Qyzylsha óndirisine nege qaýip tóndi?

О́tken jazda el óńirlerinde qanttyń 1 kılosynyń baǵasy 240 teńgeden 400 teńgege deıin qymbattap ketti de, tutynýshylar arasynda dúrbeleń paıda boldy. Osyǵan baılanysty Ulttyq ekonomıka mınıstrligine túsinikteme berýge týra keldi. Jergilikti bılik ókilderi men halyq bolsa, osy oqıǵaǵa oraı kóp jaǵdaıda dúkender men alypsatarlardy kinálaýmen shektelgen. «Halyqtyń jappaı jemis-jıdekten tosap qaınatatyn ýaqytyn paıdalanyp, paıda tabý maqsatynda qant baǵasyn ádeıilep kóterip» otyr desken. Munyń arty dereý dúkenderge tekserýler uıymdastyryp, zańǵa sáıkes ákimshilik jazalaý sharalaryn qoldanýǵa ulasqan. Bul – jylm-jyl qaıtalanyp ke­le jatqan qubylys. Eger eli­miz­de qant jetkilikti bolsa, ony orynsyz qym­bat­ta­týdyń qan­daı negizi bar? Ádette, erkin na­ryqta taýarlardyń baǵasy su­ra­nys pen usynystyń arasynda al­shaqtyqtyń paıda bolýynan kóteriletindigin bárimiz bilemiz. Demek, bul jerde basty másele onyń óndirisine qatysty bolar dep oı­laǵan da, qoıǵan edik. Sońǵy jyldary ózimizde ón­di­riletin qanttyń 3 paıyzy ǵa­na otandyq shıkizat – qant qy­zyl­shasynan ázirlenetini, qal­ǵan­ynyń bári Latyn Amerıkasy el­de­rinen, sonyń ishinde Brazılııa men Kýbadan jetkiziletin qanat quraǵynan daıyndalatyny bas­pasóz betterinde jazylyp júr. Biraq sonyń ózinde elimizdegi qant zaýyttary halyqtyń qajetin óteı almady. Sondyqtan qantty tek shıkizat kúıinde ǵana emes, daıyn ónim túrinde satyp alýǵa týra keldi.  Belarýs, Reseı, Moldova, Ýkraına, Polsha sekildi elderden jetkiziletin mundaı daıyn ónimder keı jyldary elimizdegi qant naryǵynyń 50-60 paıyzyna deıin jetip, azyq-túlik qaýipsizdigi máselesine eleýli qaterin tóndirdi. Árıne, mundaı jaǵdaıda halyq jappaı tosap qaınatýǵa kirisetin jaz aılarynda onyń tapshylyǵy oryn almaı tura ma? Demek, bul jerde saýda dúkenderi men alypsatarlardy ǵana kinálap, solardy jazalaýmen ǵana shektelsek, máseleniń sheshilmeıtindigi anyq. Jýyrda Eýrazııalyq ekono­mıkalyq komıssııanyń statıs­tı­kalyq derekterin aqtara otyryp, mynadaı «qyzyqty» faktilerge tap boldyq. 2015 jyldyń qory­tyn­dysynda Reseıde 34 417 myń tonna, Belarýs elinde 3 300 myń tonna, Qyrǵyzstanda 183 myń tonna qant qyzylshasy óndirilgende, Qazaqstanda bar bolǵany 174 myń tonna ǵana óndirilipti. Sonyń saldarynan qant qyzylshasynyń ár adamǵa shaqqandaǵy úlesi Belarýs elinde 348, Reseıde 235, Qyrǵyzstanda 30 kılodan aınalǵanda, Qazaqstanda bar bolǵany 10 kılodan kelgen. Sonda aýyl sharýashylyǵy óner­kásiptik negizde damyǵan Reseı men Belorýssııany bylaı qoı­ǵanda bizden jeri de, halqy da, jańa tehnologııalardy satyp alýdaǵy múmkindikteri de az kór­shimiz qyrǵyz baýyrlarymyzdan da qalyp ketýimizdi nemen tú­sindirmekpiz?! Otandyq rynokta qant jetki­likti bolýy úshin ol keminde bir adamǵa jylyna 27 kılodan aınalýy kerek. Bul, árıne, medısınalyq norma emes, elimizde jylma-jyl jan basyna shaqqanda tutynylyp kele jatqan qant mólsheri, ıaǵnı qantty halyqtyń qajet etý deńgeıi. Al 1 kılo qant óndirý úshin keminde 5-6 kılo joǵary sapaly qant qyzylshasy qajet. Sonda Qazaqstan ózin qantpen jetkilikti qamtamasyz etemin dese, jylyna 2 210 myń tonna qant qyzylshasyn óndirýi tıis eken. Al biz ázirge munyń onnan bir bóligine de jete almaı otyrmyz. Nege? Álde bizde qant qyzylshasy durys óspeı me? Bulaı deıin desek, sol 2015 jyldyń ózinde Jambyl oblysy Qordaı aýdanyndaǵy «Samǵaý» sharýa qojalyǵy egistiktiń ár gektarynan 700 sentnerden ónim jınap erlegendigin qaıda qoıamyz. Bul – kezindegi ataqty qyzylsha ósirýshiler ǵana alatyn joǵary kórsetkish. Al Keńes Odaǵy kezinde Grýzııa qyzylshanyń ár gektarynan 331 sentnerden ónim alǵanda, bul Odaq elderiniń eń joǵary kórsetkishi retinde baǵalanǵan. «Samǵaý» qojalyǵynyń jetekshisi Evgenıı Trýbnıkovtyń aıtýyna qaraǵanda, ol mundaı mol ónimdi alýda Germanııadan jetkizilgen tuqymdy jáne ızraıldik tamshylatyp sýarý tehnologııasyn paıdalanǵan. Sondaı-aq, Almaty ob­lysyndaǵy «Hılnıchenko ı K» sharýa qojalyǵy 190 gektar alqaptyń ár gektarynan orta esep­­pen 750 sentnerden tátti tamyr jınaǵan. Demek, bul jerde má­sele jerimizdiń qunarlylyq qa­­­sıetinde emes, kerisinshe, sol qu­­­narlylyqty tıimdi paıda­lana alatyndaı tehnologııalar men jaqsy tájirıbelerdiń je­tim­siz­di­ginde tur. Jalpy, Qazaqstan úshin qant qyzylshasyn ósirýdiń erteden kele jatqan dástúrli sıpaty bar. Eýropa elderi qant qyzylshasyn ósirip, odan qant alý isimen XVII ǵasyrdan bastap aınalysa bastasa, bul is Reseı men Ýkraınaǵa XIX ǵasyrdyń birinshi jartysynda jetken. XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda qazirgi Qazaqstan jerinde de qyzylsha ósirýshiler paıda bolǵan. Qant qyzylshasy – jaryq pen jylýdy, ylǵaldy jaqsy kóretin ósimdik. Sondyqtan ony ósirý Jetisý óńirinde, Taraz mańynda jaqsy damyǵan. Uly Otan soǵysy jyldarynan keıingi ýaqyttary Qazaqstanda qant qyzylshasyn ósirip, odan qant alý isi qarqyndy sıpat aldy. Ol ónerkásiptik negizge kóshirildi. Osynyń nátıjesinde elimizdiń úsh oblysynda 60 myń gektar jerge deıin tátti tamyr egilip, onyń ár gektarynan 300 sentnerge deıin, keıde tipti odan da joǵary ónim jınalyp júrdi. Tamasha qyzylsha ósirýshiler otrıady paıda boldy. Bir ǵana Jambyl oblysynyń ózinen 60 Sosıalıstik Eńbek Eri shyq­ty. Egistik alqapqa jaqyn jer­lerden birneshe qant zaýyty sa­lynyp, halyq otandyq ónimmen qam­tamasyz etildi. Biraq, amal ne, alǵashqy na­ryqtyń býyna bólengen qant zaýyttary  óz aınalasynda or­na­lasqan jergilikti qyzylsha ósirýshilerdi qoldaýdyń ornyna alystan jetkizilgen qant quraǵyn  satyp alyp, shıkizat retinde sony maldanyp júrgende, otandyq qyzylsha ósirýshilerdiń eńsesi basylyp, munyń arty egis kóleminiń kúrt qysqarýyna ulasty. Onyń kólemi 2009 jyly 1,7 myń gektarǵa deıin túsip ketti. Munyń arty ózinikin mensinbeı, ózgenikin áldeqandaı kórip júrgen qant zaý­yttaryn da aqyrynda taqyrǵa otyrǵyzdy. О́tken jyly shet elden keletin qant shıkizatynyń tonnasy 354 dollardan 477 dollarǵa deıin kóterildi. Shıkizat tapshylyǵy qant zaýyttarynyń esin shyǵardy. Olar­dyń óndiristik qýattary 37 paıyzǵa ǵana jumys isteýge kóshti. Biraq, bir jaqsysy, sońǵy ýa­qyttary qyzylsha ósirýshilerdi, sondaı-aq, qant zaýyttaryn da mem­leket qoldaı bastady. Qyzyl­sha ósirýshilerge ár gektar úshin 50 myń teńge, al olardyń ónimin kılosyn 14 teńgeden satyp alǵan zaýyttarǵa 6 teńge (ár kılo úshin) sýbs­ıdııa tóleıtin boldy. Sonyń nátıjesinde elimizdegi qyzylsha egistiginiń alqaptary 1,7 myń gektardan 13 myń gektarǵa deıin kóterildi. Biraq jaǵdaı tolyq qalpyna kelý úshin áli biraz ýaqyt qajet. Demek, otandyq qant zaýyttarynyń qojaıyndary budan bylaıǵy ýaqytta «alystan arbalaǵansha, jaqynnan dorbala» degen atam qazaqtyń dana sózin árdaıym este ustaýlary kerek. Ádette, qant zaýyttary qy­zyl­­sha óndirisi bar jerlerde ǵana salynady. О́ıtkeni, ondaı ká­siporyndar qajetti shıkizat qo­ryn­syz uzaq ómir súre almaıdy. Sóıtip, otandyq qant zaýyttary ózderi otyrǵan butaqty ózderi kesý arqyly óz bastaryna da qater tóndirdi. Sonymen, qazirgi ýaqytta qant qyzylshasyn óndirý proble­ma­lary elimizdegi azyq-túlik qaýip­sizdiginiń eń osal tusy bolyp otyr. Muny otandyq sarapshylar da eskertýde. Máselen, ekonomıka ǵy­lymdarynyń doktory Asqar Shá­ripovtiń jazýynsha, 2011 jyly negizgi azyq-túlik ónimderin syrttan satyp alýǵa Qazaqstan 1093,7 mıllıon dollar qarjy jumsasa, sonyń 334,3 mıllıon dollary nemese 31 paıyzy tek qant pen onyń shıkizatyn satyp alýǵa ketken eken. Munyń ózi qant qyzylshasy óndirisiniń quldyraýy elimizdi úlken shyǵyndarǵa ushyratyp otyrǵandyǵyn bildiredi. Árıne, bul problemany eń­se­rýge Qazaqstannyń qýaty to­lyq jetedi. Máselen, sońǵy 10-15 jyl kóleminde Qazaqstan astyq ósirýge turaqty túrde mán bere otyryp, onyń óndirisi jó­ninde álemdegi aldyńǵy oryn­dardyń birin enshiledi. Maqta, kún­baǵys, kartop ósirý isin jol­ǵa qoıdy. Kúrish óndirýde de eleýli tabystarǵa qol jetkizip, otan­dyq rynokta qaptap ketken she­teldik kúrishterdi yǵystyra aldy. «Kókónis jetpeıdi» dep shý­lap edik. Shúkir, bul iste de oń nátıjeler bar eken. Máselen, Eý­ra­zııalyq ekonomıkalyq ko­mıssııanyń statıstıkalyq de­rek­terinde 2015 jyly Reseı 16 079 myń tonna, Belorýssııa 1 687 myń tonna, Qyrǵyzstan 1 052 myń tonna, Armenııa 1 050 tonna kókónis óndirgende, Qazaqstannyń 3 565 myń tonna óndirip, ózindik rekordtyq kór­setkishke qol jetkizgeni kel­ti­rilgen. Bul rekordtyń turaq­ty qaıtalanatynyna senim zor.  О́ıt­keni,  2011 jyly 2 878 myń tonna kókónis óndirgen elimiz sodan beri onyń óndirisi boıynsha júıeli túrde alǵa basyp keledi. Mine, osynyń nátıjesinde 2015 jyldyń qorytyndysynda kókónistiń jan basyna shaqqandaǵy úlesi Reseıde 110 kılodan, Qyrǵyzstanda 177, Belorýssııada 178 kılodan kelgende, Qazaqstanda 203 kılodan aınalǵan. Árıne, bul atalǵan problemany eńserýge jolyn taý­yp halyqty jumyldyra bilgen memlekettik saıasattyń jemisi ekendigi anyq. Endi osy saıasatty  qant qyzyl­sha­sy óndirisinde jalǵastyrý jón. Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan»