵa joǵarydaǵy ádispen ota jasalyp jatqanda, endi bir hırýrgter kesar tiligi arqyly náresteni aman alyp qalypty. Al buryndary mundaı jaǵdaı tek fantastıkalyq, qııal-ǵajaıyptyń enshisindeı kórinetin. Tipti, bireýiniń ǵana ómiriniń saqtalǵanyna shúkirshilik aıtatyn kezder tym kóp bolatyn. Sol bala qazir jetide, anasy odan keıin ekinshi balasyn dúnıege ákeldi, qudaıǵa shúkir bári aman, jaǵdaı soǵan alyp kelgende taısalmaı jasaǵan operasııa bir emes, birneshe ómirdi saqtady, degen dárigerge qaraı berdim. Eshqandaı bir júzinde tasynýdyń, menmendiktiń belgisi joq, qarapaıym jan tek ómirdiń úzilmesten ári qaraı jalǵanyp ketkenine shyn qýanyp turdy.
Dertke daýa qaıdan?
Saǵat 10.45. Ortalyqtyń baspasóz hatshysy Ráshıla Ospanovanyń bastaýymen bólimderdiń birinen soń birine ótip aralaýǵa kiristik. Temirtaýlyq Galına Gaponenko budan buryn turǵylyqty jerinde em alyp jaǵdaıy durystalmaǵandyqtan kvotamen osynda kelip operasııa jasatypty.
–Qazir jaǵdaıym óte jaqsy, siz bilesiz be, osyndaǵy mamandardyń qanshalyqty bilikti, senimdi ekendigin. Jap-jas bola tura qandaı bilimdi, meıirimdi, ýaqytpen sanaspaıtyn jandar, olarǵa sengenim sonshalyq, operasııaǵa esh júreksinbesten kirdim, –dese, mıyndaǵy isikten arylǵan Sáýle esimdi emdelýshi 3 jyl boıyna emdelgenin, alǵashynda sırek bir jylda bir ret aýyrǵanyn, odan jarty jylda, keıinirek 3-4 aıda qaıtalanǵanyn, sol ýaqytta moıyn osteohondrozy dep emdelip kelgenin, al shyndyǵynda tamyrda isik barlyǵy magnıtti rezonansty tomografııada anyqtalyp, osynda jiberilgenin aıtty. Al operasııa jasaý kerek dep túsindirgende birden kelistim. Keshe jasaldy, búgin ornymnan turdym. Osyndaǵy medısınalyq personaldyń qyzmetin tilmen aıtyp jetkizý múmkin emes. Aldynda bir apta daıarlap, keshe Muratbek Ábdiǵalıuly ota jasady. Dárigerler, medbıkeler, sanıtarlar barlyǵy minsiz, jaıyńdy oılap, qasyńa qaıta-qaıta keledi, tamaqtary qandaı dámdi, úıden kelgen asty qaıtaryp jiberdim. Siz gazet arqyly búkil jurtshylyqqa jetkizseńiz, bastary aýyrsa mán bermeı júre bermesin, isikti neǵurlym erterek anyqtaý asa mańyzdy. Qaıta mynadaı joǵary deńgeıdegi bilikti mamandardyń elimizde bolǵanyna shúkir. Munda shynymen ǵajaıyptar jasalady desem artyq emes, dimkás jannyń barlyq boıyndaǵy aýrý-syrqaýyn, dertin aýrýhananyń ishine tastap, úıine saýyǵyp oralýy qandaı baqyt, degen Sáýlege tez aıyǵýyn tilep, Ráshılaǵa dárigerdiń birimen tildeskim keletinin jetkizdim.
Ashyq turǵan esikten ishke engendegi jyly shyraıly dáriger azamattyń esimi Danııar Teltaev bolyp shyqty. Ortalyq júıke júıesi patologııasy bólimshesiniń dárigeri Danııar Kerimqululyna dárigerlik tájirıbeńizde qıyndyǵymen esińizden ketpeıtin bir operasııany aıtyp beresiz be degenmin. Negizi operasııanyń ońaıy joq qoı dep sál únsiz qalǵan ol birde kishkentaı qyz balanyń mıynda isigi barlyǵy anyqtaldy jáne óte tereńde, tamyrdyń ústinde ári jaıylyp ketken eken. Alý óte qıynǵa tústi, jalpy bizdiń árbir operasııa uzaqqa sozylatyn, aýyr júretin sharýa ǵoı, 8 saǵat jasaldy. Qazir naýqasynan aıyqqan ol Nazarbaev zııatkerlik mektebinde oqyp júr, bıyl bitirip JOO-ǵa túsemin deıdi.
Oıyma Sáýle aıtqan sózder tústi. Ǵajaıyptar jasaıtyn ortalyq operasııamen ǵana emes, osyndaǵy árbir qyzmetker sizdiń janyńyzǵa saıa bolýǵa tyrysýymen-aq boıyńyzdaǵy barlyq dertti sylyp alady, men dál osy klınıkadaǵydaı pasıentterge kózqarasty eshbir emdeý ornynan kezdestirgen joqpyn degeninen dertke daýanyń qaıdan keletinin uqqandaımyn.
Toqtaýsyz júrer mehanızm
Saǵat 12.00. Klınıka ishin emin-erkin aralap júrmiz. Ásheıinde aýrýhanalarǵa kirgende murnyńa ıisi keletin dári-dármekten esetin samaldyń jelpigen aýada záredeı de sezilmeıtinin qaıtersiz. Beıne bir ofıstiń ishin aralap júrgendeısiz, tek árbir bólimge kirgenińizde postyda ústerine halattaryn kıip otyrǵan qyzdar, jigitterge qarap aýrýhana ishinde ekeniń eske túsedi.
Jaqsy uıymdasqan jumys qajet tusynda burap nemese batereıasyn aýystyra qoısań tyqyldap júrip ketetin saǵat tárizdi me osy? Ortalyq aýany osy oıdy óz-ózinen alyp kelgen. Qandaı qıyn da, kúrdeli operasııalardyń jasalyp jatqany, sát saıyn ómir men ólimniń arasyndaǵy san túrli arpalystyń júrip jatqany esh sezilmeıdi. Toqtaýsyz júrgen mehanızmde abdyramaı, boldyrtpaı, árkim óz ornyn, óz jumysyn bilikti atqarýymen yń-shyńsyz atqarylyp, basty baılyq-densaýlyqqa qaýip tóngende qaterden qutqaratyn, erteńgi kúnge úmit jalǵaıtyn qasıetti de qadirli orynǵa aınalyp ketkendeı. О́ıtkeni munda adam ómiri jalǵanýda, úzileıin dep turǵan úmittiń shalasy mazdap, úreı arqalap jetken jan úıine dertine qosh aıtyp otbasyna oralady. Úlken qýanysh qoı, jáne jeke adam úshin orasan baqyt!
Operasııa stoly. Omyrtqada qaterli isik bar. Narkozda jatqan pasıent uıqyda. Mine, hırýrgter aýrý omyrtqany alyp tastap, ornyna tıtannan jasalǵan omyrtqa ımplantty qoıyp úlgeripti. Dymymdy ishke tartyp, dárigerdiń qımylyna kóz tigemin, bar zeıini pasıentke aýǵan dárigerdiń, assıstentiniń, meıirbıkelerdiń eshbiriniń menimen isi joq. Tek bir meıirbıke, baıqańyz, apparatýralardan alshaǵyraq tursańyz dep sybyr etken. – Buryn mundaı dıagnoz qoıylǵan jan úshin bizdiń medısına dármensiz bolatyn, al qazir metastaza bastalyp ketse de kúrese alatyn jaǵdaıǵa jettik. Endi pasıent ári qaraı hımııa, sáýle terapııalaryn alyp, ári qaraı emdele alady, óıtkeni aýrý omyrtqadan qutyldy,– deıdi Serik Qýandyquly.
