Álemde munaı baǵasynyń qubylýy dúnıe júzi elderiniń ekonomıkasyn daǵdarysqa ushyratyp, ábigerge salyp qoıdy. Bul qıyn kezeńnen shyǵýdyń basty tetigin Elbasy N.Á.Nazarbaev aıtqan edi. Memleket basshysy ekonomıkany ártaraptandyrý saıasatyn, ıaǵnı tek shıkizatty óndirip, ony satyp qana qoımaı, elimizge qarjy ákelýdiń basqa da joldaryn usynǵan bolatyn. Osyndaı maqsatty baǵyttyń biri – ındýstrııalyq-ınnovasııalyq memlekettik damý baǵdarlamasyn júzege asyrý.
2015 jyly osy baǵdarlamanyń ekinshi besjyldyǵy bastalyp, tek kásiporyndar ashyp qana qoımaı, bilikti mamandarmen qamtamasyz etý qolǵa alyndy. Bul sońǵy jyldary dýaldy bilim berýge aýysyp jatqan kolledjder men joǵary oqý oryndary jumys berýshilermen tikeleı qarym-qatynas ornatyp, solardyń bazasynda bilim berýdi júzege asyrýǵa muryndyq bola bastady. Osy maqsatqa jetý úshin elimizdiń jetekshi 11 joǵary oqý orny tańdap alynyp, baǵdarlamanyń basym baǵyttaryna sáıkes 2015- 2016 jyldary memlekettik tapsyrys boıynsha profıldi magıstratýra mamandyqtaryna 3800 oryn bólingen edi.
HH ǵasyrdyń alpysynshy jyldary Shymkent, Taraz, Pavlodar, О́skemen jáne basqa da qalalarda jańa hımııa zaýyttary ashylyp, iske qosylǵan bolatyn. Tipti hımııa fakýltetine oqýǵa barlyq pánnen tek «bes» degen baǵa alyp, joǵary konkýrstan ótkender ǵana túse alatyn edi. Indýstrııalyq damý baǵdarlamasynyń qazirgi qarqyny da sol dáýirdegideı hımııa, farmasevtıka, metallýrgııa, munaı óńdeý, qurylys, aýyl sharýashylyǵy salalaryn damytýǵa jańa serpin bereri sózsiz.
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń hımııa jáne hımııalyq tehnologııa fakýlteti de osy baǵdarlamaǵa qatysyp, 2015 jáne 2016 jyldary «О́nerkásiptik hımııa» jáne «Indýstrııa úshin nanotehnologııa» baǵyttary boıynsha jańa bilim berý baǵdarlamalaryna 400 magıstrant qabyldady. Profıldik baǵyttaǵy bul baǵdarlamalardyń burynǵy ǵylymı-pedagogıkalyq baǵyttan ereksheligi bilim alýshy óziniń bolashaq jumys ornynyń salasy men baǵyt-baǵdaryna sáıkes bir jyl teorııalyq bilim alyp, jarty jyl óndiristik praktıkadan ótedi. Bilim berý baǵdarlamalaryna aldyn-ala Ulybrıtanııanyń London Imperıal kolledji, Redıng, Výlverhempton ýnıversıtetteri, AQSh-tyń Mıchıgan tehnologııalyq, Nebraska-Lınkoln, Dallastaǵy Tehas ýnıversıtetteri sııaqty jetekshi sheteldik joǵary oqý oryndarynyń ǵalym-mamandary men elimizdiń ındýstrııa ókilderi saraptama jasap, ónerkásiptik hımııa, agrohımııa, nanotehnologııa baǵyttarynda bilikti maman daıarlaýǵa qajettigi jaıly qorytyndy jasaldy.
Eń aldymen, árbir bilim alýshy úshin úsh jaqty, ıaǵnı magıstrant, ýnıversıtet pen Indýstrııalandyrý kartasyna kiretin jumys berýshi kásiporyn arasynda kelisimshart jasalyp, qol qoıyldy. Bul árıne, ońaıǵa túsken joq. Sebebi, daǵdarys zamanynda ózderi qysqarýǵa ushyrap jatqan kásiporyndardy jas mamandarmen qyzyqtyrý ońaı emes. Biraq baǵdarlamanyń josparyna sáıkes jarty jyl magıstrantty tájirıbelik synaqtan ótkizip, onyń bilimi men deńgeıin baıqaýǵa múmkindiktiń bolýy kóptegen kompanııalardyń kelisimge qol qoıýyna múmkindik jasady. Olardyń qatarynan «QazFosfat» JShS, «Kondensat» AQ, «QazAzot» JShS, «Romat» farmasevtıkalyq kompanııasy» AQ, «Qarataý» JShS, «Qaınar-AKB» JShS, «EkoFarmInterneshnl» JShS, «Membranalyq tehnologııalar» JShS, «Evrohım-Qarataý» JShS, «Naýai E7 Group» JShS, «Qazatomprom» AQ-tyń enshiles kásiporyndary sııaqty kompanııalardy atap aıtýǵa bolady.
Jalpy, osy memlekettik baǵdarlama aıasynda elimizde jumys jasap turǵan kásiporyndar qyzmetkerleriniń biliktiligi men bilimin arttyrý úshin túlekter qataryna kóptep qabyldaý sharalary júrgizilgen bolatyn. О́kinishke qaraı, olar qujattaryn tapsyrǵanymen, shet tilinen test synaǵynan óte almaı, ýnıversıtetti jańadan bitirgen túlekterimizdi qabyldaý júzege asyryldy. Qabyldanǵandardyń 10 paıyzy ǵana jumysy men qyzmeti bar talapkerler qatarynan boldy. Bolashaqta osyndaı sanattaǵy talapkerler kóbeıetin bolsa, bul olardy eńbekpen qamtý máselesin sheshýdi jeńildeter edi.
Baǵdarlamaǵa qabyldanǵan bilim alýshylardyń magıstrlik dıssertasııalarynyń taqyryby da kelisim jasasqan kompanııanyń baǵyty boıynsha anyqtalyp, kompanııa ókili ǵylymı keńes berýshi retinde bekitildi. Bilim alýshy oqýǵa túsken kúninen bastap, óziniń bolashaq jumys ornyna baılanysty salamen aınalysyp, sol salanyń belgili bir máselesin sheshýge umtylady. Keıin oqý sońynda sol másele boıynsha óz sheshimin usynyp, jumys ornyna qatysty tájirıbe jınaqtaıdy. Mysaly, Pavlodar munaı hımııa zaýyty, «BVR ortalyǵy» JShS, «Shubarkól Kómir» JShS tárizdi kásiporyndar óz óndiristerindegi ózekti máseleler boıynsha dıssertasııa taqyryptaryn usyndy.
Jańa bilim berý baǵdarlamalarynyń taǵy bir ereksheligi – ındýstrııa ókilderin ýnıversıtetke oqytýshy retinde qyzmetke jumyldyryp, belgili bir arnaıy pánderdi ótýge shaqyrý. Bul maqsatta fakýltette «Qazatomprom» AQ-tyń «Volkovgeologııa», «Katko», «Joǵary tehnologııalar ınstıtýty» kásiporyndarynyń qyzmetkerleri dáris oqyp, bilim alýshylarǵa jetekshilik jasaýda. Pánniń keıbir sabaqtary tikeleı osy kásiporyndarda ótip, onyń mazmunyn tereńirek jetkizýge jaǵdaı jasaıdy.
Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn kadrmen qamtamasyz etý úshin júrgizilip jatqan bilim berý baǵdarlamalaryna jańa zerthana ashyp, materıaldyq bazany jabdyqtaýǵa edáýir mólsherde qarjy bólindi. QazUÝ-diń hımııa jáne hımııalyq tehnologııa fakýltetinde «О́nerkásip pen agrohımııa úshin hımıkattar óndirisiniń zerthanasy» ashylyp, jańa qural-jabdyqtar alyndy. Bul qural-jabdyq oqý úderisine jáne ǵylymı maqsatta qoldanýǵa laıyqtalyp, jetekshi sheteldik ýnıversıtetter men otandyq kásiporyndar ókilderiniń saraptamasy boıynsha tańdap alynǵan bolatyn. Alynǵan qural-jabdyq mıneraldy jáne kómirsýtek shıkizatyn usaqtaýǵa, keptirýge, maıdalaýǵa, krıstaldardy ósirýge arnalǵan qondyrǵylardan, ártúrli prosesterdi júzege asyratyn hımııalyq reaktorlar men materıaldardyń quramyn taldaıtyn analızatorlardan turady. Bul zerthana 2016 jyldyń jeltoqsan aıynda Ulttyq saraptaý jáne sertıfıkattaý ortalyǵynda attestasııadan ótip, ónerkásip jáne agrohımııa úshin hımıkattardyń sapa kórsetkishterin baqylaý salasynda synaq júrgizýge qajetti jaǵdaılardyń bar ekendigin rastaıtyn kýálikke ıe boldy.
Bilim berý baǵdarlamasyn júzege asyrý úshin óz oqytýshylarymyzdyń elimizdiń kásiporyndary men sheteldik joǵary oqý oryndarynda taǵylymdamadan ótýine de qarjy bólindi. Fakýltettiń 60-tan asa ǵalym-ustazdary Atyraý munaı óńdeý zaýyty, Oral qalasyndaǵy «Kondensat» aksıonerlik qoǵamy, Tarazdaǵy «QazFosfat», «QazStroıSteklo» JShS, Pavlodardaǵy munaı hımııa zaýyty, «Romat» JShS, Taldyqorǵandaǵy «Qaınar-AKB» zaýyttarynda bolyp, kásiporynnyń jáne ondaǵy sehtardyń búgingi tynys-tirshiligimen tanysyp, óndiristik máselelerdi ǵylymı deńgeıde sheshýge, oqý úderisine engizýge úlken tájirıbe jınaqtap qaıtty. Taraz qalasyndaǵy «QazFosfat» JShS-da fakýltettiń jalpy jáne beıorganıkalyq hımııa kafedrasynyń oqý-óndiristik fılıaly ashyldy. Bul fılıal turaqty túrde kafedra magıstranttaryn praktıkaǵa qabyldaýǵa, bos jumys oryndary ashylyp jatsa, kafedra túlekterin jumyspen qamtýǵa, sondaı-aq, zaýytta sheshilmeı jatqan ǵylymı máselelerdi kafedra deńgeıinde zerttep, óndiriske engizýge úlken septigin tıgizer edi.
Jańa baǵdarlamany ıgerý úshin shetelden biliktiligi joǵary professorlar shaqyryldy. Londonnyń Imperıal kolledji, Sasseks (Ulybrıtanııa), Saıtama (Japonııa), Karachı (Pakıstan), Nebraska-Lınkoln (AQSh), Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń ǵalymdary fakýltette aǵylshyn tilinde oqıtyn bilim alýshylarǵa dáris oqyp, aqyl-keńes berip, «О́ndiristik hımııa» baǵytyn damytýǵa óz úlesterin qosa bildi.
Degenmen, baǵdarlamany júzege asyrýda qıyndyq týǵyzǵan jaǵdaılar da joq emes. Negizgi másele úshjaqty kelisimshartqa qol qoıýǵa kásiporyndar tarapynan túsken usynystar men bas tartýshylyqqa baılanysty. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginen túsirilgen kelisimshartta kórsetilgendeı, jumys berýshi bitirýshi túlekti jumyspen, turǵyn úımen, praktıka bazasymen qamtamasyz etýi kerek. Buǵan respýblıkalyq Indýstrııalandyrý kartasyna kirgen 36 jáne aımaqtyq 900-den asa kásiporynnyń basym kópshiligi kelisimin bermedi. Keıbir kásiporyndar turǵyn úımen nemese jumys ornymen qamtamasyz ete almaıdy. Keıbiri praktıkaǵa alǵysy kelmeıdi nemese praktıkadan ótkeni úshin aqy tóleýdi talap etedi. Sońǵysy, árıne, durys emes, sebebi kásiporyndar bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligin sezine bilýi tıis. Stýdentterdi praktıkaǵa qabyldaýdyń mańyzy týraly Elbasy N.Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Strategııasynda basa aıtylǵan bolatyn.
Hımııa salasyndaǵy ózge de kishirigim seriktestikter men kompanııalar keliskenimen, kartaǵa kirmegendikten olarmen kelisim jasaýdan bas tartýǵa týra keldi. Sondyqtan aldaǵy jyldary Indýstrııalandyrý kartasyn keńeıtý jaǵy da oılastyrylýy tıis.
Baǵdarlama osyǵan deıin ındýstrııadan alshaq maman daıarlap kelgen joǵary oqý oryndary úshin jańa serpin bergeni sózsiz. Jergilikti kásiporyndarmen tyǵyz baılanystaǵy aımaqtyq joǵary oqý oryndary úshin bul úlken másele bolmasa da, elimizdiń jetekshi joǵary oqý oryndary óndiristik aımaqtardan alshaq ornalasqandyqtan ındýstrııamen únemi baılanysta bolýǵa qıyndyq týǵyzyp kelgeni jasyryn emes. Endi osy máseleni eńserip, «Jumyla kótergen júk jeńil» degendeı, ındýstrııa úshin maman daıarlaýda ýnıversıtet pen kásiporyndar birlese qyzmet etse, ol tek jaqsy nátıjege ákeleri sózsiz.
Erdos OŃǴARBAEV,
ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń hımııa jáne
hımııalyq tehnologııa fakýltetiniń dekany,
hımııa ǵylymdarynyń doktory