Elimizde búgingi kúnniń kórinbeıtin batyrlary barshylyq. Olar týraly belgili bir sebepterge baılanysty kóp aıtyla da bermeıdi. Degenmen, búgingi kúnniń batyrlary qyzmet etetin top retinde Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń «Arystan» dep atalǵan arnaıy jasaǵy boldy der edik. Boldy deıtinimizdiń ózindik sebebi bar. Biraq búginde onyń aty ózgergenimen, zaty ózgergen joq. Olarǵa júkteletin mindet te erekshe. О́ıtkeni, nebir qanquıly terrorıstik shabýyldarǵa toıtarys berip, el tynyshtyǵyn jan-tánimen qorǵaıtyn Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń «Arystan» sekildi arnaıy jasaǵynyń qyzmeti orasan qaýip-qaterge toly.
Al osy qazaqstandyq arnaýly qyzmeti 1990 jyly dúnıege keldi. Ol 1974 jyly, ıaǵnı sol kezdegi Keńes Odaǵynyń MQK tóraǵasy Iý.Andropovtyń jetekshiligimen qurylǵan baıaǵy atyshýly «Alfa» bóliminiń Almaty qalasyndaǵy bir bólimshesi retinde qyzmetin bastady. Jalpy, bul Almaty qalasyndaǵy arnaýly qyzmet bólimshesi Keńes Odaǵynyń Memlekettik qaýipsizdik komıteti 7 Bas basqarmasynyń 12-shi toby bolyp dúnıege keldi. Bul topqa, qazir, árıne, aıta berýge bolady, mańyzdy mindetter júkteldi. Oǵan tek Qazaqstandaǵy ǵana emes, kórshiles О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrikmenstan jáne Altaı ólkesinde terrorlyq áreketter oryn ala qalǵan jaǵdaıda solarǵa qarsy kúres júrgizý júkteldi.
1991 jyly elimiz óz táýelsizdigine qol jetkizgennen keıin atalǵan arnaýly qyzmet Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń qaramaǵyna alynyp, 1992 jyly qańtarda Prezıdent Jarlyǵymen «A» bólimi quryldy. Al 1996 jyly bul bólim «Arystan» dep ataldy. Jalpy, osy arnaýly qyzmettiń sol qurylǵan alǵashqy jyldarynan bastap, onyń ystyq-sýyǵyn osy kezge deıin tatyp, nebir aıtýly oqıǵalardy bastan keshken jandardyń áńgimesi endi tarıhqa aınalary da sózsiz. Endeshe, sol arnaýly qyzmettiń ishinde júrgen jandardyń biri, ıaǵnı sonaý 1994 jyldan beri UQK arnaýly qyzmetinde eńbek etip kelgen polkovnık Faızolla Qamenovten syr tartyp, ótken oqıǵalardyń barysyna taǵy bir kóz júgirttik.
Árıne, estimegen elde kóp degendeı, arnaýly qyzmettiń qyr-syryn bir kisideı bilemiz desek te, qatardaǵy jedel ýákilden «Arystan» arnaýly qyzmetiniń basshylyǵyna deıin ósken polkovnıktiń aıtary kóp eken. Ol kezde bul top Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń «A» arnaýly maqsattaǵy qyzmeti bolyp atalǵan edi. Búginde osy arnaýly bólim terrorızmge qarsy kúreste eń tájirıbeli kúshtik qurylym bolyp tabylady. Al qalǵan, máselen, ishki ister organdaryndaǵy, Qorǵanys mınıstrligindegi arnaýly jasaqtar osy «Arystan» qyzmetiniń uıymdastyrýymen, jetekshiligimen qımyl-áreket jasaıdy. Negizgi shabýyldardy uıymdastyratyn jáne solardy tikeleı júzege asyrýǵa atsalysatyn «Arystan» arnaýly qyzmeti ǵana.
Arystan qyzmeti alǵash qurylǵan kezde Almaty qalasynda bir ǵana bólimi bolǵan edi. Keıin, 1998 jyly qazirgi Astana qalasynda negizgi bólim ashyldy. Sodan keıin az ýaqytqa Aqtaý qalasynda da bir bólimshe jumys istedi. Onda arnaýly qyzmet sarbazdary Kaspıı teńizinde jattyǵýlar jasaýmen aınalysty. Qazir, árıne, ondaǵy bólimshe jabyldy. Biraq «Arystan» qyzmetiniń nusqaýshylary ózge qurylymdardyń arnaýly bólimshelerin daıyndaıdy, jattyqtyrady. Biz muny beker aıtyp otyrǵanymyz joq. Sebebi, osy arnaýly qyzmet nusqaýshylary búgingi kúni teńdessiz jattyqtyrýshylarǵa aınalyp otyr. Onyń ózindik mánisi bar.
Árıne, «Arystan» arnaýly qyzmetiniń 25 jyldyq tarıhynda talaı oqıǵalardyń bolǵany aqıqat. Nebir adam oılamaǵan tosyn jaǵdaılar da kezdesti. Biraq sondaı qıyndyqtardan, kúrmeýi kóp kúrdeli sátterden bólimshe jigitteriniń aman-saý ótýi ǵana emes, sol jedel tapsyrmalardy tıimdi oryndaýdyń, shyǵynsyz qımyldaýdyń nátıjeleri zor boldy. Máselen, sonaý 1992 jyly Shymkent qalasynda avtobýsty basyp alǵan qarýly topty joıý sharalary sátti ótti. Ol avtobýsty jolaýshylarymen kepildikke alǵan túrmeden qashyp shyqqan sottalǵandar bolatyn. Mine, osy kezde qas-qaǵym sátti tıimdi paıdalana bilgen arystandyqtar nebári tórt sekýnd ishinde avtobýsqa basyp kiredi. Kóz ilespes shapshańdyqpen qımyldaǵan olar baskeserlerdiń myltyq kezenýine de úlgirtpeı, lezde buǵaýlap tastaıdy. Bul jerde qupııa tásilderdiń qoldanylǵany sózsiz edi. Keıin anyqtalǵanyndaı, dál osy Shymkent áýejaıyndaǵy avtobýsty basyp alǵan qarýly sottalǵandar qursaýynan kepildikke túsken jolaýshylardy din aman qutqarý amalynyń álemde balamasy bolmaǵan eken. Muny da F.Qamenov úlken qanaǵat sezimimen aıtyp ótti.
