Áýpirimmen qalǵan áýlet
BIZDIŃ BILETINIMIZ: Aldekeń aq qashyp, qyzyl qýǵan alasapyran zamannyń zardabyn ábden tartqan áýlettiń urpaǵy. Babasy Qanbolat qaýmalaǵan qaýymyna qadirli áýlıe kisi bolypty. Arǵy atasy Jumaǵulǵa da myńǵyrǵan mal bitipti. Biraq qul-qutandy qutyrtqan Keńes ókimeti baı-baǵlandardyń basyna áńgirtaıaq oınatady. Sonyń kesirinen dáýleti shalqyǵan shańyraq shaıqala bastaıdy. Ýsoıqy ýákilder álekedeı jalańdap kámpeskege kirisedi. Bir kúni Jumaǵul aqsaqal tóbeniń ústinen tóńirekke únsiz qarap turyp, «tigerge tuıaq qalmaı barady» dep zar eńiregen balalaryna eki dúrkin tárkileýden keıingi tórt túlikti kóz aldynan ótkizýdi buıyrypty. Úıir-úıir jylqysy men otar-otar qoıynyń sanyn ishteı saraptaǵan qarııa «jylap-syqtaıtyn eshteńe joq, murty ǵana synypty ǵoı» dep muńǵa batqan muragerlerin sabyrǵa shaqyrypty. Soǵan qaraǵanda tabysyn tasytar saýdanyń da kózin taýyp, Aqmolanyń jazǵy, kúzgi jármeńkelerinde baılyǵyn bazarlaǵan dala shonjarynyń onsha osal bolmaǵany da. Áıtpese, Qyzyljar, Semeı, Kereký kópesterimen tereze teńestirip, ıyq tirestire me? Ol osynaý oljaly iske izbasarlaryn da baýlypty. Ásirese, eti tiri Smaıyl sol saýda-sattyqtyń qyzyǵy men shyjyǵyn molynan kórgen syńaıly. Qan bazary qaınaǵan Aqmolada aptalap jatyp, qazaq, tatardan at ozdyrǵan ataqty Qosshyǵul, Zábir aınalasymen tonnyń ishki baýyndaı aralasypty. Qalanyń qaǵaz aqshamen samaýyryn qaınatqan qaýǵa saqaldy alpaýyty Moıseımen tamyr bolypty. Naǵyz náýbet kúshine engen kezde tekti tuqymnyń basyna qaıǵynyń qara bulty úıiriledi. Qaraǵandyǵa aıdalyp bara jatqanynda tańdaıyn jibiterlik tamshy sý tappaı kenezesi kepken soń aıdaladaǵy aınabulaqtaı kóringen kólshikke qaraı tura umtylǵan Jumaǵuldyń ortanshy uly Aqbıdi aqılanǵan soldattar atyp tastaǵan. Úlken balasy Smaıyl Qudaı saqtap qashyp qutylǵan. Atasynan estigen myna bir áńgime esine tússe Aldekeńniń tóbe shashy tik turady. Bylǵary beshpent kıip, bes juldyzdy beldik býynǵan bolshevıkter kelgen saıyn aýyldyń astań-kesteńin shyǵaratyn kórinedi. Araqqa toıyp alyp, qyz-kelinshekterge qyrǵıdaı tıedi. Eń soraqysy, ermek izdep elirgende qarapaıym qazaqtardy birinen keıin birin qabat-qabat qoıyp atatyn bolǵan. Ondaǵylary – oqpan toly myltyq oǵynyń qaqyratyp qansha adamnan ótetindigin anyqtaý. Sondaı soıqannyń birinen soń negizgi otrıadtan bólinip áldeqandaı sebeptermen qyrda qalyp qoıǵan úsh soldatty Smaıyl amaldap tutqynǵa túsiredi. Asynǵan qarýlarynan aıyrylyp «jyndary» qaǵylǵan sodyrlardy yzadan qany qaınap, keýdesin kek kernegen Smekeń Betpaqdalaǵa qaraı aıdapty attyń baýyryna alyp. Áýeli baýyzdap tastamaqqa bekip, artynsha aınypty. Sirá, aıaýshylyqty bilmeıtin aıýandardyń aram qanyna adal qolyn bylǵaǵysy kelmese kerek. Músápir keıipte múláıimsigen qanypezer qaraqshylardy