Altaıdyń dárilik shópterin qalaı kádege jaratamyz?

«Kórgende kóz, kóńildiń Al­taı emi» dep Isa aqyn Baızaqov jyrlaǵandaı, asqaq Altaı, asqar Altaı, mańǵaz Altaı – adam janynyń ǵana emes, tániniń de emshisi ǵoı, shirkin! Búginde eli­mizdiń, álemniń túkpir-túkpi­rinen aǵylyp jatqan týrıstiń Altaıdan izdeıtini sol saf tazalyq, sodan taraıtyn, sodan qýattanatyn dárý, shıpa emes pe! Altaıdyń alqymyn japqan aǵashynyń da, saı-salasynda órgen ań-qusynyń da, jerge jaıylǵan jasyl kileminiń de, salqyn samal aýasynyń da em bolatyny eń aldymen Altaıdyń ósimdik dúnıesiniń alýan túrliliginen bolsa kerek. О́ıtkeni, Altaıdyń florasy óte baı. Taý jartastary men ný ormanda múk, qyna, sańyraýqulaq sııaqty ósimdikterdiń eki myńnan astam túri ósedi. Shóptesin ósimdikterden altaı jelaıdary, sibir ý shyrmaýyǵy, tátti japy­raqty taspa, altaı qońyraty jıi kezdesedi. Qazaqstannyń «Qy­zyl kitabyna» engen qar dáýaıa­ǵy, altaı raýǵashy, altaı jáne sibir qandyǵy, ala kúl­te­li qyzǵaldaq, iri gúldi já­ne ká­dimgi sholpankebister, altaı sýyq­shóbi, tańdamaly plaýn, altaı torsyldaǵy, dala shuǵy­lyǵy, qyzǵylt semizot, maral tú­biri, altaı qasqyrjıdegi tek Katonqaraǵaı óńirinde ósetin en baı­lyq. Butalardyń 50-den astam túri, onyń ishinde tańqýraı, qara­qat, ıtmuryn, tobylǵy, tal, buta qaıyń jáne taǵy basqa túrleri jeterlik. Bul baılyqtyń búgingi qor­ǵaýshysy – Qazaqstannyń eń iri tabıǵat qorǵaý kásip­orny­nan sanalatyn Katonqaraǵaı mem­le­kettik ulttyq tabıǵı parki. Tórt eldiń – Qazaqstannyń, Reseı­diń, Qytaıdyń jáne Mońǵo­lııanyń túıisken tusynda ornalasqan ulttyq park Katon­qaraǵaı aýdanynan bólek Kúrshim jáne Zyrıan aýdandarynyń aýmaǵyna da ulasady. О́tken jyly quryl­ǵanyna 15 jyl tol­ǵan parktiń aýmaǵy 46700 gektardy qurasa, onyń negizgi bóligi – orman. Iаǵ­nı, 260 myń gektar jer máńgi ja­syl myń jyldyq samyrsyn, bal­qaraǵaı, qaraǵaımen kómkerilgen. Jalpy, Shyǵys Qazaqstanda dárilik shópter men ósimdikter molynan ósedi. Alaıda, óńirdiń bul salany ıgerýdegi áleýeti tómen. Katonqaraǵaı aýdanynda óndiriletin panty ónimderinde maral múıizin konservasııalaýǵa Altaıdyń dárilik shópteri qosylyp, bıologııalyq belsendi qospalardyń qasıetin arttyra túsedi. Ońtústik Koreıamen birlesken kásiporyn retinde qurylǵan «Aqsý-Deen» kásip­ornynyń qyzmetimen tanysqanda Altaıdyń alpilik beldeýinde ósetin dárilik ósimdikterdiń óńdelýinen habardar bolǵan edik. Jalpy, búkil qazaqstandyqtar jadyraǵan jaz aılary týa aǵylatyn Altaıdyń pantymen emdeý ortalyqtaryndaǵy emniń áseri tikeleı taýdyń dárilik shópterinen nár alatynyn aıta ketelik. Mysaly, maral múıiziniń barlyq dárýi janýardyń taýdyń adam aıaǵy baspas bıiginde ǵana ósetin maral oty, altyn tamyr sııaqty asyl shópterdi shalýynan jınalady. Sol sııaqty, myń da bir aýrýǵa em delinetin ular qus ta Altaıdyń quzar shyńdaryndaǵy sırek kezdesetin qýatty shópterge jaıylyp, butalardyń tamyrymen qorektenedi. Aıý, arqar men taýeshki de solaı. Árıne, taǵy ańǵa ekiniń biriniń qoly jete bermeıdi. Lısenzııasynyń qymbattyǵyn ysyryp qoıǵanda, qııada ań qaǵý qıynnyń qıyny. Ákki, syralǵy taý ulandarynyń óziniń joly bola bermeıdi. Son­dyqtan, jalpy jurt Altaı­dyń emin arnaıy qyzmet kórsetý oryndary – pantymen emdeý shıpajaılarynda alady. Ádette, ondaı ortalyqtarda panty astaý­men birge fıtobóshkelerge ornalasady. Maral múıiziniń sorpasy Altaıda ósetin 18 túrli dárilik shóppen birge qaı­natylǵan soń, onyń býy qysym­men tútik arqyly fıtobóshkege beri­ledi. Sorpa býy terini, bul­shyq etti nár­len­diredi. О́ıt­keni, sorpa qura­mynda lıpıdter, fosfolıpıd­ter, amın qysh­qyly, dárýmender syndy ja­sý­shalardyń ımmýndyq júıe­sin nyǵaıtatyn, qan qura­myn jaq­sartatyn zattar bar. Fıtobóshke adam aǵzasyn qunar­landyrý úshin emdik maqsatta paıdalany­lady. Shorbýyn, quıań, osteohondroz, artreskleroz, asqazan ja­rasy, qany azdyq, belsizdik aýrý­laryna óte jaqsy em. Aqyl-oı kúızelisi men deneniń sharshaýyn basady. Sondaı-aq, myń san gúldi tozańdandyryp, bal jınaıtyn aralar úshin de Altaıdyń dárilik shópteriniń mańyzy óte úlken. Eger, omarta Altaıdyń aıasynda bolsa, ol baldyń til úıiretini de, talaı dertke daýa bolatyndyǵy da shúbásiz. Altaı balynyń dań­qynyń alysqa ketýiniń negizgi sebebi osy. Degenmen, ara da asyraǵan soń tórt túlik sııaqty, aýyrady, syrqaıdy, kún raıyna qaraı ushpaı qalady. Son­daı kezderde arany qoldan azyq­tandyrýǵa, emdeýge týra keledi. Osyǵan oraı, Altaıdaǵy dárilik shópterden ara aýrýlaryn emdeýge arnalǵan preparattar óndirisin jolǵa qoıýǵa múmkindik bar. Shynyn aıtý kerek, osyǵan deıin keıbir omartashylar bal arasyn saýyq­tyrý úshin hımııalyq zattar qoldanyp kelgenin aıtady. Sondyqtan, eki jyl buryn Shyǵys Qazaqstan oblysynyń aýyl sharýashylyǵy basqarmasy Reseımen birlesken kásiporyn qurý arqyly maral men arany emdeýge arnalǵan bıopreparattar óndirisi negizinde óńir omartashylaryn tabıǵı taza ekpemen qamtamasyz etýdi josparlap otyr­ǵanyn jetkizgen. Bul emdeý tásili maraldyń terisiniń astyna uıa salatyn bógelekti joıýǵa da arnalady. Shópter men maılardan jasalǵan preparattar zııankes jándikterdi óltirip qana qoımaı, olardyń qaıta paıda bolýyna jol bermeıdi. Alaıda, atalǵan jobanyń sońy sıyrquıymshaqtanyp ketti... Qazirgi kezde Qytaıda shóppen emdeý salasy keńinen damyǵan. Tipti, fıtoterapııa salasynan habaryńyz bolmasa, shyǵys medısınasy jaı shóptiń ózin emdik qasıeti bar ósimdik retinde nasıhattaı beretinine ılanasyz. Osydan eki jyl buryn kórshi ShUAR-dyń Tarbaǵataı aımaǵyna jolymyz tústi. Shaǵantoǵaı aýdanynda myńnan astam ósimdik túri ósse, onyń basym bóligi dárilik shópter retinde paıdalanylady eken. Ádette, biz kóńil aýdara bermeıtin ár ósimdiktiń paıdasy men baǵasyn shaǵantoǵaılyqtar jaqsy biledi. Shaǵan­toǵaı – gúlder mekeni. Solardyń ishin­­degi ádemisi – shuǵynyq. Ma­myr aıynda qaýyz jaratyn shuǵy­nyqtyń uryǵynan dári, sa­baǵynan úıdi aǵartatyn ák alady. Bul ózimiz­diń Altaıda ósetin taýshymyldyqqa uqsaıdy. Taýshymyldyq demekshi, osy gúldiń tamyrynda bolatyn qurttyń qymbattyǵy sondaı, qara bazarda kılosy 50-60 myń dollarǵa deıin baǵalanady dep