Qazaq munaıynyń qýaty

Qazaq munaıynyń tarıhy tym áride jatyr. Dúnıe júzinde 152 jyl   buryn al­ǵashqy munaı tamshysy AQSh-ta alynsa, osy­­dan 40 jyl ótkende qazaq jerinde de “qara altynnyń” bas­tapqy burqaǵy atqylady. Sodan beri 112 jyldyń júzi aýdy. Aty­raý oblysynyń Jylyoı aýda­nyndaǵy Qarashúńgil ken or­ny­nan osynsha jyl buryn alǵash ret 7 tonna munaı alynǵan. Bir ǵa­syr­dan assa da qazaq jerinen qara maı alý áste toq­taǵan emes. Ásirese, Dossor, Maqat ká­sip­shi­lik­terin ónerkásiptik ıgerý bas­tal­ǵannan keıin munaı óndirý kó­lemi ulǵaıdy. Biraq óndirilgen ónim tú­geli­men Odaq­tyń ortaq qazanyna qu­ıy­lyp, jergilikti tur­ǵyndar onyń ıgiligin kóre almap edi. Soǵan qara­mas­tan, qazaq munaıshy­lary ara­sy­nan birneshe ondaǵan munaı­shy­lar áýleti qa­lyp­­tasty. Olardyń ara­­syn­da Av­rov­tar, Balǵymbaevtar, Bal­janovtar, Beshimovter, Bólek­baev­tar, Qa­ra­mur­zıev­­ter, Myr­za­ǵa­lıev­ter, Or­janovtar, О́te­­­baev­tar, О́teǵ­a­lıev­tar, Shyrda­baev­­tar, Marabaevtar, Dos­mu­ham­be­tov­­ter, Juma­ǵa­lıevter, Ogaı­lar áý­let­teriniń eń­bek joldaryn búgingi ur­paq­ta­ry abyroıly jalǵastyryp keledi. Bul kúnderi táýelsiz Qazaq­stan munaıy degende, aldymen Aty­raý men Mańǵystaý óńir­lerindegi iri kenishter keleshegi oıǵa oralady. Má­se­len, Kaspıı qaı­rańyndaǵy Qasha­ǵan kenishiniń barlanýy men “Teńiz” kenishiniń ıgerilýi elimizge sheteldik munaı kompa­nııa­­­lary­nyń kelýine jol ashty. Árı­ne, Elbasy N.Nazarbaev shetel kom­­pa­nııa­laryn elge sha­qy­ryp, ınvestısııa salý­ǵa ılan­dyr­masa, “Teńizdeı” iri kenishten mol mu­naı alý qıynǵa soǵar edi. “Qaz­Munaı­Gaz” she­teldik kompanııa­larmen báse­ke­les bolardaı iri kom­panııaǵa aınalmas edi. Qazir «Qaz­Mu­naıGaz» otandyq munaı-gaz óner­kási­bi­niń lokomotıvine aınaldy. Mu­naı ón­dirýde eń ozyq tehno­lo­gııa­lardy ke­ńi­nen qol­danatyn boldy. Kezinde sheteldik kom­pa­nııalarǵa sa­tylǵan otandyq úlesterdi keri qaı­ta­ryp ala­tyn­daı qaý­qarly da, qar­jyly kom­pa­nııaǵa aı­naldy. Tipti Rý­my­nııadaǵy mu­naı óń­deý zaýy­ty­na ıelik etken ınves­tor­lyq qadamyn sátti jalǵastyrýda. Burnaǵy kúni «QazMunaıGaz» UK» AQ basqarmasynyń tóraǵasy Qaıyr­gel­di Qabyldınniń «QazMunaıGaz» Barlaý О́n­dirý» AQ, «Embimunaıgaz» О́F, «Qaz­Trans­Oıl» AQ Batys fı­lıa­ly, «Qaz­TransGaz» AQ jáne «Atyraý munaı óń­deý zaýyty» JShS eńbek ujym­darymen kezdesýinde osy jaıt­tardy oı eleginen ót­kizip úlgergen edik. «Qaz­Mu­naıGaz» bas­shy­sy Aty­raý­daǵy óndiri­s­tik qury­lym­dardyń ótken jylǵy ju­mys­tary sara­lan­ǵan, aldaǵy jos­par­lary pysyq­tal­ǵan bas­qosýda otandyq munaı-gaz óner­kásibi­niń qaryshty qa­dam­men damı beretinine toq­taldy. Eli­mizdiń bas mu­naı­shy­synyń aı­týynsha, Táýel­sizdiktiń 20 jylynda qazaq mu­naıyn óndirý 5 eseden astamǵa ul­ǵaı­ǵan. Onyń ishinde otan­dyq munaı­shy­lar­­dyń úlesi ba­sym. Dálirek aıtqanda, tek ótken jy­ly «QazMunaıGaz» 22 mıl­lıon tonna mu­naı ón­dirgen. Bul aldyńǵy jylmen salys­tyr­ǵanda 17 pa­ıyzǵa artyq. So­nyń ishinde 37 ken or­ny­­nan «qara al­tyn» tasqynyn