Qaýipsizdik Keńesi – batyl oılar men utymdy usynystar alańy

Qazaqstannyń BUU Qaýip­sizdik Keńesiniń turaqty emes músheligine saılanýy týraly sarapshylar men mamandar, ǵalymdar men oqymystylar ózderiniń pikirlerin bildirýde. Biz tómende L.N.Gýmılev atyn­daǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń halyq­aralyq baılanystar jáne ınnovasııa jónindegi pro­rektory Baýbek SOM­JÚREKPEN osy taqy­rypta júrgizgen áńgimemizdi usynamyz. – Baýbek Jumashuly, Qazaq­stannyń BUU Qaýip­sizdik Keńe­siniń turaqty emes músheleriniń qataryna Ortalyq Azııa mem­le­ket­teri arasynan alǵash bolyp saılanýynyń sebebi qan­­daı dep oılaısyz? – Qazaqstan – óz Táý­el­­­siz­­­di­giniń 25 jyly boıynda bú­kil álemge memle­ketterdiń óza­­ra beıbitqatar ómir sú­rip, damýy kerektigin aıtyp, osylaı bolǵanda ǵana bú­­kil álemniń qaýipsizdigi saqta­la­tynyn jetkizip kele jatqan memleket. Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń halyq­aralyq mańyzy men yq­pa­ly zor Azııadaǵy ózara is-qı­­myl jáne senim sharala­ry jó­nindegi keńes (AО́SShK) sha­qyrý, Álemdik jáne dás­túr­li dinder kóshbasshylary­nyń sezderi, Astana ekono­mı­kalyq forýmy sııaqty bastama­lary álemdik qaýipsizdikti saq­taýǵa qosylyp jatqan zor úles­ter. Bulardy álemdik suń­ǵy­la saıasatkerler men sarap­shy­­lar kórmeı otyrǵan joq. Olar Ortalyq Azııa mem­le­ket­­teri basshylarynyń ara­sy­­nan osyndaı pozıtıvti bas­­ta­malardyń kóterilgenine ári tań qalyp, ári rıza bolyp otyr. Qazaqstandy Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne ynty­maq­tastyq uıymy sııaq­ty asa bedeldi halyqaralyq uıym­nyń tóraǵalyǵyna saıla­ǵanda da osy másele­ler­diń eskerilgeni anyq. Odan ári Qazaqstan Islam Ynty­maq­tastyǵy uıymy (IYU) sııaqty asa iri uıymǵa da basshylyq etti. Bul onyń Islam álemi al­dyndaǵy bedeliniń zor eke­nin kórsetti. Sonymen qatar, Qazaqstan ıadrolyq qarý­syz­daný men ony jappaı joıý týraly álemdik bastamalardy belsendi túrde qoldap jáne ózi tarapynan da tyń bastamalar kóterýde. Osyndaı memleketti beıbitsúıgish álem syılamaı, oǵan senim artpaı tura almaıdy. Sondyqtan da Qazaqstannyń BUU Qaýip­sizdik Keńesiniń turaqty emes músheligine saılanýy zańdy dep esepteımin. – Qazaqstannyń BUU-men ynty­maqtasýy osy joly ǵana bastalǵan joq qoı. Osy jolǵy yntymaqtastyqtyń mańyzy qandaı dep oılaısyz? – Durys aıtasyz, óziniń táý­elsizdik alǵanyna eki jarym aı ǵana ótken ýaqyt­ta Qazaq­stan BUU músheleriniń qata­ryna endi. Sodan beri onyń birneshe baǵdar­lamasyna belsene qatysyp, qoldaý bil­dirip keledi. Máselen, Halyq­aralyq eńbek uıymy, BUU Ba­lalar qory (IýNISEF) já­ne Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy qyzmetterin qoldap qana qoımaı, ózi tarapynan tolyqtyryp, jańa kúsh-jiger berip keledi. Al Qaýipsizdik Keńesi BUU-nyń bar­lyq alty orga­nynyń ishindegi eń bedel­disi. О́ıtkeni, ol BUU-nyń halyqaralyq beıbitshilik pen qaýipsiz­dikti saqtaý, ult­tar arasyndaǵy dostyq qa­rym-qatynasty damytý, ha­lyq­aralyq problemalardy sheshý sııaqty eń basty min­detterin oryndap, adamnyń quqy men bostandyǵynyń buzylmaýyn saqtaý jónindegi memleketteraralyq kelisimniń ortalyǵy bolyp tabylady. Qaýipsizdik Keńesiniń barlyq sheshimderiniń oryndalýy BUU músheleri úshin mindetti. Al onyń qararlarynyń oryn­dalmaýy – halyqaralyq quqyqtyń buzylýy dep esep­teledi. Sonymen qatar, Qaýipsizdik Keńesi BUU Jar­ǵysyna sáıkes beıbitshilikti qol­daý jónindegi halyqaralyq opera­sııa­lardy iske asyrýǵa ókiletti. – Jalpy, Qaýipsizdik Keńesi jáne onyń músheleri týraly da aıta ketseńiz. – BUU Qaýipsizdik Keńe­sine on bes memleket múshe bolyp tabylady. Sonyń ishinde Qytaı, Reseı, Ulybrıtanııa, Fransııa jáne AQSh sııaqty bes memleket turaqty múshe­leri bolyp tabylady. Kezin­de BUU Jarǵysymen solaı bekitilgen. Bulardyń