Taǵy da operasııa stoly. Bul joly mıdaǵy isik alyný ústinde. Muryn qýysynan mıǵa jetip isikti qalaı alyp jatqanyn monıtordan kórip turmyn. Taǵy da sol syrttan engen bizge nazar salǵan esh jan joq. Bar zeıinderi operasııa stolynda jatqan naýqasqa aýǵan.
Saǵat 14.30. Julyn neırohırýgııasy, shetki júıke júıesiniń patologııasy bólimshesine Shortandydan kelgen Vıktorııanyń omyrtqasyndaǵy isikke operasııa jasalypty. –Otaǵa 2 kún daıyndap, keshe jasalǵan soń aldymen jansaqtaý bólimine apardy. «Qandaı keremet jandar deseńizshi! Jalpy ortalyq jumysynda bir min joq. Qyzyma aıtyp dárigerlerge rahmetti saıtqa jazshy dep jatyr edim, qandaı jaqsy boldy kelgenińiz, gazet arqyly alǵysymdy jetkizeıin, qudaıdan osyndaǵy adamdardyń qol-aıaqtaryna dert bermesin, denderi saý bolsyn, barlyq tilekteri oryndalsyn dep tynbaı duǵa jasaýdamyn»,– deıdi Vıktorııa.
Gıstologııalyq preparat klınıkanyń aınasy
Saǵat. 15.00. Patologoanatomııalyq bólimshe. Biz tómengi qabatta ornalasqan bólimshege kirgenimizde 2 dáriger jedel bıopsııa jasaý ústinde eken. Artynan uqqanymyzdaı, ota jasaý kezinde naýqastan alynǵan ulpa osynda jetkizilip, dárigerler onyń tabıǵatyn jedel anyqtaýǵa tıisti. Eger obyrǵa shaldyqsa, sol jerde otanyń ári qaraıǵy jasalý taktıkasy túbegeıli ózgeredi.
–Bar joǵy 10-15 mınýt ishinde anyqtaýǵa tıistimiz, Baqytjan Amangeldiqyzy ekeýmiz bir mezgilde mıkroskoppen qarap otyrǵanda oılarymyzben bólispeımiz, kórgenimizdi jazyp alyp, qarap bolǵasyn sheshimimizdi aıtamyz. Eger ekeýmizdiń de túıinimiz bir bolsa, hırýrgterge birden jetkizemiz de, al sál bir jerden toǵyspasaq taǵy da 15 mınýt zertteımiz, bizdiń bul sheshimimiz, qoıǵan dıagnozymyz óte mańyzdy bolǵandyqtan, qatelesýge esh haqymyz joq, artynda adam taǵdyry... Jańaǵy qaraǵan ulpa 57 jastaǵy áıeldiń omyrtqasyna Talǵat Kerimbaev jasap jatqan operasııadan jetkizildi. Ol óziniń búırektiń qaterli isigine ushyraǵanyn bilmegen, metastaza júrip, búırekke jaqyn turǵan omyrtqa synyp ketken eken. Jalpy gıstohımııalyq zertteý asa qajet jáne qymbatqa túsetin sharýa,–dep áńgimeleı júrip bólimsheniń jumysymen tanystyrǵan Berik Jetpisbaevty tyńdaı bergiń keledi eken. –Biraq degen ol –Bizdiń klınıka basshylyǵy onyń mańyzyn jete túsinip, bizdiń bólimsheni antıdenelermen qamtamasyz etedi. Mysaly, myna antıdene arqyly ettiń obyry anyqtalady. Osynyń bir tamshysy zertteletin ulpaǵa tamyzylady, eger ol qońyr túske boıalsa, onda sarkomaǵa degen qaýiptiń rastalǵany. Osyndaı 7 mıllılıtr antıdene 200 myń teńge turady. Al bizde onyń 56-sy bar. О́ıtkeni durys dıagnoz qoıylmaı, emniń durys júrýi esh múmkin emes. Al mundaı jaǵdaı jasalmaǵan jerde áýeli obyrdyń bir túri degen dıagnoz qoıylady, odan Máskeýge baryp ekinshi dıgnoz, Izraılde úshinshi dıagnoz qoıyp júrgende ýaqyt ótip ketedi. 600 zertteýge arnalǵan myna 5 kishkentaı qutynyń baǵasy 840 myń teńge, osynyń ár tamshysynyń syrtynda qansha úmit, qanshama adamnyń ómiri, qýanyshy men qaıǵysy jatyr,– degen Berik Barlybaıuly. Biz gıstologııalyq preparattardyń jasalýynan eshkimniń aldynda uıalmaımyz. Preparatty kórgen álemdegi eń ozyq degen klınıka onyń óte joǵary deńgeıine baǵa beredi. Pasıent Izraıl, Germanııa qaı elge bolsyn dıagnozyn anyqtatý úshin óz preparatyn alyp barsa, ol bizdiń klınıkanyń aınasy bola alady. Endi bir jaqsy jańalyǵymyz – joǵaryda aıtqandaı molekýlıarlyq genetıkany damytýda ımmýnnogıstohımııalyq zertteýlerdi bastap ketsek, jaqynda endi bir qadamymyz–bıobank ashylmaqshy. Tońazytqyshta pasıentterdiń kelisimimen onkogıstomaterıaldar saqtalyp, zertteý jumystary júredi, bul ajaldy ómirdiń jeńýine jasalatyn jol,– degen.
Balalar aýyrmasa eken
Saǵat 16.00. Balalar neırohırýrgııasy bólimshesiniń meńgerýshi Ǵabıt Ilııasulynyń óńi sharshaýly kórindi. Ońaı bolyp pa, kip-kishkentaı, ómirdiń tátti dámin tatyp úlgermegen baldyrǵandardyń, olardyń ata-analarynyń qınalysyn kúnbe kún kórý, júregińmen seziný. Qarshadaı balalar mı, julyn isikteriniń jandaryna batqan aýrýynan, gıdrosefalııa t.s.s. dertinen aıyǵyp, quldyrańdap júgirip júrgen qatarlaryna qosylyp kete ala ma, almaı ma? «Mundaı aýrý balalardy emdeý ońaıǵa túspeıdi, jáne tek balalarmen ǵana emes, ata-anany psıhologııalyq daıyndaýǵa, balaǵa qalaı kómektesýge bolatyn joldardy túsindirýge kóp kúsh-qaırat jumsaımyz. Negizi qazirgi medısına kúnnen kúnge alǵa basý ústinde, operasııalardyń neǵurlym kespeı, jaraqatsyz júretin endoskopııalyq, kishiınvazııalyq túrlerin qoldanamyz», – dep áńgimesin bastaǵan onyń sózin telefon úni buzdy. Jaqsy jedel baramyn, dep ornynan turǵan dáriger asyǵa basyp pasıentine ketti.
Bólimsheniń holly balabaqsha tárizdi, oıynshyqtarmen oınap jatqan balalar birshama eken. О́zin Bıbiaıshamyn, Qaraǵandydan keldim degen ana balasynyń oınap júrgende qulap julynyna zaqym kelgenin, odan qısaıyp júre almaı, bir aıaǵy semip bara jatqanda osynda kvotamen kelip operasııa jasalyp, qazir oınap júrgen balasyn kórsetti. Álibek Maratulynyń qolynyń jeńildigine, bilimdiligine razy bolyp, meıirbıkeler men barsha personalǵa alǵysty jaýdyryp jatyrmyn. Erteń shyǵamyz, úıge qýanyp qaıtyp baramyz, – deıdi.
