Qytaı Ortalyq Azııanyń kógildir otynyna kóz tigedi

О́tken 2016 jyldyń qorytyndysy boıynsha, Qytaı ekonomıkasy úshin Ortalyq Azııanyń tabıǵı gazynyń mańyzy arta tústi. Qytaıdyń Túrikmenstandaǵy elshisiniń ótken aptada aıtqan birqatar sandyq derekterine kóz júgirtsek, Qytaı túrikmen gazynyń eń iri ımporttaýshysyna aınalypty. Elshi Sýn Veıdýn atap ótkendeı, sońǵy jeti jyl ishinde Qytaı Túrikmenstannan 160 mıllıard tekshe metr kógildir otyn tasymaldaǵan. El ekonomıkasynyń damý josparyna baılanysty Qytaıdyń Ortalyq Azııanyń energııa resýrstaryna, birinshi kezekte, munaı men gazyna degen suranysy úzdiksiz ósetin bolady. Alyp memleketke gaz eksporttaý isinde Ortalyq Azııanyń úsh birdeı eli sheshýshi áriptes atanýǵa tıis. Gaz ımporty Qytaı-Túrik­menstan arasynda­ǵy árip­­testiktiń basty salasy ekeni belgili. Qazir­gi tańda «Túrikmenstan – Qytaı» gaz qubyrynyń úsh tarmaǵy ju­mys isteıdi, al osy qubyr ar­qy­ly ótkiziletin kógildir otyn kó­lemi jylyna 30 mlrd tekshe metr­­di quraıdy. Qubyr iske qo­sylǵannan bergi aralyqta aı­tarlyqtaı mol kólemde ta­bıǵı gaz tasymaldandy. Aıta­lyq, 2013 jylǵy 31 tamyzǵa deı­in Túrikmenstan QHR-ǵa 60 mlrd tekshe metr gaz jetkizse, 2016 jylǵy 19 mamyrda eksport­talǵan gazdyń jalpy kólemi 138,6 mlrd tekshe metr boldy. Qytaı ekonomıkasynyń ósý qarqyny baıaýlaǵanyna qaramastan, tabıǵı gazdy tu­ty­ný kólemi úzdiksiz ósý­de. «Natural Gas in China: a Regional Analysis» mono­gra­fııa­­­­synyń avtory, Oksford ener­­getıkalyq zertteýler ıns­tı­týtynyń ǵylymı qyz­met­ke­ri Sın Lı atap ótkendeı, taıaýdaǵy 5 jylda onyń kólemi jylyna 315 mlrd tekshe metrdi qu­raı­dy. Ishki gaz óndirisiniń shek­teý­li ekendigin eskere otyryp, Qy­taı bıligi ımporttalatyn gaz kólemin ulǵaıtýdyń jolda­ryn izdestirýde. Taıaý onjyldyqta Qytaıda tuty­nylatyn gaz kólemi arta tú­setini anyq. BMI Research zertteýine sáıkes, atalǵan elde gazǵa degen suranys 2013 jylǵy 171 mlrd tekshe metr­den 2020 jylǵa qaraı 283 mlrd tekshe metrge deıin arta túspek. Bir aıta keterligi, tıisti derekter kórsetkendeı, Qytaı kómirsýtegin qurlyqtaǵy ba­ǵyt­­tar arqyly ımporttaýǵa ba­symdyq berip, qubyr joly arqyly tasymaldanatyn gazdy kóbirek satyp alýda. Energııa tasymaldaýshylardyń teńiz jolyna qaraǵanda, qubyr jolymen keletin kógildir otynǵa degen táýeldiligi arta túsedi. Tabıǵı gaz ımportynda Túrik­menstanmen básekelese ala­tyn eshkim joq. Qazirdiń ózin­de túrikmen gazy Qytaıdyń jalpy ımportynyń 50%-yn qamtyp otyr. Bul oraıda, Beıjiń Túrikmenstandy negizgi áriptesi dep sanaıtynyn jasyrǵan emes. 2013 jyl­ǵy qyrkúıekte Qytaı men Túrikmenstan basshyla­ry qubyr jolynyń 4-shi – D tarmaǵyn salý týraly keli­sim­ge qol jetkizgen bolatyn. Alaıda, baǵyttyń jáne oǵan qatysýshylardyń óz­gerýine baılanysty joba­ny júzege asyrý keıinge qal­dy­ryldy. Bastapqyda qubyr­dyń 4-shi tarmaǵyn 2016 jyl­dyń aıaǵynda nemese 2017 jyl­dyń basynda iske qosý jos­par­lanǵan-dy. Biraq gaz qu­byrynyń qurylysy bir­qatar obektıvti jáne sýbektıvti sebepterge baılanysty keıin shegerildi. О́zbekstanda osy jobaǵa baı­­lanysty sońǵy resmı ja­ńa­lyq 2016 jyldyń sáýir aıyn­da jarııalanǵan. «Ýzbek­neftegaz» ulttyq holdıngtik kom­­panııasynyń habarlaýynsha, kompanııa 2016 jyldyń so­ńyna qaraı «О́zbekstan – Qytaı» gaz qubyrynyń tórtin­shi tarmaǵynyń qurylys jo­ba­synyń alǵashqy teh­nıkalyq-ek­o­n­omıkalyq negizdemesin ázirlep bitý­ge tıis boldy. Iаǵnı, ázir­ge qubyrdyń ózin tartpaq túgil, onyń tehnıkalyq-eko­nomıkalyq negizdemesi daı­yn emes degen sóz. Qubyr jo­ly­nyń 200 shaqyrymdy qu­raı­tyn eń qysqa bóligi (ózbek­st­andyq ýchaskesi) 800 mıllıon dollarǵa baǵalanǵany bel­gili. Biraq kógildir otyn qu­byrynyń qurylysy áli bas­tal­ǵan da joq. Qubyr jolynyń Qyr­ǵyz­standaǵy ýchaskesin salý da keıinge qaldyryldy. О́z­bek­stan­daǵy sııaqty, qu­byr­­dyń bul eldegi bóligi de 2016 jyl­dyń sońyna deıin sa­ly­ný­ǵa tıis bolatyn. Alaıda, ma­myr aıynda Qyrǵyz Res­pýb­lıkasynyń ekonomıka mı­nıstri A.Qojoshev «Qyr­ǵyz­stan – Qytaı» qubyr jolyn salý belgisiz merzimge shegeriletini týraly málimdedi. Onyń aıtýynsha, jobany júzege asyrý quny taǵy da ósýi múmkin. Sońǵy ret ol 1,2 mlrd dollarǵa baǵalanǵan edi. Kórshilerimizben salys­tyr­ǵanda, Tájikstanda gaz qu­by­ryn salý merziminde bastaldy. 2014 jyldyń kúzinde-aq CNPC pen «Tadjıktransgaz» AAQ kelisim jasasyp, qury­lys­ty bastap ketken-di. BAQ-tardyń habarlaýynsha, Tájik­stan aýmaǵynda qubyr je­lisi О́zbekstannan bastalyp, Tursynzada aýdany, Gıssar, Shahrınav, Rýdakı, Vahdat, Faızabad, Nýrabad, Rasht aýdandary arqyly, Tadjıkabat pen Djırgıtal arqyly ótip, Qyrǵyzstanmen shekaraǵa deıin sozylady. Al Qyrǵyzstannan Qashǵar qalasyna (QHR ShUAR) tartylady. Alaıda, joba aıaqtalǵan joq, gaz qubyrynyń qurylysy áli júrip jatyr. Baıqap otyrǵanymyzdaı, 1000 shaqyrymǵa jýyqtaıtyn 4-shi tarmaq jaqyn arada salynyp bitpeıdi. Onyń obektıvti jáne sýbektıvti sebepteri bar. Qalaı bolǵanda da, jańa gaz qubyry jýyq arada iske qo­syl­maıtyny túsinikti bol­dy. Iаǵnı, kógildir otyn ta­sy­malynyń kólemi de jaqyn ara­da artpaq emes. Osy atalǵan prob­lemalardy eskere otyryp, birqatar maman qubyr jo­lynyń 4-shi tarmaǵyn buryn sa­lynǵan, tekserilgen baǵyt boıynsha júrgizgen abzal degen pikir bildirýde. Alaıda, Qytaı tarapy jańa tarmaq­ty salý týraly josparynan aınymaıtyn tárizdi. Bul eki faktormen baılanysty. Bir jaǵynan, Qytaı ekonomıkasy gaz kólemin arttyrýǵa múddeli, Beıjiń jańa tarmaqty salýdy uzaq ýaqytqa shegerip qoıa almaıdy. Ekinshi jaǵynan, osy jobany júzege asyrý arqyly Beıjińniń energetıkalyq maq­sattardan bólek, basqa da kóz­de­gen múddeleri bar. Atap aıt­qanda, jańa baǵyt boıynsha qubyr salý arqyly Qytaı bı­ligi Ortalyq Azııanyń tórt memleketin bir-birimen baı­la­­nystyrýdy, sol arqyly olar­dyń ózara kúrdeli qa­rym-qatynastarynda moderator bolýdy kózdeıdi. Qytaılyq sa­rap­shylar atap ótkendeı, mun­­daı ortaq iri joba bolǵan jaǵ­daıda Bishkek, Tashkent jáne Dýshanbe úsheýi bir-birimen syndarly suhbat qurýǵa máj­búr bolady. Degenmen, Qytaı tarapyn alań­­da­typ otyrǵan máseleler de bar. Aıta­lyq, birqatar sa­rapshynyń paıymdaýynsha, Beıjiń О́zbekstannyń qu­byr joly arqyly ózbek gazyn tasymaldaýdy toqtatqan áre­­ketine alańdaýly. 2016 jy­ly О́zbekstan tarapy óziniń kó­­gildir otynyn Qytaıǵa eks­port­taýdy toqtatqan edi. Son­­daı-aq, Qytaı tarapy Qa­zaqstannyń kógildir otyn kó­le­miniń azaıýyna da alań­daý­shylyq tanytyp otyr. Jalpy alǵanda, ener­ge­tıkalyq sektordaǵy árip­tes­tik Túrikmenstan men Qy­taıdyń basqa salalardaǵy baı­lanysyn nyǵaıta túskenin aıta ketý kerek. Túrikmenstandyq BAQ-tardyń habarlaýynsha, búginde qy­taılyq 30 kásiporynnyń 2 myńǵa jýyq adamy Túrik­menstan­da ekonomıkalyq máse­le­lermen aınalysady eken. Dıp­lomatııalyq qatynastar orna­ǵan 25 jyl ishinde eki­jaqty taýar aınalymy aı­tarlyqtaı ósken. 1992 jyly taýar aınalymynyń kólemi 4,5 mıllıon AQSh dollaryn qurasa, 2013 jyly ol 10 mıllıard AQSh dollarynan asyp túsken. Sońǵy 5 jylda Qytaı Túrikmenstannyń asa iri saýda áriptesi bolyp tabylady. Osylaısha, Túrikmenstan Qazaqstan­men qatar, Ortalyq Azııa elderiniń arasynda Qy­taı ınvestısııasyn alýshy bas­ty elderdiń birine aınaldy. Energetıkalyq baılanystardy, atap aıtqanda, túrikmen ga­zyn iri kólemde tasymaldaý arqyly Qytaı bul eldiń basty saýda-ekonomıkalyq áriptesi boldy. Búginde Qytaı kapıta­ly­nyń Túrikmen­stan ekono­mı­ka­syndaǵy orny ul­ǵaıa tús­keni baıqalady. Ener­ge­tıka­ǵa sa­­lynǵan ınves­tı­sııanyń ar­­­tyn­sha qytaılyq kom­pa­nııa­­lar shıkizattyq emes sek­tor­lardaǵy jobalardy qar­jy­­lan­dyrýǵa qatysa bastady. Alaı­da, eki el arasyndaǵy qa­tynastar tereńdegen saıyn, Ashǵabadta QHR-ǵa myqty táýeldilikke ushyraý týraly obektıvti qorqynyshtar paıda bola bastady. Qytaımen she­karalasatyn basqa da Orta­lyq Azııa elderi sııaqty, Túrik­men­stan da alyp eldiń qýat­ty yqpalyn sezine bastady. Osy­­ny eskerip, Túrikmenstan bı­­ligi óziniń energetıkalyq re­sýrstaryn ótkizý joldaryn ártaraptandyrý men satyp alý­shylar tizimin keńeıtý shara­laryn qolǵa alýda. Atap aıtqanda, túrikmen gazyn Eýropa men Ońtústik Azııaǵa eksporttaýdyń túrli nus­qalary qarastyrylýda. Alaıda, olar ázirge qajetti nátıje berer emes. Al Qytaı­dyń Túrikmenstan ekono­mı­kasynyń strategııalyq sala­syn­daǵy úlesi ýaqyt ótken saıyn artyp barady. Rýslan IZIMOV, saıasattanýshy