Semeı polıgony jabyldy desek te, onyń adam balasy basýǵa tıis emes qaýipti alańdary bar ekendigin Kýrchatovtaǵy Ulttyq ıadrolyq ortalyq (UIаO) mamandary aıtyp otyr. Bul jer endi paıdalanýǵa kelmeıdi degenmen, ǵylymı turǵyda ol jerdi paıdaǵa asyrýǵa bolady eken. Tipti, memleket qazynasynyń búıirin toltyrady desek, artyq emes.
Polıgonnyń eń qaýipti tusyna Qazaqstandaǵy kásiporyndardan shyǵatyn zııandy qaldyqtardy ákelip, kómýge bolady. Jáne bul qorshaǵan ortanyń jaǵdaıyn tómendetýge ákelip soqpaıdy, dep sendiredi UIаO bas dırektory, ǵalym Erlan Batyrbekov.
Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń tarıhı Jarlyǵymen Semeı synaq polıgonyn japqannan keıin beıbit atomdy damytý, jarylystar bolǵan jerlerdi saýyqtyrý jáne ári qaraı da ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizý isi qolǵa alynǵan edi. Ol maqsatta Semeı ıadrolyq synaq polıgonynda 20 jyl boıy kúrdeli zertteý jumystary júrgizilip keledi. Polıgon aımaǵynyń radıoekologııalyq jaıy búginde tolyq zerttelý ústinde E.Batyrbekovtiń aıtýynsha, 2016 jyldyń sońynda Radıasııalyq qaýipsizdik jáne ekologııa ınstıtýtynyń ǵalymdary arnaıy qorytyndy jasap usynǵan. Olardyń zertteýi boıynsha, kúni búginge deıin burynǵy polıgon aýmaǵynyń 50 paıyzy zerttelgen eken. Zerttegen mamandardyń pikirine súıensek, burynǵy polıgon aýmaǵynyń tusynda paıdaly qazbalar kezikken. Tipti, aýyl sharýashylyǵy jerlerine jaramdy jerler de bar kórinedi.
– Búgingi tańda polıgonnyń 50 paıyzynan astam jeri tekserýden ótti, – dedi E.Batyrbekov osyǵan oraı bizben áńgimesinde. – 2 mln-nan astam sharshy shaqyrym jerdi ólshep tekserý jáne 100 myń zerthanalyq jumystar júrgizildi. Tek shamamen 20 sharshy shaqyrym jer ǵana qorda saqtalyp qalýy tıis ekendigi zertteýler barysynda belgili boldy. Endi osy jerlerge kelsek, bul tustarda kásiporyndardan shyǵatyn óndiristik qaldyqtardy kómýge laıyq arnaıy óte kólemdi polıgon salynǵany jón. Eń durysy polıgondy «Balapan» degen jerdiń bir bóligine salǵan durys. Bul jerdi tańdap alýdyń bir sebebi, «Balapan» alańynda ınfraqurylym bar. Temir jol tartylǵan. Elektr jelilerimen qamtylǵan. Eń bastysy, – zııandy radıasııalyq, ónerkásiptik qaldyqtardy uzaq jyl boıy saqtaýǵa bolady. Jáne bul jerde sýǵa jaıylmaýdan, ótpeýden saqtaıtyn topyraq qabaty bar. Topyraq qaldyqtardy jer asty sýlarymen aralasyp ketýden saqtaıdy. 2014 jyldyń shildesinen jeltoqsanyna deıin biz qajettiligine oraı shuǵyl túrde «Kazsınk» JShS-ine polıgonnyń qaldyq tógetin ornyn jasap berdik. Bul – qaldyq tógilgen alǵashqy oryn.
E.Batyrbekovtiń aıtýynsha, UIаO mamandary jasap shyǵarǵan jańa tehnologııalar men zertteý tásilderi búginde Qazaqstannyń iri kásiporyndarynda radıasııalyq qaýipsizdikti saqtaýǵa múmkindik berip otyr. Máselen, búginde Ertis hımııa-metallýrgııa zaýytyndaǵy radıasııalyq qaýipti nysandardy joıý jáne Toqyraý kentindegi áskerı arsenalda oryn alǵan órttiń saldaryn zalalsyzdandyrý isinde UIаO mamandarynyń kómegi aıtarlyqtaı bolǵan.
– Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń burynǵy aýmaǵy bolashaqta Qazaqstan ekonomıkasyna súbeli úles qosýy múmkin, – deıdi E.Batyrbekov. – «Balapan» alańyndaǵy 5000 ga jer – elimizdiń túrli zaýyttarynan, kásiporyndarynan shyqqan qaldyqtardy kómýge asa qolaıly oryn. «Kazsınk» nebári 50 ga jerdi paıdalanyp otyr, ıaǵnı bul barlyq paıdalanýǵa bolatyn jerdiń 1 paıyzy ǵana. Qalǵan jer bos jatyr. Qazirgi ýaqytta UIаO kásiporyn qaldyqtaryn tógýdi uıymdastyrý úshin qajetti barlyq lısenzııalyq ruhsatnamany aldy. Sóıtip, biz iri kásiporyndarmen jumys isteýge daıynbyz.
Raýshan NUǴMANBEKOVA,
jýrnalıst
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Kýrchatov qalasy