Zerthana zertteýleri
Saǵat 16.45. Neırofızıologııalyq zerthana. Lázzat Nurǵalıqyzy syndy óz isine berilgen jáne onyń barlyǵyn durystap turyp jerine jetkize aıtyp bere alatyn mamandy jıi keziktire bermeısiz. Sondyqtan da bolar ol kisimen aradaǵy áńgimeniń qyzyqtylyǵy bir basqa, al jasalǵan operasııalardyń sapasyn arttyrýǵa degen jankeshti eńbeginiń ózi bir bólek taqyryp bolatyndaı. «– Buryn deıdi ol–operasııaǵa kirerde pasıentke júıke júıesi tym názik, oǵan tıip ketýin joqqa shyǵara almaımyz, sondyqtan operasııadan keıingi táýekel mynadaı dep aıtatynbyz. Qazir operasııa jasalatyn adamǵa elektrodtar qoıý tehnologııasyn qolǵa aldyq. Ol ne? Naýqastyń denesine elektrodtar ornatylady, al isikti alyp tastaý kezinde hırýrg pyshaǵy nervke jaqyndap qalǵan sátte elektrodtaǵy terbelis, qozǵalys artyp ketedi. Sol ýaqytta hırýrgke, nervke tym taıanyp kettińiz, basqa jol izdeńiz dep aıtamyz, al bul degenimiz–ota sapasynyń artýy, adamnyń múgedek bolyp qalmaýynyń kepili.
Jaqynda bir jas qyzdyń mıyndaǵy óte úlken isikke operasııa jasaldy, al onyń jaǵdaıynda mundaı otaǵa neırohırýrgtiń bári birdeı bara bermeıdi. Jáne burynǵy kezde isikti alǵan kúnde qyzdyń bet aýzyndaǵy nervteri únemi jybyrlap, tartylyp turýy da múmkin bolatyn. Introoperasııalyq neıromonıtorıng arqasynda ol qaýip seıildi. Bul-halyqaralyq standart».
Lázzat Tanasheva aıtqan áńgimeniń barlyǵyn jazýǵa gazet beti kótermeıdi, biraq bastysy – zerthana shyn mánindegi zertteýler júrgizip, ony adamnyń ıgiligine qyzmet jasatý úshin tynbaı izdenis ústinde eken.
Saǵat. 18.00. Tańerteńnen kelsem de, kóretin, tanysatyn jańalyqtar men ıgilikter qatary azaıar emes. Jan-jaqtan kelgen dárigerlerdi daıarlaıtyn trenıng ortalyǵy bar eken. Buryn hırýrgter tek operasııa zalynda óz áriptesi jasaǵan otany qarap turyp úırenetin bolsa, qazir klınıka adam aǵzasynan aınymaıtyn óte qymbat turatyn mýlıajdarǵa vırtaýaldy operasııa jasap daıyndalatyn kúıge jetken. – Biz, deıdi Serik Qýandyquly– mınıstrlikke joǵary sanat alýǵa synaq tapsyratyn dárigerlerdi osyndaı mýlıajdarmen jumys jasap emtıhan tapsyrý qajettigi jaıynda usynys túsirdik. Bul– medısınanyń bolashaǵy. Qazir elimizdiń barlyq aımaqtarynda neırohırýrgtar kádimgideı óte kúrdeli operasııalardy jasap júr. Shetelderden de kelip úırenip, trenıngten ótip jatqandar da bar.
Sizge aıtaıyn bizdiń klınıkanyń senimdiliginiń bir kórsetkishi–azamaty, inisi AQSh –ta bilikti neırohırýrg sanalatyn sol eldiń azamaty osynda kelip operasııa jasatty. Inisi bizdiń ortalyqtyń jumysymen tanysyp kórgennen keıin (Aldynda halyqaralyq sharaǵa kelip ketken eken) aǵasyna Qazaq Ulttyq neırohırýrgııa ortalyǵynda operasııa jasatýǵa keńes beripti. Jyl ótken saıyn bizge shetelden kelip emdelýshiler sany arta túsýde, qazir kóp emes, ár jyly 1-2 den josparly tekserýge kelip ketetinder de bar,– deıdi Serik Qýandyquly.
Klınkadaǵy isterdiń barlyǵyn jipke tizgendeı tolyq jazý múmkin emes, bir emes, maqalalar serııasyn arnasań da artyq etpeıtindeı. Al men ázirge osynda ótkizgen bir jumys kúngi ýaqytta kóz aldymda júrgen sheti, shegi joq izgi isterge marqaıa dárigerlerge jaqsylyq tilep qosh aıtystym.
Bul shynymen táýelsizdik bergen jetistik!
Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»