Ant

Anttasý, ıaǵnı anda bolý – kóshpeli halyqtardyń ejelgi salttarynyń biri. Máselen, grek tarıhshylary Gerodot pen Lýkıan skıfterdegi osy salt týraly qyzǵylyqty derekter jazyp qaldyrǵan. Lýkıan óziniń «Toksarıs jáne dostyq» degen shyǵarmasynda skıf Toksarıstiń aıtýy boıynsha bylaı dep jazady: «Bireýdi dos bolýǵa tańdaǵanda odaqtasyp ómir súrýge jáne kerek bolsa bir-biri úshin jan qııýǵa asqaq ant beredi. Muny bylaı jasaıdy: saýsaqtaryn tilip, qanyn kesege aǵyzyp qosady da, semserleriniń ushyn matyryp, sodan keıin qushaqtasyp, álgi qandy ishedi. Osydan keıin olardy ajyratatyn eshbir kúsh bolmaıdy, sebebi, bul adamdar qandasty». Osy kóne salt qazaq hal­qy­nyń ómirinde de  ártúrli jaǵdaıǵa beıimdelip, jalǵasyn tapqan. Anda rásimi keıinirek eki dostyń arasynda ǵana emes,  qoǵamdyq keń aýqymdy mánge ıe bop,  jeke tulǵa tarabynan el úshin nemese  ulys ámirshisi han úshin ant berý rásimine ulasyp, dalalyq zańnyń bir túrine aınalyp ketken. Keıde muny sert berý dep te ataıdy. Ant berý saltynyń kesheninen yrymı áreketti, sóz magııasyna ılanýdy, sondaı-aq qasıetti zatpen súıemeldeý sharttaryn baıqaımyz. Osyndaı rásimderde adamnyń bas barmaǵy úlken  zańı mindet atqaratyny belgili. Mońǵol, altaı, tyva halyq­tarynda kezdesetin atqan oǵy jerge túspeıtin surmergenniń aty – Erhıı mergen. Ol, tipti, aspanda janyp turǵan úsh kúndi (keıde jeti kúndi) atpaq bolyp anttasqan kosmostyq joıqyn  mergen. Aspandaǵy úsh kúndi atqaly bástesip, «Eger oǵym múlt ketse, tunyq sý ishpeıtin, tuqyl tamyr jeıtin, qapas  inde ómir súretin haıýanǵa aınalaıyn!», dep sert beredi. Mergen eki kúndi joıyp, endi úshinshi kúndi ata bergende qarlyǵash kedergi keltiredi de, jebesi soǵan tıgendikten, qustyń quıryǵy aıyr bolady. Aspanda aman-saý qalǵan aqyrǵy kún jylysyp, taýdan asyp, batyp ketedi. Buryn kún aspanda shaqyraıyp janyp, aptap tóndiredi eken-mys. Sodan beri kún batatyn bolyp qubylypty.  Antyna jete almaǵan qapaly mergen bas barmaǵyn  kesip tastap, inge kirip, «tunyq sý ishpeıtin, tuqyl tamyr jeıtin» sýyrǵa aınalyp ketedi. Sol sebepten, sýyrdy qarasań, adamǵa uqsas keıipte, biraq onyń saýsaǵy – tórteý. Ańyzdaǵy  mergenniń antyna jete almaǵan soń ózin ózi jazalap, bas barmaǵyn kesýinde úlken tarıhı mán bar. Erhıı mergen, ıaǵnı bul  – «Barmaq mergen» degen ma­ǵynany bildiredi. Ejel­gi dáýir­de sadaq tartý úshin adam­nyń bas barmaǵy mańyz­dy min­det atqarǵan. Tú­rik-moń­ǵol ha­lyqtary salbý­ryn­ǵa shyq­qan­da alǵashqy ańdy at­qan bala mergenniń bas bar­ma­ǵy­na maı jaǵyp, arna­ıy yrym ja­saǵan. Mysaly, Shyń­ǵys qaǵan súıikti nemeresi Qu­by­laı­dyń barmaǵyn maılap, bata bergen kórinedi. Ańshylyq-jaýyngerlik  turmysta balýan barmaq osyndaı zor  mindet atqarǵandyqtan ol týraly erte zamanda ártúrli yrymdar paıda bolǵan. Máselen, túrik-mońǵol halyqtarynyń deni  adamnyń  jany bas barmaǵynda dep túsinse, altaılyqtar, tipti, bas barmaq bederiniń sheń­ber­len­gen syzyǵynyń dál ortasyn­da «júrek bar» dep uqqan. Al avstralııalyq baıyrǵy taıpalar jaýdy óltirgen soń onyń oń qolynyń bas barmaǵyn kesip alatyn, sebebi arýaq arǵy álemde qa­har­lanyp, sadaq atyp, qaskóılik áreket jasaı almaıtyn bolady dep uqqan. Bir sózben aıtqanda, ejelgi uǵymda adamnyń jan qýaty bas barmaqta, sondyqtan bas barmaq basqa aǵzaǵa tolyq ýákildik ete alady dep sengen.  