Perzent paryzy

О́skemen qalasynda seksenniń seńgirine shyqqan sheshesin araqqa toıyp alǵan týǵan balasy qystyń qaqaǵan aıazyna qaramastan tún ortasynda kóshege qýyp jibergen... Almaty qalasynda qaıta-qaıta qatty syrqattanyp, basqanyń kómeginsiz júrip-turýy qıyn qart anany baǵyp-qaǵýdan qashqaqtaǵan balasy men kelini úsh qabatty kelisti kottedji bola tura qarttar úıine tapsyryp, jandary jaı tapqan... Soltústik Qazaqstanda on qursaq kótergen keıýana qartaıǵan shaǵynda jalǵyz qalyp, kúnkórisine tıyn-teben óndirip alý úshin balalarymen sottasyp jatyr... Osyndaı tóbe shashyń tik turatyn oqıǵalardy qazir jıi estıtin boldyq. Basqa emes, óz balalarynyń qandy qolynan qaza bolyp jatqan beıkúná áke-sheshe urpaq ósirip, olardyń shapaǵatyn kórýdiń ornyna jer jastanyp jatyr. Bul qaıdan shyqqan qatygezdik?! Týǵan anasyn qartaıǵan shaǵynda, boıynan ál-dármen ketken ýaqytta qańǵyrtyp qoıatyndaı ne kún týdy sonshama?!. Jaryq dúnıege ákelip, tún uıqysyn tórt bólip, mápelep ósirgen anasyna tórinen kóri jaqyn bolyp turǵan shaqta balalarynyń kisikıik bolýyna qandaı jaǵdaı ıtermeledi deseńizshi?!. «Zaman solaı, ómir súrý qıyndap barady, zeınetaqysy bar ata-ana túgili balalarymyzdyń tamaǵyn taýyp bere almaımyz», dep ýáj aıtatyndardyń da tabylatynyna talasymyz joq. Bul – synyqqa syltaý. Oý, aǵaıyn, qazaqtyń basynan nebir zulmat, qıyn-qystaý kúnder ótken joq pa? Ash ta boldy, jalańash ta boldy, qýǵyn-súrgindi de kórdi, atajurttan alystap, bas saýǵalap ketti... Biraq, azapty kúnder men túnderdi bastan ótkerse de týǵan ata-anasyn taǵdyrdyń tálkegine tastap ketken joq edi ǵoı. Ony aıtasyz, solaqaı saıasattyń saldarynan jer aýyp, el asyp kelgen tili basqa, túri bólek ulttar men ulystardy da jatsynbaı, baýyryna basyp, aınalyp júre almaıtyn eki bólmeli toqal tamnyń bir bólmesin solarǵa berip, jarty nandy bólip jegen qazaq emes pe edik? Endi ne boldy? Bul tárbıesizdik pe, kórgensizdik pe? Perzenttik paryz qaıda qaldy sonda? Tipti perzenttik qaryz desek te durys bolar, sirá. О́ıtkeni, bárimiz de jaryq dúnıe syılaǵan ata-anamyzǵa ómir boıy qaryzdarmyz. Ony óteý múmkin emes. Sonda osyndaı túsinikten qazir tıtimdeı de jurnaq qalmaǵany ma? Perzenttik paryzyn, perzenttik qaryzyn ótemese ótemeı-aq qoısyn, biraq ata-anasyn qusa qylyp qoıýǵa qalaı dáti barady balalarynyń? Aıalaýdyń ornyna aıýandyq jasaıtyny qalaı? Mundaı qanypezer urpaq eldiń erteńin, kemel keleshekti oılaıdy deısiz be? Oılamaıdy. Olar jamandyqqa jaqyn turady. Ata-anasyn aıamaǵandar elin de, jerin de satyp jiberedi. Olar eshteńeden tartynbaıdy. Jasqanbaıdy. Jaqynda ǵana Qazaqstan Parlamenti Májilisiniń depýtaty Bekbolat Tileýhan ult birligine qaýip tóndiretin máselelerge baılanysty pikir bólisken edi. Halyq qalaýlysy da ata-anasyn qadirlemegenderden qaıyrym kútpeý kerek degen oıdy alǵa tartyp, olar eldiń birligi men tutastyǵyna syna qaǵatynyn aıtady. «Terrorlyq uıymdarǵa, radıkaldyq aǵymdarǵa kirip ketken adamdardy qarasaq... áke men shesheni syılap kórmegen adamdar», deıdi. Kórdińiz be, olar ata-anasyn qurmet tutyp, qadirleý bylaı tursyn, halyqqa qarsy shyǵyp, aırandaı uıyǵan ómirimizdiń shyrqyn buzyp, birligimiz ben tutastyǵymyzǵa qaýip tóndiredi. Sondyqtan, mundaı qaýipke qarsy tura alatyn bir-aq nárse bar. «Bul – bizdiń ǵasyrlar boıy qalyptasqan, atanyń kúshi, ananyń sútimen kelgen ulttyq dástúrimiz», degen oı aıtady Bekbolat Tileýhan. Osyndaı qulaqqa kiretin bátýaly sózdi el aǵalary jıi-jıi aıtsa, durys bolar edi. Múmkin ata-anasynyń qa­dirin bilmeıtinder men olardy qurmet­temeıtinderdiń sanasyna sáýle túser. Áke-sheshesine qaraılasýǵa, jyly sózin aıtýǵa shamasy jetpeı júrgender men ata-anasyn qarttar úıine tapsyrýǵa asyq­qandar oılanar, bálkim. Perzent paryzy – qasterli, qasıetti uǵym. Osyny bir sátke de umytpaǵanymyz abzal. Áke-sheshesin qarttar úıine tapsy­ra­tyn­darǵa «táıt» dep jatqanda, endi qarttar balabaqshasy degen shyqty. Aldymen Mańǵystaý oblysynda ashylyp edi, endi osyndaı balabaqsha Almatyda da ashylypty. Nıet durys, zeınet jasyna jetken atalarymyz ben ájelerimizdi qamqorlyqqa alyp, olardyń ýaqtyly as-sý iship, bir-birimen shúıirkelesip, ýaqyttaryn mándi ótkizý maqsatyndaǵy talpynys ekeni anyq. Biraq, ataýy durys emes. Balabaqsha aty aıtyp turǵandaı, balalar úshin. Sondyqtan, qarttar ortalyǵy nemese qarttardyń demalys ortalyǵy degen durys shyǵar. Nemere-shóbereleri «Ata-áje, bizben birge balabaqshaǵa barasyzdar ma?» dep tursa qalaı bolady? Kúlkili emes pe? Taǵy bir aqıqat – bizdiń ult perzentteri áke-sheshesin qarttar balabaqshasyna ja­pa-­tarmaǵaı bere qoıýy ekitalaı. О́ıtkeni, bul bizdiń ulttyq mentalıtetimizben úıle­se qoımaıdy. Ata-anamyzdyń nemere-shó­bere­siniń qasynda qaraıyp otyrǵanyn qalaımyz ǵoı. Kelisesiz be, aǵaıyn? Ǵalym OMARHAN, «Egemen Qazaqstan»