basqa­lar­dan artyqshylyǵy sol, olar aýyspaıdy jáne saılanbaıdy. Eń basty artyqshylyǵy – Qaýipsizdik Keńesiniń kez kelgen qararyna «veto» qoıý quqy bar. Bulardyń bireýi ǵana qabyldanǵan sheshimge «veto» qoısa, ol oryndalmaıdy. Al turaqty emes múshe 10 memleket eki jyldyq merzimge saılanady. Qazaqstan BUU Qaýipsizdik Keńesine Ortalyq Azııa respýblıkalary arasynan birinshi bolyp saılanyp otyr. Bulardyń Qaýipsizdik Keńesiniń qararyna qarsy daýys berý quqysy bar, biraq kópshilik daýyspen ol qabyldanyp ketse, «veto» qoıý qu­qy joq. Alaıda, sheshimder kó­­bine­se konsensýstyq tártip­pen qabyl­danady. Eger bir mem­leket qa­rarǵa tabandy túrde qarsy bolsa, ol daýys berý­den qalys qala alady. Qalaı desek te, BUU Qaýip­siz­dik Keńesi – álemdegi beıbit­shilik pen qaýipsizdikti saqtaýǵa zor úles qosatyn organ. Qazaq­stan­nyń sondaı organnyń qataryna barýy elimiz úshin úlken jetistik dep sanaımyn. Bul Qazaqstannyń álemdik qaýipsizdiktiń saqtalýyna qosyp otyrǵan úlesiniń jo­ǵary baǵalanǵandyǵy dep bilemin. – Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev jýyrda Qaýip­­sizdik Keńesine Qazaq­stannyń jahandyq áriptes­tikti nyǵaı­tý jónindegi ózi­niń tujyrym­da­malyq kóz­qa­rasyn Saıası ún­deý retin­de jarııalady. Osy qu­jat tý­raly pikirińizdi de aıta ketseńiz... – Bul qujat Qazaqstannyń Qaýipsizdik Keńesinde únsiz qol kóteretin emes, ózindik pikir men usynystar jasaı alatyn memleket ekenin kór­setti. Mysaly, Prezıdent «Ja­handyq jáne óńirlik syn-qaterlerdi sheshýge ujym­dyq jaýapkershilik qalyp­tastyrylyp, Keńestiń múshe elderi arasynda HHI ǵasyrǵa sáıkes keletin memleketter qarym-qatynastarynyń jańar­tylǵan modelin qurýdyń mańyz­dylyǵyn nyǵaıtýǵa umty­lamyz», dep batyl pikir bildirdi. Osy maqsatqa jetý úshin Qa­zaqstan óziniń aldyna qandaı basym­dyqtar qoıatynyn aıtty. So­nyń ishinde Qazaqstan «ıadro­lyq qarýdan azat álem qurýǵa qol jetkizý adamzattyń ómirin saqtap qalýdyń eń mańyzdy máselesi bolyp tabylatynyn» naqty jetkizdi. Osyǵan oraı qandaı sharalardyń atqarylǵanyn qalaıtynyn atap-atap kórsetti. Ekinshiden, Qaýipsizdik Keńesiniń kúsh-jigeri álemdik teketiresterdiń qyzýyn azaıtý arqyly jahandyq soǵystyń aldyn alýǵa baǵyttalatyny aıtyldy. Úshinshiden, Qa­zaq­stan Ortalyq Azııadan saı­lanǵan memleket retinde aı­maqtaǵy barlyq elderdiń múddelerin úılestirý jolymen beıbitshilik, qaýipsizdik, yntymaqtastyq jáne damý jónindegi óńirlik aımaq qurýǵa umtylatynyn bildirdi. Tórtinshiden, halyqaralyq terrorızm men ekstremızmdi quryqtaý barlyq memleket­ter men halyqaralyq, óńir­lik uıymdardyń birlesken kúsh-jigerimen ǵana iske asatynyn aıtyp, Qazaqstan «bar­lyq saıası jáne dinı kósh­bas­shylardyń, ásirese zorlyq-zombylyq ekstremızmi men radıkalızmge qarsy únqatysýdy jandandyrýǵa shaqyratynyn» málimdedi. Besinshiden, Qazaqstan Af­rıkada da tolyq beıbit­shi­lik pen qaýipsizdiktiń iske asyrylýyna belsene qatysa alatyny jóninde aıtyldy. Al­tynshydan, soǵys pen janjal­dardyń aldyn alý arqyly ǵalamdyq tabıǵı apattarǵa da adamzatty qarsy turýǵa jumyldyrýǵa bolatynyn aıta kelip, barlyq memleketterdiń Parıj kelisimi sheńberindegi mindettemeleriniń oryndalýyn qadaǵalaýdyń mańyz­dylyǵy jetkizildi. Jetin­shiden, Qazaqstan BUU júıe­siniń ózine de reforma jasap, onyń HHI ǵasyrda adam­zattyń basyna tónip turǵan qaterlerge qarsy turýǵa beıimdelýi kerektigi jolynda usynystar men pikirler jasaı­tyndyǵy aıtyldy. «BUU soǵystan keıingi kezeń­degi basqa da jahandyq qury­lym­dar sııaqty HHI ǵasyrdyń joǵary talaptaryna saı kel­ti­rilýi tıis», delingen Úndeýde. Mine, osyndaı batyl, sony pikirler men naqty usynystar Qaýipsizdik Keńesi múshelerin oılandyryp, olardyń tıimdi jumys isteýine ıgi yqpalyn tıgizedi dep oılaımyn. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan»