Qıyn bala qaıdan shyǵady?

Balany ómirge beıimdeýde, minez-qulqy men ózindik kóz­qarasyn, azamat­tyq ustanymyn qalyptastyrýda ata-ananyń, ortanyń, mekteptiń orny bólek, róli ólsheýsiz. «Jasta bergen tárbıe jas qaıyńdy ıgendeı» demek­shi, tálim-tárbıedegi úı­lesim­dilik oshaq­tyń úsh taǵany sekildi osy odaqtyń ara­syndaǵy tyǵyz qarym-qatynasqa kóp baılanysty ekenin tájirıbe anyq baıqatyp júr. Halqymyz «Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilersiń» dep tekke aıtpaǵan. Kez kelgen balǵynnyń ómir súrýge qushtarlyǵy, kúnde­lik­ti is-áreketi, ádeptiligi, bylaısha aıtqanda, qoǵamdyq ortada damýy aldymen otbasydan bastaý alatynyn eskersek, keıbir ata-analardyń qıt etse «mek­tep qaıda qarap otyr?» dep kinálaı jónelýi, «qıyn bala» taǵdyryn ózinen ysyryp tastaýy mindeti men bory­shyn jete sezinbegendikten týǵan qate uǵym der edim. Jasóspirimge sapaly bilim berip, qoǵamnyń, ulty­myzdyń sanaly azamaty retinde qanattandyryp ushyrý mek­teptiń de basty talaby ekenin joqqa shyǵarmaımyz. Desek te, ata-atanyń úıdegi is-áreketi bala­nyń kóz aldynda ótetinin, demek tálim-tárbıedegi altyn qazyq týǵan uıasy ekenin umytpaǵan lázim. Sondyqtan, «balanyń basty us­tazy – ata-ana» degen paıymdy ja­dy­­myz­dan shyǵarmaǵanymyz jón. Jasyratyny joq, «Ne kıem, ne ishem demedi. Qatarynan kem qylmadyq. Sońǵy kezderi aıtqandy tyńdamaıtyn, jón sózge kónbeıtin, qyńyr minez shyǵaratyn boldy. Úıden góri túzdegi júrisi kóp. Sabaq úlgerimi de, tártibi de nasharlap ketti», dep taýsyla sóılep, kómek suraı keletin ata-analar az emes. Solardyń birimen áńgimelesý barysynda mundaı jaǵdaıda ne isteý qajettigi jaıly uǵynyqty aqyl-keńester berildi. Dese de, bir jaıt meni psıholog retinde qatty oılantty. Ol tárbıe eshqandaı úzilisti, damyl­syz kúnderdi bilmeıdi degen tám­sildi otaǵasynyń da, otanasynyń da qaper­den shyǵaryp alǵany edi. Ál-Farabı babamyzdyń «Adamǵa eń birinshi bilim emes, tárbıe kerek. Tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy. Ol keleshekte onyń ómirine qaýip ákeledi» degen paıymy osyn­daı­da oıǵa oralady. Jan-Jak Rýsso «Bala týǵanda aq qaǵazdaı bolyp taza týady. Shımaı­dy qalaı salsań, qaǵaz betine solaı túsedi. Bala tárbıesi sol sııaq­ty, óziń qalaı tárbıeleseń, ol solaı tárbıelenedi» degen eken. Demek, ata-ananyń ustanǵan ómir súrý saltyn – eńbekqorlyǵyn, mádenıettiligin, adamgershiligin, aqyl-oıyn, sana-sezimin – bárin bala óziniń boıyna tabıǵı qal­pyn­da qabyldaıdy, sińiredi degen sóz. Onyń bolashaǵyna bir otbasynyń per­zenti emes, ulys pen ulttyń altyn diń­gegi retinde qaraı bilsek, jan-jaqty je­til­gen, aqyl-parasaty bıik, óı-órisi keń aza­mat retinde ósirýdiń esh qıyndyǵy joq. Árıne, ózegin jaryp shyqqan sábıi úshin ata-analardyń alań­daýy oryndy. Bala óz ómirindegi kúrdeli de jaýapty kezeńniń bir bóligin mektep qabyrǵasynda ótki­zetindikten, tulǵalyq erek­she­likterin anyqtap qalyp­tas­tyrýda, kezdesetin qıyn­dyq­tardy birlesip eńserýde pedago­gıkalyq ujymǵa erekshe jaýapkershilik júkteletini aıtpasa da túsinikti. Birde kámelet jasqa tolma­ǵan jetkin­shekterdiń isi jónin­degi aýdanaralyq mamandandyryl­ǵan sottyń suraýymen birneshe oqýshymen psıhologııalyq test júrgizý barysynda olar úshin áke basty tulǵa sanalatyny, al ana­lary týraly aıtqysy kelmeıtini, otbasylyq janjal, urys sal­darynan úreıge, qorqynysh­qa boı aldyrǵandary, minezderiniń tuıyqtalyp, birte-birte «qıyn balaǵa» aınalyp bara jatqan­dary anyqtaldy. Osy oraıda, erek­she eskerterim, balany tártipke salamyn degen jeleýmen onyń jeke pikirimen sanaspaý, basyp tastaý, oryndy ótinishterine qulaq aspaý, sál-pál «qısyqtyǵy» úshin jazalaý esh­qandaı jaqsy­lyq­qa aparmaıdy. Kerisinshe, eki taraptyń eregesin kúsheı­te túseri anyq. Mundaı jaıttar keı jas­óspirimniń ashyq narazylyǵyn týdyrsa, keıbiri múldem jýasyp, moısunyp, barlyq syryn ishke búgip qala­dy. Neshe túrli dóreki jat qylyq­­tar kór­se­te­­tin­der, ózi­ne-ózi qol jum­saı­­tyn­dar osyn­daı sanat­taǵylardan shyǵady. Oqýshynyń qabileti men darynyn damy­týǵa neǵurlym erterek kóńil bólin­se, soǵurlym ony tolyq ashýǵa múmkindik týady. Sol sebepti mektep basshylyǵy ár tulǵanyń shyǵarmashylyq qabiletimen qosa, ony áleýmettik ortaǵa beıimdeý jaǵyn negizgi maqsat sanaıdy. Bul oraı­da, ulttyq úlgi-ónegelerge de júgi­nip otyramyz. Bala tárbıesine ýaqy­ty men murshasynyń jetpeı, «jumys­bas­tylyqty» jeleý etý – ánsheıin syltaý ǵana. Ul-qyzynyń materıaldyq qajetin óteýmen «is bittige» sanaıtyndar da joq emes. «Balany bes jasqa deıin patshadaı syıla, on bes jasqa deıin qulyńdaı jum­sa, odan keıin qurbyńdaı syrlas» degen halyq danalyǵy astarynda qan­sha­ma mán-maǵyna jatyr deseńizshi. Anar QASENOVA, qazaq mektep-gımnazııasynyń psıhology  PETROPAVL