Arhıv - memleket tarıhynyń saqtaýshysy (suhbat)

Almatynyń keýde tusynda ornalasqan terezesiz, biteý qabyrǵaly bıik ǵımaratty alǵash kórgen adam «nege bulaı?» degendeı qasynan telmire qarap óteri anyq. Biregeı arhıtektýralyq nysannyń arhıv ekenin ańǵarǵannan keıin ǵana standartpen salynǵan mekeme mártebesiniń de bıik ekenin baǵamdaıdy. Bul – Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Arhıvi. «Shań basqan arhıv talaı syrdy shertedi». Aýyzeki tilde osylaı degenimizben, tap osy teńeýdiń qalyń-qalyń papkilerdi qoraptarmen qaptap, ústine tozań qondyrmaı, kózdiń qarashyǵyndaı saqtap otyrǵan bul arhıvke esh qatysy joq. Osy kezeńge deıin elimiz týraly óte aýqymdy áleýmettik-ekonomıkalyq, saıası, ǵylymı, mádenı aqparattar jınap, demokratııalyq qoǵam qalyptastyrýdaǵy ıdeologııalyq máni joǵary derekterdiń altyn qoryn jasaqtap otyrǵan bul arhıv barlyq memlekettik arhıvterdiń qazirgi zaman tarıhy salasyndaǵy ǵylymı-ádistemelik ortalyǵy bolyp tabylady. Eń qundy ulttyq baılyǵymyz saqtalǵan Prezıdent Arhıviniń dırektory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Borıs Japarov arhıvtiń jetistigin ǵana emes, bul sala tóńiregindegi túıtkildi de ortaǵa saldy. – Borıs Álikenuly, siz bas­qaryp otyrǵan mekeme keshegi QKP OK Partııa tarıhy ınstı­týty janynan qurylǵan Orta­lyq memlekettik qazirgi zaman tarıhy arhıviniń zańdy murageri ǵoı. Degenmen, elimizdegi eń al­ǵash­qy arhıv isi Jáńgir han zamany­nan jetken qujattarmen baı­lanys­tyrylady. Arhıvtiń keshegi tarıhyn búgingi kúnmen sabaqtastyra otyryp áńgimeleseńiz... – Ras, eń alǵashqy arhıv Jáń­gir hannyń basqarýy kezinde Bókeı Ordasynda qurylǵan. Al Keńes Odaǵy tusynda 1924 jyly Búkil­odaq­tyq kommýnıstik partııasy Qazaq (qyrǵyz) ólkelik komıtetiniń janynan «ıstpart» (Kommýnıstik partııa men Oktıabr revolıýsııasy tarıhy jónindegi komıssııa) qurylyp, oǵan Sáken Seıfýllın basshy bolyp taǵaıyndalady. Sol kezdiń ózinde arhıv salasynyń jumysyn uıymdastyryp, ret­teýge baılanysty úlken sharalar júrgizilgen eken. Arhıv salasyna aıyryqsha kóńil bólinip, ókiletti­ligi óte myqty, aıtqanynyń bári buljymas zań retinde qabyldanǵan NKVD-nyń quramyna bergen. Mártebesi sondaı, arhıvshilerge shen berý quqyna deıin ıe bolǵan. Arhıv búgingi kúni Prezıdent­tiń, Prezıdent Ákimshiliginiń jáne Memleket basshysyna tikeleı baǵy­natyn, esep beretin basqa da mem­lekettik organdardyń qyzmetin aq­pa­rattyq ári arhıvtik qamtamasyz etý salasynda negizgi mindetterdi at­qaryp, olardyń qujattaryn mem­lekettik saqtaýǵa qabyldaıdy. – Qoldanystaǵy «Ulttyq ar­hıv qory jáne arhıvter týra­ly» zań jobasyna búgingi kún tala­byna saı ózgerister men tolyq­ty­rý­lar engizý qajettiligi týyn­dap, res­pýb­lıkadaǵy arhıv isi­niń mamandary zańǵa qatysty oı-pi­kirin bildirip jatqanynan habar­dar­myz. Arhıv jumysyn re­for­ma­laýǵa bul sala shynymen muq­taj ba? – Elbasynyń memleket aldyna qoıǵan mindetteriniń qaı-qaısysy da Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zı­dentiniń Arhıvine tikeleı qatys­ty bolǵandyqtan, damyǵan ar­hıv deńgeıine qol jetkizý úshin úz­dik­siz jetilip otyrýdy murat tuta­­myz. Sol sebepti elimiz­­degi ózge de arhıvtermen jáne damy­ǵan el­­derdiń muraǵat jumy­sy­men mu­qııat tanysyp, jańa tarıh sala­syn­­daǵy jumystarǵa baı­la­nys­ty tájir­bıe almasyp, ǵyly­mı-ádis­teme­lik kómek kórsetip oty­ra­myz. Bıyl­ǵy jyldyń ózinde Qazaq­stan­nyń birneshe oblystaryn aralap, ǵy­ly­mı konferensııalar, dóńgelek ústel­der uıymdastyryp, aımaqtaǵy ahýal­men jete tanys­tyq. Arhıv sala­synda ózekti problemalar bar. Keńestik kezeńde Úkimet qura­mynda «Bas Arhıv basqarmasy» degen memlekettik organ bar bola­tyn. Ol elimizdegi barlyq memleket­tik arhıvterdiń jumysyn rettep, belgili bir strategııa­men basqarýdy qam­tamasyz etip otyratyn. 1990 jyl­dardaǵy ońtaılandyrý isi qol­ǵa alynǵan kezde, arhıv salasy eń sońǵy kezekke ysyrylyp, tipti, basqa salalardyń máselesimen aı­na­lysyp júrgende, arhıv ju­mysy umytylyp ketti. Qolda­nystaǵy zańnyń ózinde «sol saıa­satty kim júrgizýi kerek» degen máseleniń óziniń basy ashylyp, anyqtalmaǵan. «Arhıv týraly» zańnyń bastapqy nusqa­synda «ókiletti organ» dep anyq kórsetilgen edi, keıin ózgeris en­gizgen kezde «ókiletti organ­nyń» memlekettik saıasatty qalyptas­ty­ryp júrgizýge mindetti ekendigi zań mátininen túsip qalǵan. Oryndaýshy organdar bar, al saıasatty jasap, iske asyratyn organ kórsetilmegen. Jańa zań jobasyna baılanysty birneshe tarmaqtan turatyn tujy­rym­dama, oı-pikirimizdi jazyp, tıisti oryndarǵa joldadyq, nátı­jesin ýaqyt kórseter. Keıingi jyldary elimizde arhıv salasyn aldymen bir mınıstrliktiń quramyna, keıin basqa mınıstrliktiń quzyryna aýystyratyn ádet paıda boldy. Bul tym bolmasa komıtet te emes, Mádenıet jáne sport mı­nıstr­liginiń quramyndaǵy jaı ǵana departament deńgeıinde qa­lyp otyrǵany arhıv jumysyna nem­quraı­ly qaraýdyń saldary. Qara­paıym mysalmen salystyrar bolsaq, elimizde altyn, valıýta jáne sol sııaqty mańyzdy qorlar bar, sol sekildi memlekettiń bar tarı­hyn saqtap otyrǵan arhıv qory da bar. Biraq sol qordy basqa­ra­tyn biryńǵaı memlekettik vertı­kal joq. О́tken jylǵy sáýir aıyn­da Reseı Federasııanyń Prezı­denti Vlad­ı­mır Pýtın óziniń Jarly­ǵy­men Mádenıet mınıstrine baǵynyp kelgen Federaldy arhıv agenttigin tikeleı Prezıdentke baǵyndyrdy. AQSh-tyń ózinde de arhıv tikeleı Prezıdentke baǵynady. Jaqynda Koreıanyń Ulttyq Arhıv prezıdentiniń shaqyrýymen