qańǵyrtyp qalyń shóldiń qamaýynda qaldyrypty. Jazyqsyz jandardy jaýdaı talaǵan silimtikterdiń sazaıyn solaı tartqyzypty. Alaıda, Smaıyldy aınaldyrǵan muń-qasiret munymen tarqaı qoımaǵan. Áıeli Kókshetaý jaqtaǵy baı-kýlaktar otbasyna arnalǵan lagerge jiberiledi. Kishi uly Zeınolla (bizdiń keıipkerimizdiń ákesi) iz-tússiz joǵalady. О́li-tirisi beımálim. Qaraǵandyda shahtanyń at-kóligin basqaratyn úlken uly Arystan ustalyp ketken. Elden estýinshe, esil er qyzmet babyn paıdalanyp, isherge tamaq tappaı isip-keýip ólýge aınalǵan ash-aryqtarǵa kómek kórsetipti. Senimdi serikterine arbaǵa sheger attardy bir-birlep soıdyryp, etin tamaqtan taryqqandarǵa taratypty. Sony sezip qoıǵan NKVD jendetteri abaqtyǵa japqan. Karlagta túrmede otyryp joǵary jaqqa aryz jazyp, aqyry bosap shyǵypty. Keıin Shymkentte júrgen týysqanyn saǵalap baryp, sonda súzekten qaıtys bolady. Ústem taptan shyqqany úshin qýǵyn-súrginge ushyraǵan ata-anasynan ajyrap, qańǵybas balalarǵa qosylyp ketken Zeınollanyń taǵdyry tipti «qyzyq». Poıyzdyń birde astyna, birde ústine minip tentiregen ol Tashkentke bir-aq tartady. Bazar toryp, urlyqpen aınalysyp júrgeninde ustap alǵan mılısııa qyzmetkerleri ony beıtanys bireýdiń tárbıesine beripti. Qandaı jolmen qamqorlyqqa alynǵany belgisiz. Áıteýir, ıi jumsaq ımanjúzdi bir ózbektiń bosaǵasynan pana tabady. Mektepte oqyp, tórt klastyq bilim alady. Ol kezde bul da ájeptáýir dáreje sanalǵan. Sanasyn saryjurt qylǵan saǵynyshyn basa almaı júrgen beıbaqqa birde álgi ákasy qulaǵyna jaǵatyn jańalyq aıtady. «Áı, qaraǵym, qaltańa aqsha salyp bereıin. Sen elińe qaıt. Munda kelgenińe, mine, bes jylǵa aıaq basty. Qashanǵa deıin jetimsirep júresiń? Esiń barda elińdi tapsańshy» deıdi. Sodan Zeınolla ala taqııaly aǵaıynǵa alǵysyn jaýdyryp, asyǵys-úsigis Almatyǵa attanypty. Alataý baýraıyndaǵy abat shaharda aıy ońynan týyp, mal dárigerlik ınstıtýtqa qabyldanady. Taǵdyrdyń jazýyn qoısańshy bul. Birinshi kýrstan keıin stýdentterdi el arasyndaǵy saýatsyzdyqty joıý úshin sabaq bermekke jer-jerge jiberedi. Týǵan ólke ózine tartpaı tura ma, zeıindi Zeınolla kindik qany tamǵan Qaraǵandy jaqqa suranady. Vokzalǵa tabany tıgen boıda qalanyń oqý-aǵartý bólimine betteıdi. Kóshemen jaıaýlatyp kele jatqanda qarsy aldynan ákesinen aýmaıtyn áldekim ushyrasady. Anaý da buǵan ańtarylyp, birtúrli jylyushyraı qaraıdy. Uzyn sózdiń qysqasy, apalań-topalańda bir-birinen adasyp ketken ákeli-balaly ekeý oıda joqta osylaı tabysypty. Kútpegen kezdesýden esi shyǵyp ketken Smekeń sol arada talyp qalady. Kóz eti kógerip, áreń qaýyshqan qý jalǵyzdy áı-shaıǵa qaratpaı elge áketipti, jaryqtyq. О́ıtkeni, ol óz baýyrynan órbigen on bes baladan tiri qalǵan sońǵy tuıaq edi.Sábeńniń syılyǵy men akademıktiń asyǵy
