«Kún saıyn balalarǵa arnap án jazamyn...»

Elimizde mektep oqýshylaryna arnap án jazatyn kompozıtorlar saýsaqpen sanarlyq. Sultan­mahmut Toraıǵyrov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtettiń professory, kompozıtor Nazymbek DÚKENBAI sol sanaýlylardyń sanatynan. Bizdiń kompozıtormen áńgimemiz de balalarǵa arnalǵan ánder tóńireginde órbidi. – Nazymbek aǵa, kishkene kúnimizden balalarǵa arnalǵan ánder aıtyp óstik qoı. Al osy kúni balabaqshalarda, mektepterde oqý­shylar qandaı ánder aıtyp júr? – Qazir kishkentaı ul-qyzdarymyzdy ult­tyq ónerge tárbıeleý, ana tilimizdegi án, óleń­derdi úıretýden alystap ketpesek eken degen oı aıtar edim. Bilim basqar­malary, bilim bólimderi mýzyka pánine qanshalyqty kóńil bólýde – másele sonda. Mýzyka bar jerde ádebıet, ádebıet bar jerde mýzyka qatar órilip, oı salar áýen týdyrary anyq. Mysaly, ómirin balalarǵa án jazýǵa arnaǵan ataqty keńes kompozıtory Dmıt­­rıı Kabalevskıı 1-8 synyptarǵa arnal­ǵan mýzyka baǵdarlamasyn jasarda óziniń qasyndaǵy tobymen mektepterde 10 jyl qyzmet etip, tájirıbe júr­gizgen. Tájirıbe barysynda Reseıdiń mektep­terindegi mýzyka pániniń baǵdarla­ma­synda 30-40 shaqty án bolsa, onyń 10 paıyzyn halyq ánderi, 60 paıyzyn  keńestik kezdegi ánder, qalǵan 20-30 ­pa­ıyzyn ǵana jańa ánder qurapty. Bizde de mekteptegi án-kúı sabaqtaryna, mýzyka pánine táýelsizdik, eldik, tól merekeler, halqymyzdyń salt-dástúrlerine saı búgingi ul-qyzdarymyzdyń júreginen oryn alatyn, sanalarynda máńgilik sińip qalatyn patrıottyq ánder bolýy mindetti túrde qajet. Aqyn Súleımen Baıazıtov ekeýmiz «Balalarǵa bazarlyq» atty án jınaǵyn jazyp shyǵardyq. – Oqýshylarymyz ulttyq rýhty oıatar ánderdi mektep qabyrǵasynan úırenip shyǵýy kerek deısiz ǵoı... – Árıne. Qazaq mektepterindegi bas­taýysh synyptarda mýzyka, án-kúı sabaǵyna aǵylshyn tili pánine mán berilgendeı nazar aýdarylǵany durys. Biraq, biz bilim salasynda áýel basta bekitilgen baǵdarlamalardan asa almaı qalamyz. Al rýhanı baılyq, án-áýen, ata-baba úni, sezim, náziktik, oı, qııal álemine samǵaý adam júregine án ar­qyly jetedi. Ámire atamyz 1925 jyly Parıj­de ótken EKSPO kórmesine qatys­­ty. Qazaq ánin áýeletip, álemdi tańǵal­­dyrdy, «Balqadısha», «Aǵash aıaq», «Jal­ǵyz arsha», «Qos balapan» «Qana­pııa» ánderin shyrqady. Osy tarıhty mektep oqýshylary bilý kerek. Aıtýymyz kerek. Mysaly, men ózim oblys ortaly­ǵyn­daǵy Beısen Ahmetov atyndaǵy pedagogıkalyq kolledjde 30 jyl stýdentterge sabaq berdim. Bul kolledjdi bitirgen jas­tar mektepterge barady. Balalarǵa arnal­ǵan ánderdiń mán-mazmunyn, oı órimin stýdent­terime túsindire otyryp, mýzy­kalyq-estetıkalyq talǵamdy damytý, mýzykany súıe bilýge, án óneriniń qudiretin, qadir-qasıetin saqtap, erteńgi kúnge jetkizýge úırettim. Ustazdyq qyzmet atqara júrip, «Bastaýysh synyptardyń mýzyka sabaǵyna arnalǵan» balamaly avtorlyq baǵdarlama jasap, 2-3 synyptarǵa arnalǵan oqý quraldary, fonoteka jáne qosymsha