«Ulttyq dástúrdiń uranshysy bola bildi»

Keshegi sanany shiderlep ustaýǵa umtylǵan keńestik qoǵamda, eldiń azattyǵy haqynda aıtý túgili oı­laýǵa qorqatyn kezdiń ózinde qazaq­tyń alǵyr jastary jer-jerde halyq­tyń sanasyn silkindirýge talpy­nys jasady. Tarıh ǵylym­dary­nyń doktory Janna QYDYRALINAMEN suhbatymyz osyn­daı jastar tóńireginde órbidi. – Keńes ókimeti «Alash» par­tııasy týra­ly pikirlerge tyıym salǵanyna qara­mas­tan, onyń ıdeıalaryn halyqtyń jady men sanasynan óshire al­ǵan joq. Halyq­tyń ulttyq sana-sezimin óristetýde Alash ıdeıa­sy úlken ról atqardy. Oǵan muraǵat qujattary dálel bola alady. Alash ıdeıasy 1940-1970 jyldary «Qazaq elin qorǵaý­shylar odaǵy», «ESEP» («Elin súıgen erler partııasy») partııa­sy, «Jas tulpar», «Jas túlek», «Jas ulan», «Saryarqa», bas­qa da jastar birlestikteriniń áre­keti ulttyq tarıhtyń, til­diń, mádenı muranyń qaıta jań­ǵyr­ǵandyǵyn, azat oıdyń arpalysyn aıqyn kórsetedi. Bul degenińiz, qazaq jastarynyń boıyndaǵy azamattyq erlikti, ulttyq sana-sezimniń asqaq úlgisin tanytady. Myń jerden totalıtarlyq júıe shiderlep ustaǵysy kelgenimen, jastardyń boıyndaǵy erik-jiger quldyq psıhologııaǵa, otarshyldyqqa qarsy kúresin úzdiksiz jalǵastyra berdi. – Siz memlekettik qaýipsizdik organ­­dary­nyń muraǵatynda zertteý jumystaryn júrgiz­dińiz. Jastar uıym­dary týraly muraǵattardy ǵylymı aı­na­­lym­ǵa qos­ty­ńyz. Sizdiń qoly­ńyzǵa eń aldy­men qandaı qujattar túsken edi? – Bul jerde, árıne, aldymen «Jas tul­par» uıymynyń orny bólek. Arnaıy organ­dardyń muraǵattyq málimetterinde Murat Áýezov pen onyń joldas­tarynyń sóılegen sózderiniń mazmuny týraly bylaı delinedi: «1937 jyly jáne odan buryn da orasan zor mádenıetti jasaı alatyn jaqsy adamdar, qazaq zııaly qaýymynyń eń kór­nekti ókilderi qurbandyqqa ushy­ra­dy.1932 jyly mıllıon qazaq qaza tapty, onyń arasyn­da qanshama daryndy adamdar ketti. Bizdiń jastarymyz osy týraly habardar bolyp, olar­dy esterinde saqtaýy tıis. Biz­de bári bar, biraq bizdi birik­tiretin, «dóń­gelek ústel» ba­syn­da pikir almasýǵa, áńgi­me­lesý­ge, oılasýǵa jáne ulttyq máde­­nıet­­tiń problemalaryn bir­le­sip sheshýge, ádebıet, qazaq ómiri týraly aıtýǵa, pikir talas­tyrýǵa shaqyratyn eń qajetti nár­se joq. Ákelerimiz ben atalary­myzdyń dástúrleri men salttary umytylǵan. Bizdiń ne sándik, ne ulttyq kıimderimiz de joq. Qazirgi zaman jastarynyń ómiri qyzǵy­lyq­ty emes. Olar­dyń kópshiligi aýyldyq jer­lerde de, qalalarda da kóp ýaqy­tyn ishkilikke salyný, tóbe­lesýmen ótkizedi, bar bolǵany «nan­tabarlyqpen» aınalysady. Olardyń ishinde bir nárse týra­ly arman­daı­tyndar az. «Jas tul­par­dyń» mindeti – jas­tar­dyń júreginde ulttyq máde­nıet­ke degen mahabbatyn oıatý, arman­ǵa jete­leý. Bizdiń mindetimiz – qazaq áde­bıeti, óneri men mýzy­kasyn aýyldaǵy qazaq­tar men qala­­lardaǵy orys ulty ara­syn­­da da nası­hat­taý». Osyndaı maq­sat arqyly «Jas tulpar» sol kezde úlken silkiniske uıytqy boldy. – «Jas tulpar» azamattyq jáne azattyq úshin arpalysqan oılarǵa qanat bitirgen tárizdi. Ile-shala jer-jerde qazaq jas­tary toptasyp, ulttyq múddege qatys­ty uıym qura bastady degen derek­ter de bar. Bul jóninde ne aıtar edińiz? – Halyqtyń bılikke jáne kommýnıstik ıdeo­logııaǵa qarsy­lyq kórsetýi jekelegen ashyq qar­sy­lyqtar, úndeýhattar jáne basqa da jasyryn nasıhat qujat­taryn shyǵarý arqyly júzege asty. Oppozısııalyq qyzmettiń eń joǵary túri baǵdarlamalar, jarǵylar, anttardy qurastyrý­dan bastap astyrtyn toptar men uıymdar qurý nemese qurýǵa daıyn­dyq túrinde boldy. Osy­laısha, «Jas tulpar» úlgisi boıyn­sha jer­lestik birlestikter jáne toptar res­pýb­lıkanyń túk­pir-túkpirinde, sondaı-aq, Qa­zaq­stannan tysqary jerlerde qury­la bastady. Muraǵattyq qujattarda atap kórsetilgendeı, «qazaq stýdent jas­tary­nyń ishinen ulttyq toptar qurý­dy Qara­­ǵan­dy medısına ınstıtýty­nyń stýdenti Murat Keıkın, Gorkıı sý kóligi ın­jenerleri ınstıtýtynyń stýdenti Saıat Abýlhasanov, Máskeý munaı ıns­tıtýtynyń stýdenti Keńes Oryn­basarov oılastyryp júr» degen faktiler bar. Olar mek­tepte birge oqyǵan dos­tar eken. Keıkınde Keńes Oryn­basarovtan Máskeýde M.Áýezov­tiń balasy sóz sóılegen stýdent-qazaqtardyń «jerlestik» jına­ly­synda bolǵanyn esti­gen­nen keıin ulttyq top qurý týraly oı týyn­daıdy. Abýlhasanov Keıkınniń oıyn qup­taıdy jáne óz tarapynan Gorkıı qala­synda, osynda oqıtyn stýdent-qazaqtardyń ishinen uıym qurý týraly áńgimeler júrgizedi. Biraq, qaýipsizdik organynyń anyq­tama­­synda atalǵan jastar ózderiniń túsinik­­te­­mesinde óz áreketteriniń qateli­gin túsi­ne­tin­digin, mundaı kórinister budan ári qaıta­lanbaıtynyn aıtady dep habar­lana­dy. Qysqasy, qaýip­sizdik organy­nyń qyz­met­­kerleri jastardyń uıym qurýyna múmkindik bermegen.  – MQK-niń baqylaýy kúshti edi ǵoı ol kezde. Onyń qar­maǵyna túskenderdi neshe túrli jolmen qorqytyp-úrkitip, óz degenderine kóndiretin. El­diń erteńine alańdaıtyn kóbi­nese jo­ǵary oqý ornyn­da oqıtyn stýdent-jastar eken­digi baı­qala­­dy. Qaladaǵy ádilet­siz­dik­ke kóz jetkiz­gender ǵoı, sirá? – Stýdentter ǵana emes, mek­tep órenderi de ózderiniń ulty úshin qalaı kúresetinin dálel­degen faktiler de bar. Pav­lodar qalasy mektepteriniń birinde án sabaǵynyń muǵalimi Nurbasarov aınalasyna ózine tanys oqýshylardy toptap, qazaqtardyń ulttyq mádenıeti­niń toqyraýy týraly oıdy sana­syna uıalatyp, qazaq