tolas­tat­paǵan «Em­bi­mu­naıgaz» óndiristik fı­lıalynyń mu­naı­shy­lary 2 mıllıon 800 myń tonna munaı óndirýge qol jetkizgen. О́ndirilgen munaıdyń basym bó­li­gin elimizdegi úsh munaı óńdeý zaýy­tynda óńdeýge baǵyt ustalýda. Naqty derekke júgine aıtar bolsaq, byltyr 14 mıllıon 600 myń «qara altyn» óń­delýi munaı óńdeý zaýyttarynyń da­myl­syz jumys isteýine serpin bergeni daýsyz. Olaı deýimizge Atyraý munaı óńdeý zaýytynyń bas dırek­tory Tal­ǵat Baıtazıevtyń «Byltyr bizdiń zaýyt taza paıdamen jumys istedi» deýi dálel bola alady. Osy zaýyt­ta ótken jyly 4 mıllıon 300 myń tonna shıki­zattyq munaı óń­delipti. Sońǵy 14 jyl boıy Aty­raý­daǵy munaı óńdeý­shi­ler osyn­sha mu­naı­dy óńdeýden ótkizýge qol jetkizgen emes-ti. Muny atyraýlyq mu­naı óńdeýshilerdiń bıik belesti ba­ǵyn­dyrýy dese bolǵandaı. Buǵan atal­ǵan zaýytty jańǵyrtý jumys­tarynyń oń áser etkenin basa aıtqan lázim. Qazir bul zaýyttaǵy jańǵyrtý jumystary bir­neshe baǵytta óz jalǵasyn tabýda. Má­selen, «ELOÝ-AVT (elektrmen tuz­syz­dandyrý) vakýýmdy blogyn jáne baıaý kokstaý qondyrǵylaryn qalpyna keltirý» jobasyn iske asyrý AtMО́Z-de va­kýýmdy gazoıl óndirýdi jylyna 800 myń tonnaǵa, benzın komponentin jy­ly­na 161 myń tonnaǵa, dızel oty­ny komponentin jylyna 308 myń ton­naǵa jetkizýge múmkindik beredi. «Hosh ıisti kómirsýtegin óndirý ke­sheni­niń qury­ly­sy» jobasy joǵary oktandy benzın kólemin óndirýdi art­tyrýǵa, Eýro-3 standartyna saı ke­letin dızel otynyn, sonymen qa­tar, munaı hı­mııa­sy úshin birden-bir shıkizat kózi bo­la­tyn benzol men paraksılol óndirýdi bastaýǵa jol ashady. «Munaıdy tereń óńdeý keshe­ni­niń qurylysy» jobasy sheńberinde joǵa­ry oktandy benzın, avıa jáne dızel otyndaryn óndirýdi arttyra oty­ryp, munaı óńdeý tereń­digin 87 paıyzǵa jetkizý, al motor otyn­­darynyń sapa­syn Eýro-4 jáne Eýro-5 stand­art­tary­na sáıkestendirý josparlanǵan. – Biz Elbasynyń «Bolashaqtyń irgesin birge qalaımyz!» atty Jol­daýy­nan týyn­daıtyn mindetterdi saralap, alda at­qarar jobalarymyzdy aıqyndadyq. Atyraý mu­naı óńdeý zaýytyn jańǵyrtý jáne qal­pyna keltirý jobasyn júzege asyrý bary­syn­da biz tek joǵary óndi­ris­tik kórset­kish­terge jetip qoımaı, qazaq­standyq úlesti ulǵaıtý jáne jańa jumys oryndaryn qurýdy kóz­dep otyr­myz, – dep atap kórsetti «Qaz­MunaıGaz» basshysy Qaıyrgeldi Qabyldın. «QazMunaıGaz» jer astynan anyq­tal­ǵan munaı óndirýmen shektelmeı, shıki­zat­tyq qoryn ulǵaıtýdy da kóz­deıdi. Osy maqsatta birneshe jańa ken oryndaryna geologııalyq izdestirý ju­mys­tary atqaryla bermek. Sóıtip, bar­lanǵan munaı qoryn 1 mıllıard tonna­ǵa jetkizýdiń jospary ja­salǵan. Árı­ne, ón­dirilgen munaıdy birneshe baǵyt­pen álem­­dik naryqqa eksporttaýǵa da atsa­ly­sýda. Buryn qazaq munaıy tek Reseıge basty tarmaq bolyp tartylǵan Atyraý – Samara qubyrymen tasy­mal­danyp kelse, endi Qara teńiz ja­ǵa­laýyna, Qytaı eline, sondaı-aq, Kas­pıı teńizi arqyly birneshe baǵyt­qa jol tartady. Qazaq jerinen munaı ón­dirý kólemi ulǵaıǵan saıyn bul baǵyt­tardyń mańyzy arta túsedi. Qa­z­ir­diń ózinde qazaq munaıyna qyzy­ǵý­shy­lyq artyp keledi. Demek, qazaq muna­ıy­nyń qadiri artty deýge tolyq negiz bar. Qazaq munaıynyń qadiri demekshi, buryn ony jurt sezinbekke úmit art­paq tú­gili ol týraly tipten oı­lamaý­shy edi. Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin ǵoı, «qara al­tynnyń» qadiri arta bastaǵany. Osy oraı­da, «QazMunaıGaz» kompa­nııa­sy munaıly óńirlerdiń áleýmettik ahýa­lyn jaqsartý baǵdarlamasyn qolǵa al­ǵanyn jurtshylyq qýana quptaıdy. Bu­dan týra 11 jyl buryn osy kompa­nııa­nyń qarjylaı qoldaýymen Jylyoı aý­danyndaǵy Qaraton kentiniń jańadan boı kótergenin atyraýlyqtar umy­ta qoı­ǵan joq. Al byltyr «QazMu­naıGaz» Barlaý О́ndirý» AQ qarjylyq qol­daýy­men Maqat aýdanyndaǵy Komsomol, Qosh­­qar, Bekbıke eldi meken­deri­niń tur­ǵyndary Atyraý qalasy men Mahambet aýdanynda boı kótergen jańa bas­pa­nalarǵa kóshi­ril­di. Ár óńir­diń ár aý­danynda san alýan áleý­­mettik jobalar iske asyryla basta­dy. Bıyl da jobalar jalǵasyn tabaryna myna derekter dálel bolatyndaı. Bıyl munaıshylar úshin mereıli jyl bolmaq. О́ıtkeni, munaıy ekinshi dú­nıe­júzilik soǵys kezinde birden maıdan shebine jóneltilgen áıgili Dossor ken ornynyń ıgerile bastaǵa­ny­na 100 jyl tolady. Osyǵan oraı Aty­raý «Qaz­MunaıGaz» Barlaý О́ndirý» dos­sor­lyq­tar úshin erekshe tartý ja­saý­dy oı­las­tyrýda. Atap aıt­qan­da, Dos­sor kentinde jasandy jabyny bar minbeli stadıon, úsh mektep pen lı­seıde jańa kóp­fýn­k­sıonaldy sport alańdary, turǵyn aýdandarda bes balalar aýlasy alańy, so­ny­­men qatar 60 oryndyq balalar baq­sha­­sy salynady. Sondaı-aq, munaı­ly óńir­diń Maqat, Qyzylqoǵa, Jyloı jáne Mahambet aýdandarynda áleýmet­tik jo­ba­larǵa barlyǵy 730 mln. teńge aýdarylady. – Biz jyl saıyn áleýmettik jo­ba­larǵa aıryqsha kóńil bólemiz. Ási­rese, elimizde buqaralyq sport­tyń damýyna úlesimizdi qosa beremiz. О́ıt­keni, «Qaz­Mu­naıGazdyń» tek Qazaq­stan­da ǵana emes, álemdegi eń ozyq 10 kompanı­ıa­nyń qata­ry­na kiretindeı áleýe­ti arta bermek. Qazirdiń ózin­de el ekono­mı­ka­synyń lokomotıvine aınalyp, jyl saıyn áleý­met­tik jobalarǵa 100 mıllıon dollar kóle­min­de qarjy bóledi. Byl­tyr el bıýdjetine 405 mıllıard teń­ge salyq tú­sirdi, –dedi «QazMu­naıGaz» UK» AQ bas­qar­­ma­synyń tór­aǵasy Qaıyrgeldi Qabyldın. ...Qazaqtyń munaıy Venesýela, Iran, Kýveıt, Meksıka, Norvegııa, Saýd Ara­bııa­synan da buryn óndirilgeni tarıhı derektermen dáleldengenin kóp­shi­ligimiz bile bermeımiz. Muny dálel­deı­tin qazaq mu­naıy­nyń shejireli tarıhy bar. Ony osydan eki jyl bu­ryn Aty­raý­ǵa áke­lin­gen kóshpeli fo­to­kórmeden baıqaǵan edik. Onda 300-den asa mura­ǵat­tyq qujattar men fotosýretter qo­ıylyp, onyń kóbi alǵash ret jurt­shy­lyq nazaryna usy­nyl­­ǵany ás­t­e esten shyq­paı­dy. Qa­ra­shúń­­gilden bastaý al­ǵan sol mu­ra­ǵattyq derekter jylna­ma­sy sátti jalǵa­saryn otan­dyq munaı­shy­lardyń búgingi qa­rysh­ty qa­damy qýattaı tús­pek. Demek, qazaq mu­naıy­nyń tas­qyny da, ony el ıgiligine jaratar ıgilikti ister de áste tolastamaıdy. Joldasbek ShО́PEǴUL, Atyraý oblysy.