Aldekeń aıtady: Meniń balalyq shaǵym qazirgi Qaraǵandy oblysynyń Jańaarqa aýdanyndaǵy Aqtaý men Betpaqdalanyń tusyndaǵy quba jondardy qýalaı aqqan Atasý boıyndaǵy Aıshyraq atty shaǵyn aýylda ótti. Taldy ózenge tónip turǵan tóbeniń ústinde tarydaı shashylǵan onshaqty úı áli kúnge esimde. Jaǵalaı shıki shymnan salynǵan baspanalar bir-birine óte uqsas bolatyn. Tóbeniń ústinen qaı jaǵyńa qarasań da kókseńgir taýlar men jotalarǵa kóziń súrinedi. Shyǵys qaptalda Sańǵyrý, О́giztaý, Qabantaý zoraıady. Ońtústikte Tasqoralynyń qos órkesh bıigi menmundalaıdy. Batysta Aıdarlynyń taqyr dóńi kes-kesteıdi. Soltústikte Qyzylshoqy men Atasý asqaqatap, janaryńdy jasqaıdy. Atam Smaıylǵa erip sol taýlardy bala kezimnen kóp sharladym, qyry men syryna erte qandym. Sol kezderi seksendi ıektep qalǵan darhan minezdi danagóı qarııa maǵan kórgen-bilgeni men kóńilge túıgenin áńgimeleýden áste jalyqpaıtyn. Áńgime birde aqıqatqa, birde ańyzǵa aınalatyn. Alys-alys taýlar ertegideı kónerip, qıssa-dastandardaı sıqyrlanatyn. Aıshyraq bir sheti jetpis-seksen shaqyrymdaǵy Aqtaýdyń bıigine baryp tireletin, batysynda Qarajal qalasyna jetip qulaıtyn, shyǵysta – Báıbishe, Sulýshoqy, Qýshoqy adyrlaryna ıek artyp, ońtústiginde shóbi suıyq shóleıtti Betpaqdalaǵa ulasatyn ulan-ǵaıyr alqaptyń kindigi sııaqty. San tarapqa aǵylǵan joldar toǵysady. Mańaıdaǵy О́rkendeý, Lenın jáne Kırov atyndaǵy kolhozdardyń balalary oqıtyn jeti jyldyq mektep pen adamdardyń anaý-mynaý qajetti dúnıesin alatyn dúken osynda. Alǵash asqaq armanymyzdy oıatyp, qııaǵa sermegen qııalymyzdy terbetken aıaýly mekendegi aq peıildi aýyldastarym qazirgi ólshemmen qaraǵanda da rýhanı turǵydan baı sııaqty kórinedi. Ábdiqadyr kitaphanashynyń atqa teńdegen qorjynyndaǵy alýan kitaptardy úlken-kishi japa-tarmaǵaı talasa-tarmasa alatyn. Radıo joq. Keshke jaqyn keıde jumystan moıny bosaǵan jurt bir jerge jınalyp, qara tanıtyn qaradomalaqtaryna batyrlar jyryn, lıro-epostyq mahabbat baıandaryn oqytatyn. Bizdiń «Qazaq ertegilerimen», Sábeńniń «Botagózimen», Sáken Seıfýlınniń eńbekterimen tanysqan kezderimiz osy tus. Qansha qyzyqqanymyzben Ǵabeńniń ǵajaıyp dúnıelerine tisimiz batyńqyramaıtyn. Bir tańǵalarlyǵy, sol ýaqytta qazaqshaǵa aýdarylǵan orys, shetel klassıkteriniń týyndylary jetip-artylatyn. Balalyq shaqtyń sáýleli sátterin saǵynǵanda ultymyzdyń eki birdeı uly tulǵasyna baılanysty myna bir oqıǵalar oıyma jıi oralady. Aıshyraqtyń aldynda Darat degen jerde turdyq. Úshinshi klasta oqyp júrgenimizde aýylymyzǵa kádimgi Sábıt Muqanov keldi. Janynda Márııam apaı jáne Sarbas esimdi jol bastaýshysy bar. Qaraǵandydan ba, Jańarqadan ba, qosylǵan partııa-sovet qyzmetkeri tárizdi. Baıaǵyda bastyqtar mingen «ZIM» avtomobılin sonda tuńǵysh kórýimiz. Eldiń bári eleń etisti. Muǵalimder sanamyzǵa muqııat sińirgendikten be eken, Sábeńniń