Dýbaıdaǵy kezekti Dúnıejúzilik EKSPO-2020 kórmesi «Aqyl-oılardy jumyldyra otyryp, jarqyn bolashaqqa jetemiz» degen taqyryp aıasynda ótedi. Qazaqstan men Birikken Arab Ámirlikteri arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń búgini men bolashaǵy jóninde gazet oqyrmandaryna Qazaqstan Respýblıkasynyń Birikken Arab Ámirlikterindegi Tótenshe jáne ókiletti elshisi Qaırat Lama ShÁRIP áńgimelep beredi.
– Qaırat Qaıyrbekuly, Qazaqstan men Ámirlikter arasyndaǵy ekijaqty qarym-qatynastardyń qazirgi jaǵdaıy qandaı deńgeıde damýda?
– Osy jyly biz Qazaqstan men Birikken Arab Ámirlikteri arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynastar ornatýynyń 25 jyldyǵyn atap ótemiz. Osy jyldar ishinde Ámirlikter Qazaqstan úshin arab jáne musylman álemindegi senimdi áripteske aınaldy. Qazirgi ýaqytta eki el arasynda asa qarqyndy jáne jemisti saıası únqatysý ornaǵan, jahandyq ózekti máselelerdi sheshýge qatysty uqsas ustanymdar bar. Sondaı-aq, ekonomıka salasynda mańyzdy ınvestısııalyq jobalar tabysty túrde júzege asyrylýda.
Mereıtoılyq jyl Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń Birikken Arab Ámirlikterine jasaıtyn resmı saparymen bastalady. Ámirlikter basshylyǵynyń shaqyrýymen Memleket basshysy ústimizdegi jylǵy 16 qańtarda Ábý Dabıde ótetin X mereıtoılyq «Bolashaq energııasy» álemdik sammıtine qatysady. Al 15-17 qańtar aralyǵynda bolatyn sapar sheńberinde Qazaqstan – Birikken Arab Ámirlikteri arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq jónindegi úkimetaralyq komıssııasynyń 6-shy birlesken otyrysy ótkiziledi jáne birqatar mańyzdy qujattarǵa qol qoıý josparlanyp otyr. Atap aıtqanda, QR Syrtqy ister mınıstrligi men BAÁ Syrtqy ister jáne halyqaralyq yntymaqtastyq mınıstrligi arasynda konsýldyq máseleler boıynsha birlesken komıssııa qurý jónindegi ózara túsinistik týraly memorandým, QR Investısııalar jáne damý mınıstrligi men BAÁ Ekonomıka mınıstrliginiń arasyndaǵy týrızm salasyndaǵy yntymaqtastyq boıynsha ózara túsinistik týraly memorandým, QR Investısııalar jáne damý mınıstrligi men BAÁ Jer ústi jáne sý kóligi federaldy agenttigi arasyndaǵy jolaýshylar men júkterdiń halyqaralyq avtomobıl tasymaldary jónindegi ózara túsinistik týraly memorandým, taǵy basqa da ekijaqty qujattar bar.
Taıaý Shyǵys elderi ishinde Ámirlikter Qazaqstannyń eń iri ınvestory bolyp tabylatynyn erekshe ataǵan jón. Qazaqstan Ulttyq bankiniń málimeti boıynsha, 2005-2016 jyldar aralyǵynda BAÁ-den elimizdiń ekonomıkasyna tartylǵan tikeleı ınvestısııanyń jalpy kólemi 2 mlrd AQSh dollaryn qurady. Buǵan qosa, BAÁ óteýsiz negizde Qazaqstandaǵy áleýmettik nysandardyń qurylysyna 100 mln AQSh dollarynan astam qarjy bóldi. Dostyq baılanystardyń aıqyn aıǵaǵy retinde BAÁ Qaıyrymdylyq qorynyń grantyna Astanada ótken jyly salynǵan qazaq-ámirlikter orta mektebin ataýǵa bolady.
– Astana men Ábý Dabı arasyndaǵy seriktestikti ári qaraı damytý úshin qandaı naqty qadamdar jasalýda?
– Saýda-ekonomıkalyq yqpaldastyqtyń naqty salalaryna keletin bolsaq, birinshiden, qazaqstandyq aýyl sharýashylyǵy ónimderin BAÁ-ge eksporttaýdy alýǵa bolady. Sońǵy jyldary Ámirlikterdiń ınvestorlary men seriktesteri Qazaqstannyń agroónerkásip keshenine erekshe mán berýde jáne olardyń pikirinshe, ekijaqty ózara tıimdi yntymaqtastyqtyń basqa baǵyttary úshin negiz bolady. Sondaı-aq, bul el Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń shtab-páteri Astanada ornalasqan Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi ıslam uıymyn qurý jónindegi bastamasyn belsendi túrde qoldady. О́tken jyldyń sáýir aıynda BAÁ Klımattyń ózgerýi jáne qorshaǵan orta mınıstrliginiń delegasııasy atalǵan Uıymnyń Bas assambleıasynyń quryltaı sessııasyna qatysty.
Islam yntymaqtastyǵy uıymynyń (IYU) jańa organy atalǵan Uıymǵa múshe memleketterdiń aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy jáne azyq-túlik qaýipsizdigi boıynsha kúsh-jigerlerin úılestirýge múmkindik beredi. Sonymen qatar, Uıym agroónerkásip keshenin damytýǵa baǵyttalǵan baǵdarlamalar men strategııalar ázirleýge, muqtaj musylman elderge tehnıkalyq kómekter kórsetýge jáne ashtyqqa qarsy naqty sharalardy iske asyrýǵa úles qosady. Jalpy, Astanadaǵy Islam uıymynyń qyzmeti Qazaqstannyń musylman álemindegi bedeliniń kúsheıýine múmkindik beredi, sondaı-aq, elimizdi IYU-ǵa múshe memleketterdiń naryqtaryna jetekshi azyq-túlik eksporttaýshy retinde kúsheıtetinin atap ótken jón.
Sońǵy jyldary Ámirlikter ǵarysh salasyn ıgerýge jáne zertteýge basa nazar aýdaryp otyr. Osyǵan baılanysty bul el ǵarysh salasyn damytý baǵdarlamasyn qabyldady jáne Federaldy ǵarysh agenttigi men Muhammed ben Rashıd ál-Maktým atyndaǵy Dýbaı ǵarysh ortalyǵy quryldy. BAÁ qurylýynyń 50 jyldyǵyn atap ótý sheńberinde 2021 jyly Ámirlikter Marsqa jasandy jer serigin ushyrýdy josparlaýda. Qazaqstan ǵarysh tehnologııalary bar 30 memlekettiń jáne joǵary tehnologııalar boıynsha 10 memlekettiń arasyna kiretinin eskere otyryp, biz birlesken jaǵdaıda Ámirlikterdiń 2021 jyly Marsqa ǵarysh zondyn ushyrý jónindegi órshil josparyn sátti júzege asyrýǵa kómektese alamyz.
О́tken jyldyń mamyrynda ekijaqty yntymaqtastyqtyń jaǵdaıyn zerdelep, aldaǵy birlesken is-sharalardy anyqtaý úshin BAÁ Federaldy ǵarysh agenttiginiń tóraǵasy Halıfa ar-Rýmeısı bastaǵan delegasııa jumys saparymen Astanada bolyp qaıtty. Sapar qorytyndysy boıynsha QR IDM-niń Aeroǵarysh komıteti men BAÁ-niń Federaldy ǵarysh agenttigi arasynda Ǵarysh keńistigin beıbit maqsattarda zertteý jáne paıdalaný salasyndaǵy ózara túsinistik týraly memorandýmǵa qol qoıyldy. Osylaısha, elder arasynda ǵarysh salasyndaǵy ekijaqty yntymaqtastyqty keńeıtý úshin quqyqtyq negiz qalandy.
– Astana men Dýbaı qalalary EKSPO-2017 jáne EKSPO-2020 halyqaralyq kórmeleriniń ótetin oryndary retinde tańdalǵandyǵy jaıdan-jaı emes. Osy rette Ámirlikterdiń Astanada ótetin EKSPO-2017 kórmesine qatysýǵa daıyndyqtary qaı deńgeıde?
– BAÁ Taıaý Shyǵystaǵy arab elderiniń arasynda Astanadaǵy EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesine qatysatyndyǵyn resmı túrde rastaǵan birinshi memleket boldy jáne óziniń ulttyq pavılonynyń komıssaryn taǵaıyndap, qatysý týraly kelisimge qol qoıdy. Al Ámirlikter tarapyna jalpy kólemi 1000 sharshy metrden asatyn eń iri pavılonnyń biri bólindi. Barshamyzǵa málim, qazirgi tańda Ábý Dabı balamaly energııa men ekologııalyq taza tehnologııalardyń halyqaralyq ortalyǵyna aınaldy. El basshylyǵy tabıǵı qazbalarynyń negizinde qalanǵan ekonomıkanyń aýytqýyn eskere otyryp, óz ekonomıkasyn, sondaı-aq, energetıkalyq qurylymyn ártaraptandyrýǵa qatysty naqty jobalardy qolǵa alýdy jalǵastyrýda.
Ámirlikterdiń «Masdar» kompanııasy munaıdan tys ekonomıka sektorlaryn kúsheıtý jáne munaı naryǵynan táýeldilikti azaıtý baǵytynda eń mańyzdy ról atqarady. BAÁ astanasynyń mańaıynda boı kótergen «Masdar-sıtı» qazirgi kezde avtokóliksiz, kún men jeldiń balamaly energııasymen qamtylǵan jáne óz qaldyqtaryn qaıta óndirip paıdalanatyn álemdegi tuńǵysh ekoqala bolyp tabylady. Kúndiz saqtalynǵan kún energııasy túngi ýaqytta elektr qýatyn shyǵarý úshin paıdalanylady jáne ekoqalaǵa táýlik boıy jumys isteýge múmkindik beredi.
Sondaı-aq, «Masdar» kompanııasy 2013 jyly Ábý Dabıden 120 shaqyrymdaı jerde ornalasqan Zaıd qalasynda jalpy alańy 250 gektar nemese 285 fýtbol alańyn quraıtyn «Shams-1» kún elektr stansasyn da iske qosty. Onyń qýaty 100 MVt quraıdy jáne onyń iske qosylýynyń arqasynda atmosferaǵa zııandy zattardyń taralýy 175 myń tonnaǵa azaıdy. Jalpy, EKSPO-2017 kórmesi sheńberinde bıylǵy jylǵy 6 qyrkúıekte Ámirlikterdiń Qazaqstandaǵy Ulttyq kúnin ótkizý josparlanýda.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Gúlbarshyn SABAEVA,
jýrnalıst