Sol sebepten de erte dáýirde erler ant berisip, «anda bolý» rásimin jasaǵanda bas barmaqtarynan qan shyǵaryp, ony ydysqa quıyp, ózara bólisip ishken nemese eki batyr barmaǵynyń ushyn tilip, qan shyǵarǵan soń, biriniń saýsaǵyn biri sorǵan. Bul salttyń kórinisi  epostarda etnografııalyq asa dáldikpen beınelenedi. Mysaly, «Tentek qara er kekil» batyrlyq  jyrynda bylaı delingen: Tós qaǵysyp, qudiret, Eki batyr osylaı, Aǵa-baýyr dos udaı, Bolaıyq dep kelisip... Tentek qara kekil er, Jan aǵasy bolady. Iyqtaryn tiresip, Táńirden medet tilesip, «Anda boldyq» desisip, Bas barmaǵyn tesisip, Qandy saýsaq sorysyp, Qandas baýyr bolysyp. Qos tulpardy qosady. Keıingi zamanda bul  kóne salt qoǵamdyq ómirden birtin­dep yǵysa bastaıdy da, endigi qazaq batyrlary jaýǵa attan­ǵaly sertteskende Quran oqyp, qara qoı soıyp, sonyń qanyna naızalarynyń ushyn, kóp jaǵdaıda bas barmaqtaryn batyryp, ony mańdaıyna jaǵyp: «Sert­ten taıatyn bolsaq, qara qoıdyń qany ursyn» deı­tin bol­ǵan. Áıtkenmen, qazaq­ta bas barmaqqa tabyný salty­nyń belgileri tarıhı ańyzda kez­desedi. Mysaly, qaptaǵan qa­lyń jaýdy bógeı soǵysyp, tiri qalmaıtynyna kózi jetken Báıesh batyr qalǵan azamat­tar­ǵa óziniń sol qolynyń bas barmaǵyn kesip berip: «Elge osy barmaǵymdy aparyp, Báıesh dep jerleńder» dep amanat etken desedi. Sol bas  barmaq jerlengen taý Báıesh atanyp ketipti. Ant berý salty zaman ótken saıyn  kóne qalpynan alshaq­tap, keıingi qoǵamnyń talabyna ıkemdelip, túrlene bergeni haq. Máselen, keıde batyrlar sem­serin nemese sadaǵynyń adyr­nasyn súıip ant bergen, tip­ti, keıbir adamdar molanyń ta­syn bastaryna kóterip, qabir­di aınalyp: «Antymyzdan qaıt­saq, qara tas bassyn» dep sert­teskendigi  jóninde derek bar. Keıingi kezeńdegi ant berýdiń maqsaty da, oryndalý sharty da alýan túrli ekendigin baıqaımyz. Iаǵnı, ejelgi anda bolý salty keıinirek jekemenshik ulǵaı­yp, rýlyq qoǵam ydyraı bas­taǵan tusta eki adamnyń dáre­je­sinen áldeqashan asyp, áleý­mettik-saıası mánge ıe bop, ja­ńa sıpattaǵy  anttasý degen mámilegerlik kádege aınalǵan. Máselen, «Qupııa shejirede» beınelengen andalar –  Kereı Ýańhan men Esúkeı batyr nemese Temújin men Jamýha ara­syn­daǵy «andalyq» saıası iri  odaq­tastyq dárejege jetip, bılik pen baılyqty bólisýdiń qu­ralyna aınalǵandyǵy anyq. Mun­daı maǵynadaǵy anttasýlar  memlekettiń bolashaq  taǵ­­dyryn sheshetin iri saıası tetik bolǵan. Mysaly, HIII ǵa­syr­­da majar halqynyń jeti úlken taıpasynyń kósemderi Al­moshty handyq bılikke saılap, ant berý saltyn ótkizip, ony qanymen bekitken. Mundaı salt Eýrazııa   kóshpelileriniń arasynda ortaq sıpatta keń taralǵan. Majar arheologtary Zamardı degen jerdegi avarlardyń molasynan bir beldik tapqan. Sol