paıdalanýǵa arnalǵan balalar ánder jınaqtaryn, shyǵarmashylyq jumystar jazdym. Ybyraı Altynsarın atyndaǵy qazaq mektep-gımnazııasynyń 4-synyp oqý­shylarymen «Qyz Jibek» operasynan mýzykalyq úzindi qoıyp, úntaspaǵa tú­sirip, 2006 jyly ashyq sheberlik-synybyn ótkizdim. Búgingi ýaqytta mýzyka muǵalimderi ony oqý materıaly retinde sabaqtarynda qoldanyp júr. – Jalpy, mýzyka pániniń muǵalimine shyǵarmashylyq erkindik berilgeni durys qoı? – Bul endi óte tıimdi, mektepke de, oqýshyǵa da, mýzyka pániniń muǵali­mi­ne de. Joǵaryda aıtqanymdaı, bekitil­g­en baǵdarlama arnasy mýzyka páni muǵa­­limine eshqandaı izdenis, shabyt ákel­meıdi, qasań sheńberden shyǵyp ketý kerek, sonda jaqsy nátıjege jetedi. Bizde balabaqsha men mektepterge, jastarǵa arnalǵan ánderdiń repertýary áli de bolsa jutańdaý. Tipti, keńes kezindegi ánderdi de aıtady. Balalarǵa arnalǵan ánder tapshy bolmasa, árıne, búgingi kúnniń áýenderi shyrqalar edi. Sondyqtan, jergilikti aqyn, kompozıtorlar shyǵarmashylyǵyn nasıhattap, jas urpaqqa tanystyryp, balalarǵa arnalǵan ánder jazyp, mektep pen balabaqsha baǵdarlamasyna engizýdi qolǵa aldym. Kezinde oblystyq bilim basqarmasyna, mádenıet basqarmasyna «Balalarǵa ar­nalǵan ánder» jınaǵyn ­daıyndap ber­dik. Qazir ár aýdan, qala, mektep kitap­hana­la­rynda osy jınaqtyń bir-bir danasy bar, mýzyka páni muǵalimderi paıdalanýda. – Sizdi ǵalym-kompozıtor deımiz, óıtkeni, balalarǵa arnalǵan ánderdiń ulttyq tanymdylyǵy jaıly, jalpy, mýzyka salasyna baılanysty 16 ǵylymı maqala, 20-dan asa oqýlyq, oqý quraldary, jınaqtar jazyp shyq­qan tálimgersiz. Qazir ne jazyp júrsiz? – Meniń shyǵarmashylyǵymnyń bas­ty baǵyty – balalarǵa arnalǵan ánder jazý. Kitap shyǵarsaq, ár ándi notasymen beremiz. Bul – mektepterge, balabaqshalarǵa arnalǵan daıyn oqýlyq degen sóz. Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna arnalǵan mýzykalyq-poezııalyq toptamany jaryqqa shyǵardyq. Kerekýlik aqyn Serik Elikbaı qazaq handary men batyrlaryna arnalǵan mýzykalyq-poezııalyq toptama jazaıyq degen bastama kóterdi. Alǵashqy ánimiz Kereı men Jánibekke arnalyp jazyldy. Qazir Kenesary han, Ospan batyr, Bógenbaı batyr, Qabanbaı batyrǵa arnalǵan ánderdiń sózi men kompozısııasy daıyn tur. «Júrekten shyqqan áýender» tolyq ánder jınaǵymda 150-den asa ánderim bar. Jergilikti sahnada, radıo-teledıdarda shyrqalyp júr. Elimizde balalarǵa arnalǵan shyǵarma­shylyq baıqaýlar ótýde. Byltyrǵy «Bala daýysy» qanshama ánge qumar balanyń jolyn ashty. Osy Birinshi ulttyq baıqaýda bizdiń pavlodarlyq oqýshylar Merhat Jylqybaev pen Marııa Zatvarnıskaıa bas júldeni jeńip aldy. Bala daýysy mektepte júr, mektepten bastap jaqsylap ónerge tárbıeleý kerek degim keledi. Ǵumyrymdy qazaq balalar mýzykasynyń damýyna arnadym. Áli de ómir jalǵasady. Táýelsiz eldiń kishkentaılaryna arnap shabyt shalqyp, jaqsy ánder jazyla berer. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Farıda BYQAI, «Egemen Qazaqstan» PAVLODAR