Súgir kúılerindegi kóne saryndar

Qarataý kúıshilik mektebiniń negizin qalaýshy, halyq kompozıtory - Súgir Áliuly kúıtanymda jańa dáýirdiń ókili bolyp sanalady. Solaı bola tura Súgirdiń qolynan shyqqan kúılerdiń saryny baıyrǵy zamanǵa tán kóne sazdardan quralǵan, onyń sebebi óziniń týyp-ósken aımaǵyndaǵy mádenı ahýalǵa, tarıhı-jaǵrapııalyq faktorlarǵa, ásirese, kúıshi ómir súrgen kezeńdegi qoǵamnyń rýhanı jaǵdaıattaryna tikeleı baılanysty. Endi osylardy tarqatyp kóreıik. Súgirdiń Yqylasqa shákirt bo­lýy, qarataýlyq Baýbek qo­byzshymen úzeńgiles ómir keshkeni onyń tek qana dom­byrashylyǵy emes, qo­byz­­shylyq oı-órisin de ke­ńeı­t­­ken. Ustazy Yqylas bol­sa óz kezeginde Qorqyt ba­ba murasynyń jalǵasy, al Qor­­qyt bolsa kóne zamannan Sú­gir­diń zamanyna deıin bar­sha túr­ki mádenıetiniń us­ty­ny ári piri bolǵany belgili. Bar­la­saq, Súgir kúıleri sa­ry­nynyń arǵy áýeni Qorqyt zamanyndaǵy oǵyz-qypshaq mádenıetinen jetken jur­naq sekildi, Súgir kúıshi óz kezeńine tán mýzykalyq órken­deý men tyń reformalyq ja­ńa­lyqtardy sińirip ósti desek te, arǵybabalyq sarynnan aýytqı qoımaǵan sırek dom­by­rashylardyń biri bolyp aty tarıhta qaldy. Tarıhı-jaǵrapııalyq jaǵ­daı­lardy ekshegende, Arqa, Qarataý, Syr boıy (Túrkistan, Aqmeshit), Shý boıy, Jetisý jerlerimen irgeles ornalasqan uly betpaqdala úsh júzdiń jaılaýy da, qystaýy da bolǵanyn eskerýimiz kerek. Iаǵnı, osynaý apaıtós qumdalany mekendegen qazaqtyń aıtar áni men tartar kúıi aralas bolary da tabıǵı zańdylyq. Sú­gir­diń kúıleriniń shertpe jáne shalqymaly (tókpe) bo­lýynyń jáne qobyzben etene saryndastyǵynyń bir se­be­bi osy. Súgir kúıleriniń mý­zy­ka­lyq qurylymynan atal­ǵan qasıetterden bólek jyr ma­qamdaryn da ańǵara alamyz. Mysaly, «Yńǵaı tókpe», «Nazqońyr» sııaqty kúılerden qa­zaqtyń aq óleńine qurylǵan yr­ǵaqtar esip turady. Al endi «Qarataý shertpeleriniń» áýeni qara óleń mazmundas, Arqanyń ánshilik dástúrine uqsap otyrady. Súgir kúıleriniń taǵy bir saryndyq ereksheligi – jan-janýar, haıýanattardyń mi­nezine saı týyndylar shy­ǵarýy, qazaq qolónerindegi «haıýanattyq stıl» sııaq­ty bul da kóne túrkilik mý­zykalyq jádiger bolyp taby­lady. Súgir zamanyna deıin osyndaı baıyrǵy sa­ryn­dardyń saqtalýynyń nendeı sebepteri bar? Árıne, ol qobyzshylyq ónerge tike­leı baılanysty, kóne saryn tek qana qobyzshylardyń qo­lyn­da saqtaldy. Súgir ómir súrgen kezeńde qobyz ha­lyq ónerpazdarynda keń qol­da­nysta boldy, kúı shalý, qo­byz­ben jyr-terme, án aıtý sekildi (Shóje, Shashýbaı, Janaq, Túktibaı baqsy, Molyqbaı t.b.) ata salty sarqylmaǵan za­­man edi. Súgir batany Yqylastan al­ǵan, ıaǵnı ózi de qobyz aspabyn dombyramen tel ıgergen óner ıesi bolǵan. Onyń shákirti – Jappas Qalambaev ta eki aspapta sheber kúı tol­ǵaǵany belgili. Degenmen, Súgir shyǵarmashylyǵynda qo­byz kúıleriniń dombyraǵa qondyrylǵan nusqalary mol, qo­byz kúıleriniń tól attary da ózgertilmegen. «Kertolǵaý», «Jolaýshynyń joldy qońy­ry», «Jolaýshynyń qońyr kúıi», «Aqqý», «Qazan» sııaq­ty kúıleri Súgirdiń óz qo­lynan shyqqan týyndylar bolǵanymen áýelgi úlgisi Yqylastan aýysqany anyq. Qazaqta baıyrǵy zamannan qobyzshylardy «baqsy» dep te ataıdy, onyń sebebi, árıne, qobyz qonǵan tulǵanyń dertti jandy emdeıtin qudireti bolǵanyna baılanysty, desek te qobyzshylyq ónerdiń turmysqa sińýi, dara kúıshilik jolǵa aýysýy Yqylas zamanynda bastalyp ketken sekildi, sebebi, Yqylastyń aldyndaǵy Tineı baqsy kúıshilikpen aty shyqpaǵan, biraq jyn býatyn baqsylyǵy bolǵan. Yqylas óz balasy Túsipbek aýyrǵanda «arýaǵy artyq edi» dep osy Túsipbekti shaqyrtqany týraly derekter de bar. Qorqyt, Dombaýyl, Qoı­ly­baı sııaqty kúıshilerden Yqylasqa, odan Súgirge deı­in jalǵasqan túrkilik sary­n­nyń