estımiz. «Qyzyl kitapqa» engen bul gúl bizdiń elimizde Mar­qakól óńirinde ósedi. Jylda osy gúldi qoparyp, tamyrynan qurt izdeıtin brakonerlermen ymyrasyz kúres júrgizilip kele jatsa da tabıǵatqa zııan keltirýshiler tolas­tar emes... Shaǵantoǵaılyqtar tájirıbesine qaıta oralsaq, kúrdeli otany jeńildetýge qoldanatyn dári-dár­mek qyzǵaldaqtan ja­salady dese senesiz be?! Ja­baıy apıyn­ gú­liniń dánegi janǵa batqan aýrý­dy basýǵa kómektesedi. Bul – bizdiń kádimgi qyzǵaldaq. Shashy­ratqydan avstralııalyqtar kofe, dári jasaıdy eken. Aýylda mal azyǵyna shaýyp alatyn sasyrymyz alapes aýrýyn emdeıdi ári Shyńjanda sırek kezdesetin baǵaly ósimdik bolyp shyqty. Al astra gúli qyzýdy basyp, ýytty qaıtarady. Búrgenniń qaýashaǵyn qaınatyp, býyna býlaný arqyly terini jumsartýǵa, jasarýǵa bolady. Sondaı-aq, ertedegi qazaqtar búr­genniń túrli-tústi boıaý jasaýǵa taptyrmas ósimdik ekenin jaqsy bilgen. Al qoıjýa men dolanadan densaýlyqqa paıdaly tosap qaınatylady. Sheten – asqazan ­aýrýlaryna myń da bir em. Qaraǵan shaıy qan qysymyn tómendetýge septigin tıgizedi. Súttigen gúlin qazaqtar erteden emge qol­danady. Halyq jadyndaǵy ataýy – baqbaq. Maýsym týa qaýyz jaratyn kúngeldi gúli ataýynda turǵandaı, kúnniń kel­genin kútetin bıpaz ósimdik. Mıkrobty joıatyn qudireti bar. Jabaıy badam bolsa, dúnıe júzinde eki-aq jerde ósedi. Biri – AQSh-tyń Kalıfornııa shtatynda, ekinshisi – Shaǵantoǵaıda. Badam jemisi – júrek, qan qysymy aýrýlaryna shıpa. Al maqsary ósimdigin hanzýlar egin retinde egip, uryǵynan suıyq maı tartady eken. Shyrmaýyq, sháńkish, mııa, jaryqgúl syndy ósimdikter de kádege asady. Mine, osy sııaqty júzdegen tuqym ataýly qaýyz jaratyn mamyr men tamyz aılary aralyǵynda Shaǵantoǵaıda gúl merekesi ótedi. Alystaǵy ­aýdan gúl festıvalin tamashalaýǵa jan-jaqtan týrıster aǵylatyn aımaq­qa aınalypty. Bul – Qytaı­dyń Qazaqstannyń Úr­­jar aýda­nymen shektesetin tusy. Al Zaı­san, Kúrshim aýdan­dary tusyn­daǵy Altaı aımaǵynda da juńǵo jurty aǵajaı Altaı­dyń dárilik shóp­terin sheteý shyǵarmaı ıge­rip jat­qanynda kúmánimiz joq. Tipti, bir árip­tesimiz Altaı qalasyna barǵan saparynda qa­lada tas saýdasynyń qyzyp turǵanyn, jer­de jatqan jaı tas tappaıtynyńyzdy aıtyp, tańǵalyp kelgen. Al bizde... Tas­tan bólek taǵy qanshama baılyq aıaǵymyzdyń as­tynda taptalyp jatyr. Iá, ıgerýsiz ıen jatyr... Túıin: Ulttyq park mamany Raýshan Qyryqbaevanyń aıtýynsha, «Erekshe qor­ǵalatyn tabıǵı aýmaqtar týraly» Zań­ǵa sáıkes, Katonqaraǵaı ult­tyq tabıǵı parki aýmaǵynda dárilik shópterdi óndiristik maqsatta daıarlaýǵa ruqsat joq. Tek jeke qajettilikke oraı belgili telimnen tegin jınap alýǵa bolady. Bul – salany da­mytýdyń taǵy bir kedergisi ispetti. Alaıda, memlekettiń qyz­ǵyshtaı qorýynan atalǵan zańnama arqyly tabıǵı park aýmaǵyndaǵy «Qyzyl kitapqa» engen 35-ten astam dárilik shópti saqtaýǵa jaǵdaı jasalyp otyr­ǵanyn da umytpaǵan jón. Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan» Shyǵys Qazaqstan oblysy, Katonqaraǵaı aýdany Sýretterdi túsirgen Alekseı MAZNISIN