beldikte rýna jazýynda anttyń mátini jazylǵan eken. Ǵalymdardyń oqýynsha, onda «ant» degen sóz  osy tulǵada bádizdelgen. Keıbir jaǵdaıda eki batyr ant beriskende beldikterin de almasyp, rásim jasaǵan. Bul arheologııalyq olja sol  kóne salttyń kórinisin aıǵaqtaıdy. Áıtkenmen, anttasý udaıy saıası maqsatta bola bermeıtini belgili. Keıde ant joryq aldynda batyrdyń óz qarý-jaraǵymen serttesý túrinde de bolatyny belgili. Munyń aldyńǵy anttan basty ereksheligi – atalmysh rásim adam men zattyń arasynda ótetindiginde bolyp otyr. Qazirgi bizdiń túsinigimizde zat óli dep sanalǵanymen, ejelgi anımıstik tanym boıynsha qasıetti buıymdar,  kerisinshe, tiri nysan bolyp sanalǵan. Sol sebepten batyrlar bes qarýymen  kádimgi «dosyndaı» syrlasyp, berik sert beredi: ...Tolǵamaly aq súńgim, Shansha almasam maǵan sert. Qanǵa toısań saǵan sert. Bulǵary sadaq, buqar jaı, Tarta almasam maǵan sert. Bel kúshime shydamaı, Belińnen synsań saǵan sert. Altyn qundaq aq beren, Ata almasam maǵan sert, Ot almasań saǵan sert! Munda batyr óziniń jáne qarý-jaraǵynyń namysyn qaırap, qytyǵyna tıgeni, bes qarýynyń  beriktigin, ótkirligin  óz kúsh-qýatyna qarama-qarsy qoıyp, shendestirip, jekpe-jekke ázirlegeni kórinis tapqan. Bul rásim keń maǵynada ant berýdiń bir túri bolǵanymen, ony mátinniń ózinde aıtylǵandaı, sert dep atasaq,  rásimniń dálme-dál máni ashylady dep oılaımyz. Osyǵan uqsas halyqtyń kúndelikti turmys-tirshiligimen úılesip jatqan ant berýdiń (dálirek aıtqanda, serttiń) qarapaıym túrlerin de kórýge bolady. Máselen, ańshy qural-saımanyna, qolóner sheberi buıymyna sert aıtqan. Ǵashyq jandar, dos-jarandar, rýlas aǵaıyndar  ózara sert aıtysyp, sony múltiksiz oryndaǵan. Bir sózben aıtqanda, ejelgi anttyń mundaı qarabaıyr sha­ǵyn túrleri kóne salttaǵydaı qan­men bekitilmese de, adamnyń ar-ojdan tazalyǵyna senim artyp, qoǵamdyq  ómirde  keń óris alyp, basqasha aıtqanda, ýáde-amanat degen qundylyqtarǵa aınalǵan. Ejelgi kúrdeli ant saltynyń  keıbir tarmaqtary zamanǵa ıkemdelip, qarapaıym túrlerge aýysyp,  búgin de  basqasha sıpatta ómir súrip jatyr deýge negiz bar. Qoryta aıtqanda, alǵashqy qaýymdyq qoǵamda qalyptasqan ejelgi ant berý saltynda  negizgi  qyzmet atqaratyn  materıaldyq aıǵaq – qan,  rýhanı aıǵaq sóz ekenin ańǵardyq. Árıne, bul rásimde aıtylatyn sóz tolyq oryndalatyn zańdyq kúshke ıe. Demek anttyń qos qanatynyń biri – ǵuryp kezinde arnaıy aı­tylatyn magııalyq  formýlaly sóz. Al, osynda aıtylatyn qalypqa túsken  mátindi folklordyń qandaı túrine jatqyzýǵa bolady? Ol qandaı janrǵa jaqyn?  Mátinniń poe­tıkalyq ereksheligi nede? Máselen, artyq kúndi atatyn  Barmaq mergen – Erhıı mergen  bylaısha anttasady: Atqan oǵym múlt ketse, Bas barmaǵymdy keseıin, Adam bolmaı keteıin. Tunyq sý ishpeıtin, Tuqyl tamyr jeıtin, Qamalyp  qapas inde, Haıýan bolaıyn múlde! Kóne anttyń bir úlgisi assırııa jazýynda saqtalyp qalǵan. Bul antty Assırııa patshasy Ashýr-nırarıǵa  Bıt-agýsı eliniń kósemi Matı-ılý bergen eken. Onyń mátini bylaı: «Bul serke Ishtar