Abaı ortalyǵy qamqorlyqsyz qaldy

Kóziniń tirisinde «myńmen jalǵyz alysqan» Abaıdyń rýhy búginde mıllıondarmen sharpysyp álek. Tarqatyp aıtsaq, alty jyl buryn Almahan Muhametqalıqyzy Arqanyń tósindegi Astana qalasynan Abaıtaný ortalyǵyn ashqan. Súıinshili habardy jarysa jazǵanymyz kóp oqyrmannyń esinde. Qazaqstan-Reseı ýnıversıtetiniń ishinen irge qalaǵan mýzeı jumysy á degennen jandanyp sala berdi. Abaıǵa janashyr, ulttyń erteńin oılaǵan ár óńirdegi azamattar qoldaryndaǵy barymen bólisti, eksponattaryn usyndy, kitaptaryn tartý etti. Az ýaqyttyń ishinde qos bólmeli mýzeı úsh myńǵa jýyq qundy dúnıelermen, tarıhı jádigerlermen, derekti fılmder taspalarymen tolyqty.  

El men jerdi tanytqan ekspedısııa

Almahan baıyppen bastaǵan isin munymen shektegen joq. О́zge áriptesterimen yntymaqtastyqta jumys istep, irgeli sharýalar atqar­dy. «Abaı nury» atty daryn­dy jastardyń klýbyn ashyp, oqýshy­lar men stýdentterdi óner­ge baý­lydy. Ásirese, Abaıtaný ǵyly­mı-tanymdyq ortalyǵy uıym­das­tyr­ǵan «Ulylar mekenine saıa­hat» ekspedısııasy elordalyq jáne ózge óńirlik eki júzge tarta zııa­ly qaýymdy, til janashyrlaryn, qoǵam belsendilerin, ónerli jas­tar­dy keremet qundylyq­tarǵa qanyq­tyrdy. Bas shahardan shy­ǵys­qa bet túzegen avtobýs Er­tis­­tiń jaǵasyndaǵy Kereký elin basyp ótip, Semeıge taban tireı­tin. Alashshyldardyń qala­syn­da at shaldyrǵan olar ary qaraı Jıdel­ige jol tartatyn edi. Shyń­ǵys­taý­dyń bókterin jaǵalaı, Abaı­dyń qystaǵyna qonaq bolsa, sál ilgeridegi Muhtardy dúnıege ákel­gen Bórili topyraǵyna táý ete­tin. Bul sapardan Eńlik pen Kebek­tiń mahabbatyna kýá bolǵan, qos muń­lyqtyń kóz jasy sińgen saı da, «Qorǵansyzdyń kúni» oqıǵasyndaǵy Ǵazızanyń zarly únin jutqan qaıran dala da tys qalmady. Abaı men Áıgerimdi tabystyrǵan orta shoqy da jol-jóne­keı kókirekke áldebir saǵy­nysh­ty quıa salatyn... Abaıtaný ortalyǵynyń dırek­­tory respýblıkalyq «Astana aqshamy» gazetinen «Abaı nury» aı­daryn ashyp, aqy­n­ǵa qatysty kóp­tegen derek­terdi usyn­ǵanyn kóp­shi­lik biledi. Orta­lyq­ta ótken dóń­gelek ústel otyrys­tary, máji­lis­ter, semı­narlar el aǵa­larynyń aýzy­­­nan rýhanııattaǵy talaı túıt­­kil­di aıt­qyzsa, ustazdarǵa «Abaı­taný» páninen dáris oqýǵa ruqsat beretin sertıfıkattar tabys­tady. «Abaı bıigi – ult bıigi», «Ándi súıseń, menshe súı» baǵdar­la­ma­lary qolǵa alyndy. Bul jumys­tar­dyń barlyǵy eshqandaı tapsy­rys­­syz, tek ult abyzyna degen jana­­shyr­lyqpen iske asqanyn eske salamyz.  

Tórt jylmen shektelgen tarıh

Sál keıinge shegineıikshi, shyn­dyǵynda Abaı ortalyǵyn ashý zańǵar jazýshy Muhtar Áýezov­tiń armany edi. Onyń uıym­das­tyrýymen 1942 jyly aqynnyń ádebı murasyn zertteý bastaldy. Táp-táýir jolǵa qoıylǵan jumys áldekimderge unamasa kerek, Qazaqstan kompartııasy orta­lyq komıtetiniń 1947 jylǵy ıdeo­logııalyq qaýlysynan keıin, orta­lyq esigine qara qulyp salyndy. Odan keıin, 1987-1998 jyldary Abaıtaný ǵylymy órisin erkin keńeıtýge múmkindik alǵan. Sol tusta M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory bolǵan bilikti ǵalym Sherıazdan Eleýkenov uly aqyn murasyn zertteý isine basa nazar aýdaryp, qazaq ádebıetiniń tarıhy bólimin Abaıtaný jáne qazaq ádebıeti tarı­hy bólimi dep qaıta ashqan. О́nimdi eńbek ete bastaǵan ujymnyń zertteý jumystary qarqyn alǵany sol edi, tórt jyldyń shamasynda qarjy máselesine baılanysty toqyrap tyndy. Almahan ashqan Astanadaǵy Abaıtaný ortalyǵy da tórt aıaǵyn teń basar shaǵynda – tórt jyl ǵana ǵumyr keship, toqtady da qaldy. Sońǵy ókinishtiń sebebi kóp. Bastysy, ortalyq pana tapqan Qazaqstan-Reseı ýnıversıteti jabyldy. Al qarashańyraqtyń qasıetin arqalap qalǵan Almahan Muhametqalıqyzy osy jyldar ishinde jınaǵan asa qundy jádi­gerlerin qoıarǵa jer tappaı tabanynan tozyp júr. Joǵarydaǵy úsh oqıǵa Abaıdy tanýǵa arnalǵan jobanyń jekelegen mekemelerdiń menshiginde emes, memlekettiń qanatynyń astynda bolý kerektigin aıqyn ańǵartty.  

Aqynnan eshteńe aıamasaq edi...

О́zgeni jarylqaýǵa shebermiz. Astanadaǵy beldi oqý orny sanalatyn L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń ishinde Konfýsıı ınstıtýty bar eken. Jeke kitaphanasy men kınoklýby jumys isteıdi. Qyzmetteriniń birsypyrasyna ǵana kóz júgirtip kórińiz: qytaı tiliniń túrli kýrstaryn ashý, qytaı tili muǵalimderin daıyndaýǵa kómek kórsetý, qytaı tili men mádenıetine baılanysty ár túrli jarystar men ǵylymı jumystar, mádenıetine qatysty sharalar uıymdastyrý. Qytaı ǵulamasy bizdiń nasıhatymyzǵa zárý me? О́kinishtisi, ózgege qushtarlyǵymyz munymen shektelmeıdi. Al Abaıǵa kelgende, júregimiz jibimeıdi. Belsendileri men zııalylary kóp elimizde «Abaıtaný ortalyǵyna jóni túzý baspana kerek» dep saby­lyp júrgen azamattar sanaý­ly-aq. Kúni keshe aqyn muralaryn zerttep júrgen ǵalym Mekemtas Myrzahmetulymen áńgimemizde osy másele keńinen sóz boldy. Onyń aıtýynsha, ortalyqqa arnalǵan mekeme turǵyzý úshin áý basta Astanadan jer bólingen. Alaıda, istiń arty sıyrquıymshaqtanyp bara jatqan kórinedi. Basqasyn jarytpasaq ta, Abaıdan eshteńe aıamasaq edi. Amal neshik?.. Qazaqtyń bas shaharynda qazaq­tyń bas aqynyn nasıhattaı­tyn bir ınstıtýttyń bolmaýy, rasyn­da arymyzǵa syn, ulttyǵy­myzdan uıat. Uly aqynnyń shy­ǵar­ma­­lary álemniń 116 tili­ne aýda­ryl­dy, kitap bolyp basyldy. Túr­kııa, Ger­manııa, Reseı, Qytaı, Koreıa syn­dy memleket­terde Abaı atyn­da­ǵy kósheler, orta­lyq­tar jáne eskert­kishter bar. Maqta­namyz-aý! En­deshe, nege óz astana­myz­dan ult­araq­taı jer bólmeske?! Eńseli ǵıma­rat­ty turǵyzyp, irgeli isterdi jasaı­tyn­dar el ishinen-aq tabylar edi. Aıtpaqshy, bıyl elordada ótetin EKSPO-2017 halyqara­lyq kórmesi ótedi. Bes mıllıon qonaq keletin mańyzy bıik shara­da qazaqtyń bary men naryn usynbaqpyz. Sonda alyp Abaıy­myzdyń tas músininen basqasy – quny ólsheýsiz muralary tasada qalmaq pa? Ashat RAIQUL, «Egemen Qazaqstan»