jas­tary óz ana tilinde oqyp, ult­t­yq dástúrlerdi saqtap, ana tilin orys sózderimen bylǵa­maýy tıis degendi aıtady. Nur­basarovtyń yqpa­ly­men Pavlo­dar qalasyndaǵy mektep-ın­ter­nattyń 9-synyp oqýshysy, BLKJO múshesi Arman Qanıev 1969 jyly qazanda «Jas ulan» astyrtyn jastar uıymyn qurady. Oǵan Pavlodar jáne Ermak qalalarynan 29 oqýshyny tartady. Keıinnen olar uıym­nyń bes adamnan turatyn «komı­te­tin» uıymdastyryp, tórt jalpy jınalys jáne bes «komı­tet» májilisin ótkizedi. Atalǵan oqýshylar tobynyń jekelegen qatysýshylary ult­shyl­dyq sıpattaǵy oı-pikirlerdi aıtyp, óleńder shyǵaryp, qazaq­tarǵa arnalǵan «ata-babalar týyn kóterýge» shaqyrǵan úndeý­hattar qurastyryp, ony jazý mashın­kasynda on dana etip basyp, onyń úsheýin Pavlodar qala­sy men Pavlodar aýdanynyń Keńes aýylyna taratqan. – Respýblıkada jas maman­dar da óz quqyqtary úshin kú­resti degen derekti de bir ma­qa­­la­­ńyzda keltiripsiz. Bul qaı ob­­lys­­tarda bolǵan oqıǵa edi? –1969 jyldyń qyrkúıeginde respýb­lıka partııa organdaryna О́skemen jáne Lenınogor qala­larynda, ishinara Semeı jáne osy oblystardyń birqatar aýdandarynda jas mamandar 75 adamnan quralǵan «Ulttyq kadrlar úshin ádildik tobyn» qur­ǵany týra­ly jazylǵan jasyryn qujat jiberil­gen. Jasyryn qujatta «Kásiporyn basshylarynyń bizdi qorlaǵanynyń jáne mazaq­tap kúlgeniniń birqatar fakti­leriniń kýási boldyq jáne qazir­­gi kezde bizdi jumysqa al­maı­­dy. Osyǵan baılanysty endi ju­mysty ózimiz júrgizýge sheshim qabyl­dadyq, sondyqtan astyr­tyn baspa uıym­das­tyryp, saıa­sı maıdan ashýǵa bel býdyq», dep kórsetilgen. Bul derek – Keńes óki­meti tusynda qazaq kadr­lary­nyń qaǵajý kór­gen­diginiń taǵy bir dáleli. – Tipti, totalıtarlyq júıe­niń tusynda jekelegen jastar da óziniń kózqarasyn kór­setip, júıege degen qarsy­lyǵyn bil­diripti ǵoı. Bul jóninde muraǵat qujattary ne deıdi? – Jastardyń qoǵamdyq-saıası júıege narazylyǵyn kórsetetin málimetterdiń biri ıesi kórsetilmegen qujattar bo­lyp tabylady. 1970 jyly stý­­dent­­terge úndeý túrinde jazyl­ǵan, qazaq jastarynyń birigýi jáne qazaqtardyń múd­desin qorǵaý úshin uıym qurý­ǵa shaqyrǵan «Oılan, qazaq» jasyryn qujatynyń av­toryn aıtýǵa bolady. Keıin bel­gili bolǵanyndaı, úndeý avtory, Selınograd medısına ıns­tı­týtynyń stýdenti Gúl­nár Beıbitova bylaı dep jaza­dy: «...Búgingi kúni barlyq ulttardy orystandyrý saıasaty júrip jatyr... Biz ultymyzdyń taza­lyǵy úshin, Konstıtýsııa bo­ıyn­sha óz quqyqtarymyzdy qor­ǵaýy­myz úshin kúresýimiz kerek. Til úshin, qazaqtardyń mádenıetti deńgeıi úshin kúresý qajet». – Totalıtarlyq júıeniń qyspaǵyna qaramastan, qazaq jastarynyń bılik deńgeıin­de joǵary talaptar qoıǵa­ny týraly derekter de bar kórinedi... – «Ushqyn» qazaq jas­tarynyń uıymy aty­nan KOKP Ortalyq komıtetine jol­dan­ǵan «Talap» dep atalatyn jasyryn qu­jat­­­tyń avtory Gýrev oblysynyń tur­ǵy­ny, QazMÝ-diń zań fakýl­tetiniń stý­denti Ja­ńa­baı Kemelhanov eken­digi keıin málim bol­dy. Ol jazǵan hatta. «...eshqandaı da Qazaq res­­pýblıkasy joq. Meke­melerde is júr­­­gizý qazaqsha emes, oryssha júrgizi­ledi. Joǵa­ry oqý oryndarynda oqý – orys tilinde. Qazaq jerleriniń ataýlary qaı­ta­dan orys­sha ata­lyp jatyr», deı kelip Kemelhanov Konstı­tý­sııa­­­ǵa súıene oty­ryp, Qazaq­stan­nyń KSRO qura­­my­nan shy­ǵarylýyn talap etedi... – Muraǵat qujattary eldiń azatty­ǵyn ańsaǵan alash perzentteriniń jabyq qoǵam­nyń ózinde kúresti jalǵastyr­ǵany­na aıǵaq bolyp tabylady emes pe? – QazKSR MQK-niń Qazaqstan kom­par­tııa­sy­nyń Ortalyq komı­tetine jiberil­gen ar­na­ıy habar­lamasynyń birinde 1973 jyly 3 qańtarda Almatyda M.Áýezov atyn­daǵy Qazaq dra­ma teatrynda qoıylym bas­ta­­lar­dan buryn kórermenderge «Sary Arqa» uıymynyń atynan «Qazaq halqyna úndeý» atty úndeýhattar taratylǵandyǵy, onda qazaq halqy orystanýǵa ushyrap, onyń tili, mádenıeti men dástúrleri janshylyp jatqan­dyǵy aıtyl­ǵan dep kórsetiledi. Úndeý­hat­tar­dyń barlyǵy jazý mashınkasynda orys tilin­de basylǵan. «Sary Arqa» uıy­my 1972 jyly QazMÝ-diń tarıh fakýl­tetiniń 1-kýrs stýdent­teriniń bas­tamasymen qurylǵan edi. Uıymnyń baǵdarlamasy men jarǵysy qazaq jastary arasynda mádenı-aǵartýshylyq jumys júrgizý, qazaq tili men mádenıe­tin nasıhattaý, eń sońynda Qazaq­stannyń KSRO-dan bólinip shyǵýyn kózdedi, osyndaı top­tardy respýblıkanyń basqa da qalalarynda qurý qajettigi atap kórsetildi. Muraǵattyq materıaldarda kórsetil­genindeı, «Sary Arqa» uıymynyń qatysý­shylary­na júrgizilgen tergeýden keıin «qatysýshylardyń kópshi­ligi jas­tardyń saıası pisip-jetil­megen­diginen paıda bolǵan óz ıdeıa­lary men kózqarastary­nyń iske aspaıtyndyǵyn moıyn­da­ǵan jáne qate­lik­terin túsingen». 1973 jyldyń aıaǵynda «Sary Arqa» uıymy ydyrap, onyń baǵ­dar­­lamasy men jarǵysy, má­ji­lis­teriniń hattamalary joıylǵan. Qoryta aıtqanda, tota­lıtar­lyq júıe qarsy áreket­ter uıym­dastyryp, qýǵyn-súrginge salsa da, qazaq jas­­tarynyń ult­­tyq rýhyn syn­dyra alǵan joq. Áńgimelesken Ǵabıt ISKENDERULY,  «Egemen Qazaqstan» P.S. Jabyq qoǵamda azattyq úshin ar­palys­qan alash jastarynyń áreke­ti týraly derekter MQK-niń mu­ra­ǵat­tarynda jabý­ly kúı­de saqtaldy. El táýel­sizdik al­ǵan soń ǵana sol derekter qolǵa tıe bas­tady. Bul alash urpaǵynyń táýelsizdik úshin, azattyq úshin kúresti qaı ýaqytta da toqtatpaǵandyǵyn kórsetedi. Azat oılardyń arpalysy osynyń aıǵaǵy!