Jalpy, «Arystan» qyzmetiniń basty maqsatynyń biri – tipti, elge dushpandyq áreket jasaıtyn terrorısterdiń ózin shama kelse tirideı ustaý. Iá, birden kózin joıyp jibermeý. Árıne, birden qyryp salý túk te emes. Keıbir elderde terrorıstermen saýdalasyp jatpaıdy, birden kózin joıady da jiberedi. Biraq terrorısterdi tirideı qolǵa túsirse, qosymsha aqparat alýǵa bolady, sybaılastaryn tabýǵa múmkindik týady. Áıtse de munyń ózindik qıynshylyqtary bar ekeni anyq. Avtobýsty basyp alǵandardy ustaýdyń ózindik amaly bolsa, ushaqty basyp alǵandarǵa qarsy qoldanar amal basqasha bolyp keledi. Sol sekildi poıyz, kóliktiń basqa túrlerin nemese ártúrli ǵımarattarǵa kirip bekinip alǵan lańkesterdi qalaı, qaıtip, qolǵa túsirýge bolady degendeı, san tásil oılastyrylady. Mundaı jerlerde jáne qarapaıym halyq qaptap júredi. Mine, osyndaı jaǵdaıda ózińe de, ózgege de nuqsan keltirmeı, tek qaterdiń kózin qaýipsizdendire bilý qajet. Osynyń bári uzaq jattyǵý men orasan daıyndyqtyń arqasynda keledi. Sonyń nátıjesinde birde-bir jedel sharalar birin biri qaıtalamaıdy, bir-birine uqsamaıdy.
Sondyqtan da atalǵan arnaýly qyzmetke kelemin deıtin jigitterge erekshe talap qoıylady. Olardyń árqaısysy kem degende sporttyń bir túrinen jetik habary bolýy tıis. Boıy, salmaǵy, júris-turysy, qımyl-qozǵalysy, dene bitimi, arystandaı aıbattylyǵy, jolbarystaı qaırattylyǵy, qyrandaı búrer qanattylyǵy, t.b. bári eskeriledi. О́ıtkeni, bularǵa kúndelikti túser aýyrtpalyq óte kóp. Olar basqa elderdiń betke ustar arnaýly qyzmetterimen, máselen, Reseıdiń «Alfa», «Vympel» toptarymen, О́zbekstannyń «Búrkit», Tájikstannyń «Alfa», Qyrǵyzstannyń «Alfa», sol sııaqty Amerıkanyń «Delta», Germanııanyń «GZG-9» jáne t.b. elderdiń arnaýly toptarymen baılanys ornatyp, tájirıbe almasady. Tek Ulybrıtanııanyń sonaý Uly Otan soǵysy kezinde qurylǵan «SAS» degen arnaıy áýe-desanttyq qyzmeti ǵana jabyq, olar eshkimmen aralaspaıdy. Osyndaı qyzyqty málimetterdi de otstavkadaǵy polkovnık Faızolla Qamenovten estip, bildik.
Bir sózben aıtqanda, búgingi tańda terrorısterdi buǵaýlaýda «Arystan» sekildi arnaýly qyzmettiń atqaratyn isi óte zor. Sońǵy kezderi elimizde boı kórsetken birqatar lańkester shabýylynyń betin qaıtarǵan, olardy taýyp, tunshyqtyrǵan osy qyzmet sardarlary. Olardyń osy qyzmeti, isi, qatysqan nebir sharalary týraly kóp aıtýǵa bolady. Biraq bul arada, eń basty másele, «Arystan» arnaýly qyzmetiniń jigitteri el úshin, halyq úshin basyn báıgege tigip, qandaı qaýip-qaterden de esh taısalǵan emes. Sondyqtan da olardy búgingi kúnniń batyrlary desek, esh qatelese qoımaspyz. О́ıtkeni, ana bir jyly Elbasy Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń arnaıy jasaǵy ornalasqan «Arystan» bazasyna barǵan kezde arnaýly qyzmet sarbazdaryn osylaı dep atady. Bizdiń beıbit, mamyrajaı ómirdi qorǵap júrgen azamattardyń eńbegi jaıly aqparat quraldarynda kóp aıtyla bermese de, erlerdiń eńbegi elenetinine basa toqtaldy.
Bertin kele Boraldaı men Aqtóbe oblysynda oryn alǵan teraktide lańkesterdiń kózin joıǵan osy sarbazdar ekeni qazir barshaǵa aıan. «Arnaýly jasaqtardyń komandırleri men jaýyngerleriniń qyzmeti buqaralyq aqparat quraldarynda kórsetilmeıdi. Bul jóninde biz kóp áńgime jasamaımyz. Ol túsinikti. Sizderdiń jumystaryńyz týraly elektrondy buqaralyq aqparat quraldary da kórsete bermeıdi. Biraq sizderdiń jumystaryńyz, ásirese, qazirgi zamanda óte mańyzdy ekenin bildirý úshin men osynda kelip otyrmyn», degen edi sonda Elbasy Nursultan Nazarbaev.
Aleksandr TASBOLATOV,
«Egemen Qazaqstan»