qudaıdyń qurmetine qurbandyq shalýǵa  nemese azyq úshin soıysqa, áıtpegende, aýrý tıgen sebepti úıirinen ońasha bólinip, munda ákelingen joq. Bul serkeni Matı-ılý Assırııa patshasy Ashýr-nırarıǵa adal­dyqpen ant berý saltyna oraı moınynan ustap ákeldi. Eger Matı-ılý antty buzsa,  úıirinen qapelimde mańyrap aıyrylyp, ony qaıtadan bastaı almaı­tyn halge jetken osy serkedeı ol da óz atamekeninen, ul-qyzdarynan, el-jurtynan alastatylady  jáne olardy bas­qara almaıtyn bolady.  Bul bas serkeniki emes,  ol – Matı-ılýdyń, onyń ul-qyzdarynyń, bek­zadalarynyń, qara orman halqynyń basy.  Eger Matı-ılý antty buzsa, bul serkeniń basy qalaı kesilse, onyń da basy solaı kesiledi.  Serkeniń aldyńǵy oń aıaǵy bul da Matı-ılýdyń, onyń ul-qyzdarynyń, bekzadalarynyń,  qara orman halqynyń oń qolymen teń. Eger Matı-ılý antty buzsa, bul serkeniń sıraǵy  qalaı kesil­di, Matı-ılýdyń, onyń ul-qyz­darynyń, bekzadalarynyń, Otanyndaǵy halqynyń da oń qoly solaı kesiletin bolady». Al qazaq jaýyngerleri  Uly Otan  soǵysy kezinde bylaısha ant bergen eken: Bir adym keıin sheginsem, Tilersegim kesilsin. Kózdegenim múlt ketse, Shyqsyn kózim, tesilsin! Qaltyrap qolym qoryqsam, Qarǵysy atsyn ananyń. Halqym menen jıirkenip, Kóz jasy ursyn ananyń! Álbette, bul mátinderden baıqaıtynymyz, ejelgi jáne jańa zamandaǵy ant berýshiler eger sertine jetpegen jaǵdaıda ózine neshe túrli jamandyqtar tilep, sol kesapattardyń aına-qatesiz oryndalýyn tilegen. Demek, basqasha aıtqanda, anttasýshy belgili dárejede arnaıy shartpen  ózin ózi qarǵap-silep otyrǵanǵa uqsaıdy. Máselen, búgingi qazaq bir jaǵdaıǵa kýálik eterde sózine jurtty nandyrý úshin «Kórsem kózim shyqsyn, estisem qulaǵym kereń bolsyn!» dep kúndelikti tirlikte  ant berisip jatady. Bul da belgili dárejede anttyń qarabaıyr  bir túri jáne munda aıtylǵan sóz de qarǵyspen qabysyp jatyr. Ýádede turmaıtyn pátýasyz jandardy halyq «anturǵan» dep ataıdy nemese ondaılardy «Ant ursyn!» dep qarǵap ta jatatyndyǵy tegin emes. Bir sózben aıtqanda, anttyń mátini qarǵys janrymen qaptaldas ekenin ańǵaramyz. Sebebi, antta aıtylatyn sóz – buljymaı oryndalatyn, júzege asatyn  qanmen bekitilgen qatal zań. Demek, ony buzǵan taraptardyń  da aýyr jazasy mátinde kórse­til­gen, ol qarǵys túrinde kestelengen. Sonymen, ant degenimiz ne? Túıindep aıtar bolsaq, qan­daı bir qysyltaıań eleýli oqı­ǵa kezinde eki adam bir-biri úshin nemese jeke adam (keıde  bir top múddeles jandarmen odaq­­tasyp) qaýymnyń ıgiligi úshin óz basyn shyn nıetpen qur­bandyqqa shalýǵa bel býyp,  magııalyq erejeli sózderdi aıtyp, eger antty buzsa, osyndaǵy shartqa saı qatań jazalanýdy qalap, arnaıy ǵuryptyq rásimdi atqarýdy ant salty dep ataımyz. Ant saltynda aıtylatyn folklorlyq úlgiler halqy­myzdyń sóz kıesine sengen «Aıtylǵan sóz – atylǵan oq» bolǵan ejelgi zamandaǵy tanymynan aıqyn habar berip, kóshpeli qoǵamdaǵy  zańnyń qalyptasý tarıhyn zertteýge de qundy aıǵaq bola alady. Aqedil TOIShANULY, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty ASTANA