bizdiń zamanymyzǵa deıin saqtalýy ulttyq mý­zykalyq muramyzdyń baǵa jet­pes jetistigi bolyp sanalady. «Táńir kúıi», «Qasqyr», «Aqqý», «Aqsaq qulan», «Synǵan buǵy» t.b. sııa­q­ty mıf­tik sıýjeti bar kúı­le­ri­miz­diń arǵy túbiri – Altaı má­de­nıetinen bastaý alady de­gen de ǵylymı pikirler mol. Tarıhshylar, arheologtar, antropologtar zertteýlerin qazirgi ónertanýdaǵy kezeńdik zertteýlerge salǵastyra kirik­ti­retin bolsaq, bolashaqta ke­shendi zertteýge qol jetkize ala­myz. Qazaq kúıleriniń taqy­ry­by men attaryn jikteý kúı­taný ǵylymynda áli to­lyq taldanbaǵan, áregidik ǵalymdar tarapynan taldansa da biraýyzdan júıeli túrde maquldanbaǵan sala bolyp tur, ázirge. Orta Azııa halyqtarynda aspaptyq shyǵarmalar belgili janrǵa nemese stılge túzile taldanady. Mysaly, bizge eń jaqyn ult – qyrǵyz halqy qomyz kúılerin oryndalý stıline qaraı «Áýen kúı», «Aıtym kúı», «Zalqar kúı», «Qambarhan», «Kerbez», «Shyńǵyrama», «Botoı», «Bek­arystandar – Taıshylar», «Tolǵaý», «Qaıryq», «Qara ózgeı» dep bólse, mazmunyna qaraı «Dastan kúı», «Arman kúı», «Joqtaý kúı», «Qos áýez kúı», «Arnaý kúı» dep júıelegen. Týra osyndaı sıpattamadan qazaq kúılerin de tar­qatýǵa bolady, sebebi, bizde osyn­daı kúıge tán ataýlardyń ústi­ne «Aqjeleń», «Qosbasar», «Tolǵaý», «Saryn», «Baı­ju­­ma» sııaqty úlken ar­­na­ly úlgiler saqtalǵany bel­gili. Qyrǵyz halqynyń Ala­taý­­dy qonystanǵan elge teń mura bolǵan kúıshilik úlg­i­si qarataýlyqtarǵa da, ási­rese, qobyzshy Yqylasqa da jat bolmaǵan, Yqylas «Kertolǵaýdyń» taraýlaryn shyǵarǵan alǵashqy oryn­daýshylardyń biregeıi, de­genmen, «Kertolǵaý» sóziniń túbiri bir qyrǵyz týǵandardan aýys­qanyn moıyndaýymyz kerek sekildi. «Kertolǵaý» Yqylastan Súgirge mura bol­­ǵan úlgi, keıin Súgir «Ker­tol­ǵaýdy» jeke janrǵa bara­­bar taraýly kúıler topta­ma­syna aınaldyrdy. Qomyzdaǵy «Aıtym kúı­ler» degenimiz, kúıdi tartyp otyrǵanda taqpaqtap qosylyp otyrýdy bildiredi. Iаǵnı kúı sher­tip otyryp sol kúıdiń mazmunyna saı taqpaq aspappen qostaı aıtylady. Mundaı dástúr qazaqta baǵzy zamandarda qalyptasqan. Mysaly, Yqylastyń «Aqqý» kúıinde «Barar jeriń Balqan taý, ol da bizdiń kórgen taý!» degen taqpaq aıtylady. Yqylastyń úlgisin kórgen Súgir shyǵar­ma­shylyǵynda mundaı «aıta shertý» erekshelik kezdespeıdi, sebebi, jańasha oryndaý, jańa kózqaras «Aıta shertý» úrdisin birtindep yǵystyra bastaǵan edi. Súgir kúıleriniń saryny men taqyryby árqıly. Dalanyń kúıshilik salty bo­ıynsha bóletin bolsaq – ańyz kúıler, qońyr kúıler, tolǵaý kúıler, jeldirme kúıler, arnaý kúıler dep júıeleýge bolar edi (Jáne osylardan bólek «Kúı basy», «Qulaq kúıi» atty toptama da bar, olar «Qarataý shertpesi» degen atpen taraǵan). Ejelgi qońyr kúılerden bastap keıi­n­gi aqjeleń-jeldirme kúı­lerge deıin dástúrli jolymen jalǵasyn tapqan. Keıde qazirgi kúıtaný ǵylymynyń izimen kúılerdi bóle taldaý (mysaly, lırıkalyq kúıler, jan-janýarlarǵa arnalǵan kúıler, mıfologııalyq kúı­ler) qıyn­ǵa soǵatyny bar, sebebi, olar kóbine týyndynyń stıl­dik sıpatyn anyqtaı ber­meıdi. Keıbir jeke ózine tán kúıler dep tujyrymdap júr­gen toptamalardyń attary Súgirge deıin de bolǵan, keı­biri zamannyń yǵyna qaraı ja­ńasha reń alǵan, dombyra dás­túrindegi shertpe jolyn Súgir meılinshe dál saq­­taýǵa ty­rysqany anyq bi­linedi, tek qobyzdan aýysqan kúı­ler­­diń attary sol qalpynda óz­gertilmeı bizge jetip otyr. Qoryta aıtsaq, Súgir Áli­uly­­nyń shyǵarmashyly­ǵy baıyrǵy mádenıetterdi eskere otyryp zertteýdi qajet ete­di. Súgir shyǵarmalary ar­qyly ulttyq ónerimizdiń dáý­irlik kezeńderin sezine alamyz. Janǵalı JÚZBAI, Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń professory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri