Alash ıdeıasynyń jarshysy

Sultanmahmut Toraıǵyrov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtette osymen 8-shi ret Halyqaralyq «Toraıǵyrov oqýlary» ǵylymı-tájirıbelik konferensııasy bolyp ótti. Jan-jaqtan kelgen ǵalymdar óz baıandamalaryna qazaq eliniń Táýelsizdigin ańsaǵan kúresker aqynnyń shyǵarmashylyǵyn arqaý etse, Zagreb ýnıversıteti (Horvatııa) bıologııa kafedrasynyń professory Mladen Kýchınıch halyqaralyq zertteý ekspedısııasy týraly baıandady. Sultanmahmut Toraıǵyrov alǵash­qylardyń biri bolyp «Alash» qozǵalysynyń jaǵyna shyq­qany, alashordalyqtarmen belsendi aralasqany kezinde jabyq taqyryp bolǵanymen, qazir anyq, aıqyn. Sol kezderi «Sary-arqa» gazetinde maqalalary basylady. Ol «Alash» kósemderiniń ıdeıalaryn qoldaıdy, olarǵa arnap óleń jazady. Alash kósemderi aqyn týyndylary arqyly óz ıdeıa­laryn nasıhattaıdy. Ýez­dik jáne bolystyq «Alash» partııa­synyń jumysyna qatysty. Alashorda úkimetiniń alǵashqy basshylary A.Bókeıhanovpen, M.Dýlatovpen, A.Baıtursynovpen tyǵyz qatynasta boldy. Qazaqtyń táýelsizdigi týraly ozyq ıdeıalardy qoldady. Aqyn jigerlendi. «Alash urany» óleńi jazyldy. Bıylǵy «Toraıǵyrov oqýla­rynyń» da negizgi taqyryby «Alash» ıdeıasyn qoldaǵan aqyn­nyń «Tanystyrý» poemasyna arnaldy. «Alash» partııasy týynyń astynda bizdiń ıdeıa nury ǵasyr­lar boıy joǵalmaıdy jáne ony eshkim joıa almaıdy» – depti kúresker aqyn. Keńestik kezde «Tanystyrý» poemasyna «Alashorda basshylaryn dáripteıtin shyǵarma» degen at taǵylsa, «Aıtys» poema­sy baıshyldyq-ultshyldyqty qoldaıdy dep jarııalanbady. Son­dyq­tan, bıylǵy «Toraıǵyrov oqýlarynyń» bir ereksheligi de osynda, ǵalymdar bas qosqan ǵyly­mı konferensııanyń maqsaty – «Tanystyrý» poemasynyń eldi­gi­mizdi dáripteıtin, Alash arys­taryn ardaqtaıtyn ulttyq qun­dy­lyq ekenin búgingi urpaqqa jetkizý. Bul poema 1917 jyldyń kúzi men 1918 jyldyń qysynda Sul­tanmahmut Abaı elinde bolǵan kezde jazylypty. – Toraıǵyrovtyń bul poe­many jazýy kezdeısoq emes. Aqyn bul poemasynda qazaqty Alash qozǵa­lysynyń ókilderimen tanys­tyrady, – dedi osy jıynda «Tanystyrý» poemasyndaǵy «Alash» tulǵalarynyń portreti» taqyrybynda baıandama jasaǵan fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Aıtmuhanbet Turyshev. – Sóıtip, Alash zııaly­larynyń tarıhı galereıasyn jasaıdy. «Alashtyń» tulǵalaryn – Ahmet Baıtursynuly, Álıhan Bókeı­hanov, Mirjaqyp Dýlatov, Halel Ǵabbasuly, Mu­qysh Bosh­taıuly, Jaqyp Aqpaıuly, Raıym­jan Mársekuly, Bıahmet Sár­senuly, Názıpa Quljanova, Nur­ǵalı Quljanov, Shákárim Qu­daı­­berdiulyn sýretteıdi. Abaı Qunanbaev, Shákárim Qudaı­ber­dıev, alashshyl qyz – Názıpa Quljanovany tanystyrady. Budan ári A.Turyshev: – Búgin Alash arystarynyń bostandyq týraly óz sózderimen aıtsaq, «aýyz­dyqsyz» armany, kóre almaı ketken asyl armandary oryndaldy. Urpaqtary Alash arystarynyń salyp ketken jolymen kele jatyr. Bilge qaǵan men Kúlteginniń, Álıhan men Sultanmahmuttyń «Máńgilik El» úshin arpalysqan ómirleri zaıa ketken joq. Keıingi urpaqtary, bizder sol kúndi kó­rip otyrmyz. Ulttyq ıdeıamyz «Máńgilik Elge» jetý, ony saqtap qalý jolyndaǵy: jer, sý, til, din, tarıh sııaqty qun­dy­lyqtardy baıan­dy etý búkil qazaq­tyń, osy jerde týyp-ósken ózge ult ókil­deriniń de basty min­deti bolyp tabylady, – dep qorytty. Iá, Sultanmahmut 27 jas qysqa ómir súrip, sońyna mazmuny rýhty mol shyǵarmashylyq mura qaldyrdy. Aqynnyń poezııasynda erkindiktiń dabyly estiledi. О́leńmen jáne prozamen jazylǵan romandar, fılosofııalyq jáne áleýmettik poemalar, ocherkter jazdy. Shyǵarmashylyǵy erkin qoǵam, qazaqtyń erkindigi týraly armanǵa toly, elge, jerge degen uly sezimnen turady. Týǵan halqyn otarshyldyqtan, qanaýdan azat etýge, el bostandyǵyna jalyndy kúresker rýhtaǵy óleńderimen ún qosty, dedi ǵalymdar. Biz «Toraıǵyrov oqýlarynan» Sultanmahmuttyń eldik, egemen­dikti ańsaǵan, qubylysy bólek shyǵarmashylyq murasyn zertteý­shilerdiń basty maqsaty da ondaǵy Alash ıdeıasyn urpaǵyna jetkizý degen oı túıdik. Farıda BYQAI, «Egemen Qazaqstan» PAVLODAR