Muǵalim bedeli nege tómendep ketti? Qoǵam qundylyǵynyń salmaǵyn saralaıtyn osy bir suraqtyń jaýabyn izdeýshiler jeterlik. Úlkendi-kishili merzimdik basylymdardyń da bul máselege qalam tartpaǵany joqtyń qasy. Alaıda, ázirge salmaqty suraqtyń jaýaby jeńildep, kúrmeýi kúrdeli túıinniń sheshiler syńaıy da baıqalmaıdy.
HHI ǵasyr – ǵylym ǵasyry. О́rkenıet ólshemi eldiń bilimdi azamattarynyń deńgeıimen dárejelenetin bolady. Endeshe, ǵasyr tabaldyryǵyn álem tanyǵan táýelsiz memleket retinde attaǵan Qazaqstannyń bolashaǵy – tereń bilimde, kemel ǵylymda. Al el erteńin aıqyndaıtyn óskeleń urpaqtyń tárbıe tálimi men bilim deńgeıi ustaz qolynda. Sondyqtan muǵalim mártebesin arttyrý – memlekettik mindet, qoǵamdyq paryz.
Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń málimeti boıynsha búginde elimizde 325 myńnan astamy pedagogtar eńbek etedi. Onyń ishinde 291 myńnan astamy – mektep muǵalimderi. Az kúsh emes. Olardyń kásibı biliktiligin kóterý maqsatynda memleket tarapynan atqarylyp jatqan jumys ta jeterlik. Jyl saıyn respýblıkalyq bıýdjetten mıllıondaǵan qarjy bólinip, muǵalimder bilimi men kásibı biliktiligin jetildirý kýrstaryna jiberiledi. Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstanda biliktilikti arttyrý kýrstarynan mıllıonnan astam muǵalim ótipti. Tek ústimizdegi jyly ǵana jańa oqý jyly qarsańynda bastaýysh synyptardyń 73 myń muǵalimi bilim berýdiń jańartylǵan mazmuny boıynsha biliktilikti jetildirý kýrstaryn támamdaǵan. Bıýdjet qarjysyn jumsap, biliktilikti kóterý jaǵynan da kende emes ekenbiz. Al jalpy qoǵamda muǵalim mártebesiniń kóterilmeýiniń sebebi nede?
Bul suraqtyń jaýabyn eń aldymen, árkim ózine qatysty máselelerge baılanysty izdegeni jón dep oılaımyz. Muǵalim mártebesin asqaqtatatyn da, ustaz bedeline kóleńke túsirip, kómeskilendiretin de qoǵam. Árbir ata-ana – qoǵam múshesi. Muǵalimge degen qurmet eń aldymen otbasynan bastalýy kerek. Sondyqtan árbir qoǵam múshesi óziniń otbasynda «bar ómirin balaǵa» arnaıtyn ustazdyqtyń qadir-qasıetin uǵyndyryp, balalardyń boıynda jastaıynan muǵalimge degen kirshiksiz qurmettiń qalyptasýyn qadaǵalaýy kerek.
Qoǵamnyń aldynda turǵan taǵy bir kezek kúttirmes mindet – muǵalim mamandyǵyn óte jeńil qoljetimdilikten qutqarý. Qazirgi kezde joǵary bilimdi maman bolýdyń eń ońaı joly – muǵalimdik. UBT-dan eń tómengi ball alǵan úmitker pedkolledjge bara salady. Sodan keıin bilimin syrttaı jalǵastyryp, kez kelgen mekteptiń dardaı muǵalimi bolyp shyǵa keledi. Mundaı «muǵalimniń» ustaz degen kıeli mamandyqqa daq túsirgennen basqa bereri joq. Sondyqtan pedagogıkalyq oqý oryndaryna 100 baldan joǵary baǵa alǵan úzdikterdi ǵana qabyldaý tártibin engizý qajet. Ekinshiden, muǵalimderdi jumysqa qabyldar aldynda bilim basqarmalarynda arnaıy qurylǵan komıssııalar jas mamannyń kásibı biliktiligin, ustazdyń qarym-qabiletin aıqyndaıtyn kásibı attestattaý ótkizý kerek.
Muǵalim mártebesiniń joǵary bolýyna aýdandyq, qalalyq jáne oblystyq dárejedegi bilim basqarmalarynyń basshylary, mektep dırektorlary tikeleı jaýapty bolýǵa tıis. О́kinishke oraı, kópshiligi tamyr-tanystyqpen qyzmetke taǵaıyndalatyn bul basshylardyń keıbireýi muǵalim bedeline kesirin tıgizýde. Bul basshylardy taǵaıyndaýǵa Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń eshqandaı quzyry joq. Olardy aýdan, qala jáne oblys ákimderiniń osy salaǵa basshylyq jasaıtyn orynbasarlary irikteıdi jáne taǵaıyndaıdy. Eshbir synaqsyz tamyr-tanystyqpen taǵaıyndalǵan mundaı basshylar joǵaryǵa jaltaqtap, ujymdy «jumǵan judyryqta» ustaý úshin tóńiregine týra ózi sııaqty darynsyzdardy toptastyrady. Osyndaı mektep dırektorlarynyń kópshiligi sabaq júrgizbeı-aq joǵary sanattardy ıelenip alǵan. Kerisinshe bilikti muǵalimderdiń sabaǵyn talqylap, kásibı deńgeıin anyqtaýǵa qaýqarsyz. Sondyqtan muǵalim mártebesin kóterýge tikeleı jaýapty aýdandyq, qalalyq oqý bólimderiniń basshylaryn jáne mektep dırektorlaryn tek kásibı synaq arqyly bekitetin ókilettilikti Bilim jáne ǵylym mınıstrligine beretin ýaqyt jetti.
Taǵy bir erekshe eskeretin másele, búgingi tańda qatardaǵy mektep muǵaliminiń eńbegin qorǵaıtyn zań, múddesin qoldaıtyn qorǵaýshy joq. Sondyqtan mektep dırektorynyń aldynda da, ata-analardyń aldynda da muǵalim jaltaq. Turmys taýqymetin batpandatyp, tirshilik tynysyn taryltqan myna «jabaıy kapıtalızm» zamanynda kúnkóris kózi – qyzmetinen aıyrylyp qalmaý úshin muǵalim durys bolsa da, burys bolsa da mektep dırektorynyń aıtqanymen júrýge májbúr.
Muǵalim mártebesin kóterý úshin bul kıeli mamandyqqa degen kózqarasty ózgertken jón. Sonaý kelmeske ketken keńes zamanynda muǵalim bedeli búgingiden kóshilgeri bolatyn. Memleket tarapynan muǵalimderge kóptegen áleýmettik jeńildikter jasalatyn. Qoǵamdyq tárbıe men ıdeologııa ustaz ulaǵatyn kóterýge qurylatyn. О́tkennen qalǵan ónegeli isterden sabaq alyp, qoǵamǵa paıdaly ıgilikti sharalardy qaıta jańǵyrtýdyń eshbir artyqtyǵy joq.
Fransýzdyń uly oıshyly Jan Jak Rýsso «Ustazdyq ýaqyt utý emes. О́z ýaqytyn aıamaý, ózgeniń baqytyn aıalaý» degen eken. Búkil qoǵamnyń qoldaýyna jáne qurmetine ıe bolǵanda, ustazdar da osy ulaǵatqa laıyq bolady dep senemiz.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»