Bir teriniń pushpaǵy

nemese jeńil ónerkásiptiń júrisi nege mandymaı otyr? Elimizde júrisi mandymaı turǵan sala – jeńil ónerkásip. Táýelsizdik alǵannan beri shaǵyn jáne orta kásiporyndar ashylyp jatyr. Biraq, aty aıtyp turǵandaı, olar shaǵyn bolyp tur. Sondyqtan halyq bazarǵa baryp, Qytaıdyń, ne ózimizdiń aıyr qalpaqty aǵaıyn Qyrǵyz eliniń kıimderin satyp, kıinip alady. – Damyǵan elderde de, damýshy elderde de jeńil ónerkásiptiń mańyzy zor jáne ol tutyný deńgeıi boıynsha tek azyq-túlik ónimderin tutynýdan keıin ekinshi orynda tur. Mysaly, jeńil ónerkásiptiń úlesi AQSh, Italııa, Germanııa, Qytaı, Túrkııa, Portýgalııa sııaqty damyǵan elderde 12-20%-dy qurap otyr. Qazaq KSR jeńil ónerkásibi respýblıka bıýdjetin 25%-ǵa deıin qalyptastyrǵany bárimizdiń esimizde. Onyń óńdeýshi ónerkásip qurylymyndaǵy úlesi 21%-dy qurady. Respýb­lıkada 1 000-nan astam iri jáne orta kásiporyn, onyń ishinde qala quraıtyn kásiporyndar jumys istedi. Mysaly, 10 myńnan astam jumysshysy bar Almaty maqta-mata kombınaty, 1 myńnan astam jumysshysy bolǵan Almaty kilem fabrıkasy, 9 myńǵa deıin adamdy jumyspen qamtyǵan Qostanaı maýyty-shuǵa kombınaty sııaqty alyp kásiporyndar bolǵany belgili. Al búgingi tańda bul kórsetkishter birneshe esege qysqarǵanyn kóremiz, – deıdi Parlament Májilisiniń depýtaty, «Nur Otan» partııasy fraksııasynyń múshesi Seıitsultan Áıimbetov jýrnalıstermen suh­ba­tyn­da. Osy sózge qosarymyz, zamanynda Semeı qalasy jeńil ónerkásibimen aty shyq­qan edi. POSh jún óńdeý, «Bolshe­vıchka» tigin fabrıkasy jáne   basqalary ońtaılandyrý kezinde da qysqartylyp ketti. Al biraq, aıta ketý kerek, halyq kıimsiz, as-aýqatsyz otyra almaıdy ǵoı. Sondyqtan da jeńil ónerkásip salasyn qalaı damytý kerek, mine, osy basty másele. Bul kúnderi shet elderde teri óńdeý tehnologııasy óte joǵary damyǵan. Bazarlar men dúkenderdegi Túrkııa tondary suranysqa ıe. Másele sonda, sheteldik kásipkerler bizdiń shıkizatty arzan baǵaǵa suraıdy. Teri men júndi jerge tastaı almaǵan halyq qoldaǵy bar shıkizattaryn arzan baǵaǵa ótkize salýǵa májbúr. Sıyr terisiniń kılosy 500 teńgeden ótti deıik. Odan kórshi eldiń kásipkerleri 5-6 aıaq kıim jasap, árqaısysyn ózimizge 8-10 ese qymbatqa satady. Sóıtip, sheteldikter shıkizatty bizden óte arzan baǵaǵa satyp alyp, ózderiniń ekonomıkasyn jandandyrýda. Shyǵys Qazaqstan oblysy Elbasy Joldaýynda aıtylǵan údemeli ınnovasııalyq damý, otan­dyq ónim óńdeý, óndirý sııaqty aýqymdy máselelerden syrt qalmaq emes. Osy oraıda Semeı teri-jún kombınatynyń aldyǵa qoıyp otyrǵan josparlary óte úlken ári bolashaǵy zor ekendigin eskergen jón. Aıta ketý kerek, teri men jún shet elde óte joǵary baǵalansa da Qazaqstanda bulardyń óndirilýine endi ǵana mán bere bastady. Aýyl sharýashylyǵy salasynyń jaǵdaıy jyl ótken saıyn jaqsaryp kele jatqandyǵy ras. Sharýa qojalyqtarynda da, jekemenshikte de tórt túliktiń basy kóbeıip keledi. Maldan óndiriletin et pen sút ónimderi de sońǵy kezde eki ese art­qan. Buryndary aýyldardan jetken teriler tuzdalmaǵan, qalaı bolsa solaı keletindikten qabyldanbaı qalatyn. Endi bul olqylyqtyń orny tolyp, Semeıdegi teri-jún kombınaty oblystyń aýdandary úshin bir jyl boıy úzdiksiz teri qabyldaıtyn qoıma da ashyp qoıypty. Qoımaǵa teri sapaly túrde jetkizilýi úshin aýdandarda oblys ákiminiń tikeleı nusqaýymen mal soıatyn qasaphanalar ashylǵan. – Bizge soıylǵan maldan góri, qazirgi qasaphanalarda tup-týra me­hanı­kalyq tásilmen sylynyp alyn­ǵan, ýaqytynda tuzdalǵan teri tıimdi, sebebi biz álemdik naryqta iri sheteldik kásiporyndarmen jumys jasaýdy jolǵa qoımaqpyz, – deıdi «Teri-jún kombınaty» JShS-niń bas dırektory Jumaǵazy Rahımǵalıev. bizde eńbek etetin jumysshylar teriniń sapasyna mán berip, talǵaı alatyn, mal ónimderimen jumys jasaı biletin mamandardyń qatarynan. Aýyldan keletin adamdar sapaly túrde óńdelip ákelgen terilerin osynda ózderi saýdalaı alady. Qazir veterınarııa, zoo­teh­nıka ǵylymdarynyń damyǵan ýa­qyty. Sharýashylyq ıesi óziniń iri qaralaryn oqyraǵa qarsy ektirip al­sa óte jaqsy. Mundaı maldyń terisimen qosa súti men etiniń de sapasy artary sózsiz. Qojalyq ıeleri osyndaı máselelerdi eskergenderi durys. Biz oblystaǵy basqa da teri qabyldaıtyn pýnkttermen báse­kelestikti arttyrýǵa tyrysamyz. Mu­nyń bári Elbasy tapsyrǵandaı, el ekonomıkasynyń alǵa qarqyndy jyl­jýyna yqpal etedi. О́ıtkeni, qa­byldanatyn ár terige naryqtaǵy tıe­sili baǵasyn beremiz. Eger te­riler qolmen emes, Semeıdiń et-kon­servi kombınatyndaǵydaı me­ha­nı­kalyq tásilmen sylynyp alynsa, biz ústine10 paıyz baǵa qosyp, qym­batyraq alamyz, sebebi bul óte sapaly teri. Bulaı sydyrylǵan teri tıisti tuzy bar hımıkatpen óń­delip, qansha alys jer bolsa da bizge murty buzylmaǵan kúıi jetedi. Aldaǵy ýaqytta jylqy malynyń da terisin qabyldamaqpyz. Budan armııa jaýyngerleri kıetin aıaq kıimder tigiledi. Al qoıdyń terisinen tondar, ishikter jáne basqa jyly kıimder jasalynady. Eger kombınat jumysyn qarqyndy jalǵastyrsa, Semeıdegi jeńil ónerkásip salasy keńinen damymaq. Bizde negizinen qol eńbegi, ásirese, 40-50-den asyp, jumys taba almaı júrgen áıel adamdar bizge kelip, tiginshi, dızaıner, sýretshi, aıaq kıim tigýshi sııaqty jumystarǵa tura alady. «Semeı teri-jún kombınaty» JShS-niń bas dırektory Jumaǵazy Rahımǵalıevtiń aıtýynsha, kásiporyn qarjy máselesine oraı jyldar boıy turalap qalýǵa májbúr bolǵan. Ári bank salasyndaǵy daý-janjaldar Keńes Odaǵy ydyraǵan kezde aıaǵyn apyl-tapyl basyp, boıyn tiktep kele jatqan kásiporyn úshin aýyr soqqy bolypty. Qazir kásiporyn óziniń zańdy quqyǵyn qalpyna keltirip, kásipkerligin keńinen damytýda. Kombınat búginde toqtap qalǵan jumysyn qaıta qolǵa aldy. О́ńdegen terileri Italııa, Qytaı, Úndistan elderinde óte úlken suranysqa ıe bolyp otyr. Bul eldermen uzaq merzimdi kelisimsharttar jasalǵan. Raýshan NUǴMANBEKOVA, jýrnalıst  SEMEI