Alashqa keńinen jaıylǵan dúrildegen dańqynan kishkentaı bolsaq ta, qulaǵdarmyz. Sondyqtan mekteptegi kezdesýge elmen birge ertelete jettik. Oqýshylar onsha kóp emes. Men qalqaıyp aldyńǵy qatarda otyrǵam. Sábeń janyma jaqyndap aty-jónimdi suraǵanda nege ekenin bilmeımin, jylap jiberippin. Álgi jerde sál yńǵaısyzdanǵan qazaq-sovet ádebıetiniń klassıgi baýyryna tartyp, basymnan sıpap jubatty da, qasyndaǵylardan sómkesin áperýdi ótindi. Ile-shala bárimizge bir-bir dápter men qaryndashty syıǵa tartty. Onda dápter emge tabylmaıtyn, qaryndashtyń tuqylyn asa qymbat zatymyzdaı uqyptap ustaıtynbyz. Endi bul dápterdiń keıingi tarıhyn aıta keteıin. Ájem ony menen alyp qoıdy. Onyń oıynsha, jaqsynyń kózindeı jádigerdi mundaǵy shaǵyn mektepke qor qylmaýym kerek. Buıyrsa, Aıshyraqtyń úlkendeý mektebiniń tabaldyryǵynan attaǵanda qolyma tıedi. Aıtqan Aıshyraǵyna da kóship keldik. Alaıda, ájem baǵaly bazarlyqty taǵy da sandyqtan shyǵarmady. «Erteń aýdan ortalyǵynan oqyǵanda beremin». Qarajaldaǵy orta mektepke ilingende qymbat qazynamdy qıylyp jáne suradym. Ájemniń ýáji daıyn. «Qazir qaıtesiń. Almatyǵa úlken oqýǵa attanarda alasyń». Almatydaǵy ataqty ýnıversıtetke de tústik qoı. Ájemniń basqa bir syltaýy tabyla ketti. Sosyn ekinshi kýrstan keıin kanıkýlǵa kelgende aqyryn suradym ǵoı «Áje, ana dápter qaıda?» dep. Máseleniń mánisin sonda uqtym. Atam onyń betterine Quran kóshirip qoıypty. Kórdim. Arab áripterimen aıshyqty etip jazypty qasıetti kitaptaǵy sózderdi. О́zimniń sheshem dúnıeden óteriniń aldynda maǵan amanattap tapsyrdy. Qazir úıiminiń tórinde tur. Aqyry aınalyp ózime keldi. Darattaǵy úıimizge ataqty arheolog Álkeı Marǵulan jıi kelip, atammen áńgimelesip, aýnap-qýnap jatatyn. Atam sol mańaıdaǵy taý-tastyń tarıhyn jatqa soǵatyn. Este joq eski dáýirlerde Myq eli degen bolypty. Saqtardyń arǵy jaǵynda. Álekeń Darattan úsh-tórt shaqyrym jerden sol myqtardyń mys qorytatyn tórt qazandyǵyn taýypty. Konýs pishindes peshterdiń aýzy keń, túbi tarlaý. Granıt tastardy arshanyń kómirimen balqytqan. Bala kúnimde baryp kórdim. Tastardan jylǵa-jylǵa bolyp mys aǵypty. Bir kúni atam meni atyna mingestirip shalǵaıdaǵy arheologtardyń shatyryna apardy. Qazba jumystarynyń barysynda qynaǵa boıalǵan asyqtar tabylypty. Shirimegen. Kóbisi sol qalpynda saqtalǵan. Tań-tamashamyz. Kenet Álekeń áldene esine túskendeı, álgi asyqtardy áýdem jerdegi aıtaqyrǵa ákelip tige bastady. Sosyn atama «Kelińiz, Smeke, Myq zamanynyń asyǵymen bir oınaıyqshy» dedi qýaqylana jymıyp. Atam alǵashynda abdyrap qaldy. «Eı, yńǵaısyz emes pe, qaıdaǵy asyq, jas bolsa seksennen asty». Alaıda sizge ótirik, maǵan shyn, birazdan keıin ekeýi dúnıeniń bárin umytyp, alańsyz asyq oınaýǵa kirisip ketti. Birde akademıktiń atama aıtqan mynadaı áńgimesin estidim. Arheologııalyq ekspedısııa músheleri Qaratóbeniń bir búıirinen tabylǵan úńgirdi qazypty. Jerasty joly bar eken. Soǵan túspeı me, bular. Aldyńǵy jaqtaǵy jas jigit aıaq astynan shoq basqandaı shoshyp, apyl-ǵupyl atylypty. Álekeń neden qoryqqanyn surasa, «anda bir arystan atylǵaly tur» depti úreıli eki kózi alaqtap. Máseleniń mánisin bilmekke Marǵulannyń ózi qolyna sham ustap qorqynyshty qýysqa kirgende, shynymen arystannyń músinin kóripti. Álekeńniń ony qaıda áketkeni ázirge belgisiz. Keıin Almatyda oqyp júrgenimde týysqan aǵaıymnyń sharýasymen Álekeńniń páterine soqqanymda jyly shyraımen qarsy alyp, dastarhanynan dám tatyrdy. Buıymtaımyzdy da jerge tastamady. Bul, árıne, ǵulama ǵalymnyń kisiliginiń bir belgisi ekeni anyq.Taıǵaq keshýli tańdaý
Bizdiń biletinimiz: Qazirgi qalam ustaǵan jazarmandardyń bári qabyrǵa gazetterine qaryzdar. О́ıtkeni, balaýsa talanttar sonyń betinde tyrnaqaldy óleń, áńgime, maqalalaryn jarııalap, talaptaryn ushtaıtyn. Odan keıin aýdandyq, oblystyq basylymdardy jaǵalaıdy. Aldekeńniń de bul jaǵynan ózge áriptesterinen aıtarlyqtaı aıyrmashylyǵy joq. Attestat alysymen jýrnalıstıka fakýltetine qujat tapsyrýǵa ańsary aýdy. Alaıda, ómir boıy muǵalim bolǵan ákesi bul tilegin qoshtamady. «Eger tabıǵı darynyń tas jaryp bara jatsa, oqymaı-aq jazýshy, jýrnalıst bolasyń. Al shahta ınjeneri – zárý ári mártebeli mamandyq. Ana Mahmudty bilesiń ǵoı, soǵan elikteseń jaman bolmaısyń». Aıtyp otyrǵany nemere inisi Mahmud Aqbıev – Máskeýdiń ken-metallýrgııa ınstıtýtynyń túlegi. Temirtaýda jumys isteıdi. Qazirgi Qazaqstan magnıtkasyndaǵy marten peshteriniń birsypyrasy sol kisiniń jobalaýy boıynsha salynǵan. Artynan seh masteri, partkom hatshysy boldy. Aıaǵynda kombınattyń bas dırektory dárejesine deıin jetti. Doktorlyq dıssertasııa qorǵap, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty atandy. Ákeden asyp qaıda barady. Qalamasa da Qaraǵandy polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń taý-ken fakýltetine tústi. Teorııalyq bilimderin tájirıbemen ushtastyrý úshin bulardy birde shahtaǵa túsiredi. Lıft sekildi birdeńege tıeıdi de ala jóneledi jeti qabat jerdiń astyna. Jetti-aý ólip-talyp mejeli jerge. Shyqsa, aınala tas qarańǵy. Sup-sýyq. Sasyq gazdyń ıisi múńkip tur. Tyrsyldap sý tamshylaıdy. Tasyr-tusyr. Dyr-dyr. Zý-zý. Qaraptan-qarap záresi ushty. Oqytýshy bir jarym saǵat ken qazý jaıynda keńinen tolǵady. Biraq mıyna eshteńe qonbady. Esil-derti – jaryq dúnıege qaıta shyǵý. «Bes jyl oqyp, dıplom alyp, keletin jerim osy bolsa, atasyna nálet. Tastaımyn oqýdy». Sodan kóp keshikpeı aýylyna qaıtyp kelip, ınjenerlikti ıgerýge qulqynyń joqtyǵyn ata-anasyna «estirtti». Endigi kózdegeni KazGÝ ekenin de jetkizdi. Ákesi keltesinen qaıyrdy: «Eshqaıda da barmaısyń! Men saǵan kórseteıin oqýdy tastaǵandy!». Ertesine tursa, eki atty erttep qoıypty. Tańǵy astan keıin úzeńgi qaǵystyryp Aqtaýǵa bet aldy. Aıtyp-aıtpaı ne kerek, sol sapar uzaqqa sozylyp, bir jyl qoı sońynda salpaqtady. Qıyr qonyp, shet jaılaǵan shopannyń kómekshisi bolyp, nebir qıyndyqtardy bastan keshti. Qystyń qaqaǵan aıazynda, at qulaǵy kórinbes aqtútek borandarda jaıaý qoı baqty. Kóktemniń qara sýyǵynda qaltyraǵan qozylardy kıgiz úıge qamap, ózderi dalaǵa qısaıa ketken túnder kezdesti. Aýylǵa kelip, birer aı jekemenshiktiń jylqysyn baǵyp, azyn-aýlaq aqsha jınap aldy. Sony qaltasyna basyp, Almatyǵa jetti. Abyroı bolǵanda, KazGÝ-diń fılfagyna tústi. Munda ol Saǵat Áshimbaev, Nurlan Orazalın, Áshirbek Kópishev, Ádilbek Taýasarov, Saılaýbek Jumabekuly, Alma Qyraýbaeva sekildi kelesheginen úlken úmit kúttiretin kýrstastarymen tabysty. Jas daryn ıeleri ádebı úıirmede ózderiniń jazǵan-syzǵandaryn talqylap, bir-birine aqyl-keńesterin aıtatyn. Bolashaq synshy Saǵat sanatkerligimen erekshelenetin. Bári ony Belınskıı deıtin. Oqymaǵan kitaptary kemde-kem. Aralaryndaǵy óleń jazatyn tek Nurlan ǵana. Qalǵandary qara sózge úıir. Alǵashqy qadamynan-aq qatarlastarynan qara úzip shabatyndaı qabiletin baıqatqan Aldannyń «Marǵasqa» degen eń birinshi áńgimesi áıgili Oralhan Bókeevtiń qoldaýymen Almaty oblystyq «Jetisý» gazetinde jaryq kórdi. Sodan bastap ekeýiniń arasynda tvorchestvolyq baılanys ornady. «Lenınshil jasta» júrgeninde de, «Juldyzda» istegeninde de, «Qazaq ádebıetin» basqarǵanynda da qanattas inisin qamqorlyǵynan tys qaldyrǵan joq. Bergenderin jarııalap otyrdy. Selınograd oblystyq radıosynda qyzmet istep júrgeninde Almatydan habarlasyp, qoljazbalaryn aldyryp «Tamyz tańy» atty tuńǵysh kitabynyń tusaýyn kesken de osy Oralhan Bókeev. Bolmysy bólek Bókeev «Alabuǵynyń ajaly» degen áńgimesiniń sońyna syńar jol sóılem qosyp, astarlap aıtar ıdeıasynyń ıinin qandyryp jibergenin Aldekeń ylǵı rızashylyqpen eske alady. Al Saǵat dosy «Aq jalyn» povesin «Lenınshil jastyń» birneshe nómirine bastyrdy. Az jazsa da, saz jazatyn Aldan Smaıyldyń «Tamuqtan kelgen adam» romany sonaý 1972 jyly povest janrynda jazylǵan-tuǵyn. О́kinishke qaraı, asharshylyq taqyryby jabyq bolǵandyqtan, hıkaıattyń joly kesildi. Tek táýelsizdikten keıin ǵana ultjandy qalamger shyrǵalańdy shyǵarmasyn qaıta tolyqtyryp, aqıqatty aıtýǵa múmkindik aldy. Eńbegi aqtalyp, respýblıka Memlekettik syılyǵynyń ıegeri atandy. Jazýshynyń «Arǵymaq pen Agba», «Taıga» jáne «Kıik ǵumyr» hıkaıattaryn Ǵafý Qaıyrbekov, Tursynbek Kákishev, Rymǵalı Nurǵalı sııaqty ádebıet maıtalmandary joǵary baǵalaǵany belgili.«Qaraótkeldi qadirlep, Aqmolany ardaqtadyq»
Aldekeń aıtady: Alla qalap, Aqordamyzdyń altyn qazyǵy qaǵylǵan qasıetti Qaraótkel, aıaýly Aqmola tarıhy arǵy zamandardan tamyr tartady. Ǵun tilinde «Aq» – batys, «Mola» – qamal uǵymyn bildiredi. Demek, Aqmola uly dalanyń dańqty ulandary salǵan qala. Esil-Nurany emgen ejelgi ólke jaıynda alǵashqy jazba derekti 1253-1255 jyldary fransýz koroli Lıýdvıg IH-dyń tapsyrmasymen jaıaý-jalpy júrip-aq jarty álemdi sharlaǵan Flamand jıhankezi Vıllem Rýbrýk qaldyrǵan. Bárimiz biletin Bytyǵaı 1375 jyly Italııada shyǵarylǵan «Katalon kartasyna» kirgen. Aqmola aımaǵynda Áz Táýkeden taraǵan Sámeke, Esim, Qudaımende, Qońyrqulja sekildi sultandar bılik qurǵan. Qazaqtyń sońǵy hany Kenesary Qasymuly otarshyldar ozbyrlyǵyna qarsy qasqaıa shapqan kıeli meken bul. Osynyń bárin eskere otyryp, Aqmolanyń tarıhyn túgendeýmen aıanbaı aınalystym. Toqsan tolǵaýly derekterdi izdep biraz arhıvtiń tabaldyryǵynan attadym. Tapqandarymdy tasqa bastyryp, oqyrmannyń rýhanı oljasyna aınaldyrdym. «Astana jazýshylarynyń kitaphanasy» serııasy boıynsha shyǵarylǵan segiz tomnyń teń jartysy sol tarıhqa arnaldy. Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti ǵalymdarynyń kómegimen ázirlengen «Istorııa stolısy ı kraıa: XIV-XIX v.v.», «Istorııa stolısy ı kraıa: XVIII-XIX v.v.» qos tomdyǵy qalyń oqyrmannyń da, tarıhpen shuǵyldanatyndardyń da zárý dúnıesine aınaldy. Olarda Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Troısk, Tom, Omby, taǵy basqa qalalardan tabylǵan bizdiń ólkemizge qatysty tyń derekter toptastyrylǵan. Solardyń negizinde «Astana ǵasyrlary» degen atpen Aqmolanyń ejelgi ǵun zamanynan búginge deıingi tarıhyn jazdym. Jýrnalıst Artýr Melnıkovpen birlesip daıyndaǵan «Astana sáýleti. Arhıtektýra stolısy» týyndysy elorda sáýletiniń ensıklopedııasy desek jarasady. Al «Qanjyǵaly qart Bógenbaı» jınaǵy bahadúr babamyzdyń búkil ómirin qamtıdy. Keshegi keńestik kezeńdegi Selınogradta ulttyq qundylyqtarymyz ulyqtala qoımaǵany jasyryn emes. Kerdeń minezdi kelimsek basshylar Kremldi tyńdap, jergilikti halyqtyń muń-muqtajyna onshaqulaq aspady. Oǵan mysaldy ondap emes, júzdep keltirýge bolar edi. Biraq, ótkenge salaýat deıtin burynǵylar bátýasyna toqtap, eski jaranyń aýzyn ashpaı-aq qoıǵanda jón kórip otyrmyn. Áıtpese jaraly jyldar jańǵyryǵy jadymyzdan óshe qoıǵan joq. Egemendiktiń eleń-alańynda eldiń ólgenimizdi tiriltip, óshkenimizdi jandyrýǵa bilek sybana kiriskeni belgili. Selınogradta da seń buzyla bastady. 1993 jyly 10 mamyrda respýblıkamyzda birinshi bolyp «Til jáne mádenıet» qoǵamyn qurdyq. Oblys basshylary bul qadamymyzdy onsha quptamady. Izgi nıetimizden ilik izdep, keleli iske kedergi jasap baqty. Tipti, keıbireýlerdiń «sender ana Prıbaltıkadaǵy «Saıýdıs» sekildi ultshyldyq uranyn kótergeli uıymdasyp jatqan joqsyńdar ma?» dep senimsizdikpen seskene qaraǵandaryn qaıtersiń. О́ktemdikke úırenip qalǵan órkókirek toptyń ókilderi «jýastan jýan shyqqanyn» kótere almaı, kóktegi kúnge shylym tutatqandaı kúı keshken keshegi kúnderin kóksedi. Qaptaǵan qarsylyqtarǵa qaramastan qazaq úshin qarmanyp, qyrýar sharýanyń basyn qaıyrdyq. Mektepterde qazaqsha synyptar ashylyp, bala-baqshalarda tárbıe jumystaryn ana tilimizde júrgizetin toptar kóbeıdi. Qalamyzda bizdiń kúsh salýymyzben qazaq drama teatry shańyraq kóterdi. Bul jóninde jýyrda «Egemenniń» betinde eki birdeı estelik maqalam jaryq kórgendikten belgili jaılardy qaıtalaǵym kelmeıdi. Aqmolanyń tarıhı ataýyn qaıtarý jolyndaǵy talas-tartys óz aldyna bir tóbe áńgime. Eń bastysy, alǵan betimizden qaıtpadyq. Basy qatty bolǵanymen, aıaǵy tátti boldy. Jeńiske jetýimizge Jeńis Káribaev, Qýanysh Abdýllın, Qanat Qalıev, Erbolat Dálenov, Svetlana Jalmaǵambetova, Tóleýbaı Batyrov, Sábıt Kárimov, Smaǵul Rahymbek, Muratbek Toqtaǵazın, Kenje Jumaǵulov sııaqty kóptegen ultjandy azamattar qomaqty úlesterin qosty. «Til jáne mádenıet» qoǵamyn demep, qoldarynan kelgen kómekterin aıamaǵan Qaısar Omarov, Amanjol Bólekpaev, Saılaý Baıbolov sekildi bılik basyndaǵy baýyrlarymyzdyń aty-jónderin aıryqsha atap ótkenimiz abzal. Biri bizge keńse taýyp berdi, biri avtokólik bóldi, biri memlekettik mekemelerden qarjy túsirtti degendeı. Eger olar oń qabaq tanytpaǵanda, aıymyzdyń ońynan týýy ekitalaı edi. Táýelsiz «Qaraótkel» gazetinde eldik máselelerdi ekshegen qanshama problemalyq maqalalar jazyldy. Onyń bárin aıtyp taýysa almaısyń. Mandat pen mindet Bizdiń biletinimiz: Eki shaqyrylymdaǵy Parlament depýtaty bolǵan Aldan Smaıyldyń Májilis otyrysynda memlekettik mańyzdaǵy máselelerdiń eshqaısysynan shet qalmaǵany málim. Ásirese, buryn-sońdy bolmaǵan úrdispen óziniń áriptesterine qazaq tiline qatysty málimdeme jasaǵany úlken rezonans týǵyzǵany este. Onomastıka týraly zańdarǵa engizilgen tolyqtyrýlarǵa jer-sý ataýlaryn ózgertýdiń on bir krıterıin kirgizdi. Depýtattar Gúlnár Seıtmaǵambetova, Gúlmıra Isınbaevamen birge «Balalardy densaýlyǵy men damýyna zardabyn tıgizetin aqparattan qorǵaý týraly» Zań jobasyn jazdy. «Valeologııa» pánin keıbir keleńsizdikterine baılanysty mektep baǵdarlamasynan aldyrtyp tastady. Kóne túrki jazýynyń kúnin ótkizý jaıly bastama kóterdi. Parlamentte alǵash ret qazaq tiliniń aıasyn keńeıtý jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúnin belgileý jóninde respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııalardyń uıymdastyrylýyna uıtqy boldy. Qalamgerlikpen qatar, rýhanı-áleýmettik ómirge belsene aralasqan Aldekeń búginde el ıgiligi úshin atqarǵan eńbegin tirshiliginiń máni dep biledi. *** ... Qandaı qyzmette júrse de qalamy qolynan túspegen qadirli aǵamyz qazir de qashanǵy ádetimen aq qaǵazǵa áli eshkimge aıtpaǵan syrlaryn aqtarý ústinde eken. Jazyp jatyr... Talǵat Batyrhan, «Egemen Qazaqstan»