Ońtústik Koreıaǵa saparlap qaıt­tym. Qazaqstan men Ońtústik Koreıa Ulttyq arhıvi is birligi jónin­­de kelisimge qol qoıdyq. Bul elde arhıv mártebesiniń joǵa­ry eke­nine kóz jetkizip keldik. Ar­hıv mem­lekettiń saıasatyn qalyp­tas­ty­rýǵa da tikeleı qatysyp oty­ra­tyn organ bolyp esepteledi. Al, bizdiń elimizdegi oblystyq arhıv­ter tolyǵymen oblystyq ákimshilikterdiń qaramaǵynda. Arhıv isiniń mańyzdylyǵyn túsin­gen oblys ákimderi qoldan kel­gen kóme­gin berip otyrady. Aımaq­taǵy arhıvter bir oblysta til bas­­­qar­masynyń quramynda, ekin­shi oblysta mádenıettiń ishinde ara­­la­syp ketken. Joǵarydan «arhıv máselesin umytpańdar» degen tapsyrma berilgennen keıin ákim­dikter amalsyz basqar­ma­lardyń bireýine qosaqtap qoıýdy ádetke aınaldyrǵan. Qazaqstannyń memlekettik arhıvterinde 22 mln-nan astam is birligi saqtaýly, onyń ishinde Ulttyq arhıv qoryna kiretin ister bar. Ultyq arhıv qorǵa túsken ár qujatty máńgilik saqtaýǵa ótkizgen soń, ony saqtaýdy da qamtamasyz etý kerek. Urpaqtar aýyssa da, arhıv qujattary qalady. Máńgilik saqtaýǵa alynǵan ulttyq qordy kózdiń qarashyǵyndaı qorǵap, sol qalpynda ustap otyrý – arhıv qyzmetkerleriniń qasıetti boryshy. – Búgingi jastar arhıv isin maman­dyq retinde ıgerýge talpy­nys jasap, qyzyǵýshylyq tany­ta ma? – Sońǵy 10-15 jyldyń ishinde Qazaqstannyń bes qalasynda: Almatyda, Qaskeleńde, Aqtaýda, Astanada, Qyzylordada arhıv ǵı­ma­­rattary salyndy. Onyń syr­tynda birqatar óńirlerde kishi­­girim qosymsha saqtaý qoıma­lary­nyń salynǵanyn eseptemesek, arhıv qurylysy qajettilikke saı júrip jatqan joq. Arhıvte jumys isteıtin qyzmetkerler memle­ket­tik qyzmetkerler sanatyna kir­meıdi, olardyń aılyqtary da tómen.  Sondyqtan bolar, arhıv isine qyzyǵýshylyǵy bolǵa­ny­men, jastar da jalaqysy joǵa­ry, ómir súrýge qolaıly maman­dyq­tardy tańdap, jeme-jemge kelgende oıynan taıqyp kete me dep oılaımyn. Qoǵamnyń ózin­de «arhıvte kileń jasy kelgen kári-qurtańdar jumys isteıdi» degen pikir qalyptasqanyn nesine jasyramyz? Solaı bola tura, arhıvte jumys isteıtin maman­dardyń árqaısysyn óz isine adal berilgen jan dep oılaı­myn. Ál-Farabı atyndaǵy Ult­tyq ýnıversıtetiniń tarıh fakýl­tetinde arhıv isi mamandyǵy bo­ıyn­sha mamandar daıarlanady. Onyń ózi 20 stýdenttiń basyn quraǵan bir ǵana top, al ol elimizdegi 200 memlekettik arhıvti, onyń syrtyndaǵy júzdegen vedomstvolyq, jeke arhıvterdiń bárin qamtamasyz ete almaıdy. Soǵan qaramastan, jastardyń qyzy­­ǵý­­shylyǵyn týdyrý úshin stý­dent­ter arasynda qalalyq olım­pıada uıymdastyryp, byltyr respýblıkalyq «Jas arhıvshiler» baıqaýyn ótkizdik. Jańa kásipke baýlyp, olardyń kásibı biliktiligin arttyrý maqsatyn kózdedik. Jo­ǵary oqý oryndarymen tıimdi baı­lanys ornatyp, kelisimshart negizinde ondaǵy ǵalymdar men oqytý­shylardyń, bolashaq arhıv isi mamandyǵynda oqıtyn stýdent­terdiń bizdiń arhıvke kelip eńbek etýine jaǵdaı týǵyzýdamyz. – Kez kelgen arhıv aqparaty jurt úshin jarııa sıpatqa ıe dep jatasyzdar. Búginde arhıv qoımalarynda qupııasy ashyl­maǵan júzden astam ǵana qujat qalǵan eken. Ol jarııa bolsa, memleket qaýipsizdigine nuq­san keletin kórinedi. Al bul qujat­tarǵa kimder qol jetkize alady? – Prezıdent Arhıvinde 37 arhıv qalyptastyrýshy derekkózi bar. Olardyń qataryndaǵy Pre­zıdent Ákimshiligi, Syrtqy ister mınıstrligi, Prezıdentke tike­leı baǵynyshty bolǵan mı­nıstr­likter, vedomstvolar qupııa is qaǵazdaryn júrgizetindigi qa­lyp­­­ty jaı. Memlekettiń qaýip­­siz­­­di­gin qamtamasyz etýge baıla­nys­­ty qujat-derekter bizdiń Ar­hıv­tiń saqtaýyna ótkiziledi. Qupııa qujattar tek bizdiń ǵana emes, ár memlekettik arhıvte bar. Buryn­nan solaı qalyptasqan. Al Keńes Odaǵy kezinde memlekettik arhıv­ter saqtap otyrǵan qujattardyń basym kópshiligi jabyq bolyp keldi. Táýelsizdik alǵannan keıin jarııalylyq qaǵıdasyna saı qorymyzdaǵy qujattarǵa jańa kózqaraspen qarap, múmkindiginshe, qupııa sanalyp kelgen qujattardy ashyq qujattar qataryna aýystyrý úshin eńbektenip jatyrmyz. Osy­ǵan baılanysty arnaıy quryl­ǵan memlekettik komıssııa kóp­tegen qujattardy kópshiliktiń paı­dalanýyna usynyp otyr. – Prezıdent Arhıvinde qansha is birligi saqtalǵan? – Bizdiń ǵımarat 1 mln saqtaý birligine eseptelip, 1974 jyly biryńǵaı tıptik joba boıynsha salynǵan. Sórelerdiń jalpy uzyndyǵy 29 shaqyrymǵa teń. Álemdegi sórelerdiń jalpy uzyndyǵy 300 shaqyrym bolatyn arhıvtermen salystyrǵanda, bul – ortasha kórsetkish. Búginde bizdiń qorymyzda 780 myń saqtaý birligi bar. Negizinen, qaǵaz qujat­tar. Qoımalarda áli de oryn bar. Buǵan qosa, aýdıo, beıne taspaǵa jazylǵan qujattar, fotoqujattar da kezdesedi. Jeke tekti qujattar, basqarý qujattary, hattamalar, sheshimder, jınalys qaǵazdary, tulǵalardyń bir-birimen jazysqan hattary jınaqtalǵan. 780 myń saqtaý birligi 1200 qorǵa birik­tirilgen. Qoǵam tarapynan eń kóp qyzyǵýshylyq týdyratyn qujat Ortalyq Komıtettiń qory men táýelsiz Qazaqstandaǵy Prezı­dent­tiń qoryna tıesili. Prezıdent Ar­hıvi zamanaýı tehnologııany úzdiksiz jetildirýdi qolǵa alyp, qujattardy elektrondyq júıege kóshirýdi negizgi maqsat etip qoıdy. 780 myń saqtaý birliginiń 160 myńy birinshi sanatty qujattar dep tanylǵan. Eń kóp paıdalanylatyn, suranysy joǵary osynaý qujat­tar­dy qoıma men oqý zalynyń ara­synda tasyp júrý barysynda sapasy tómendemes úshin sıfrlyq for­matqa kóshirý maqsatyn qoıyp otyr­myz. Búgingi kúni 60 myńyn elekt­ron­dy formatqa aýystyrýǵa qol jet­kizdik. Tipti, arhıvke kel­meı-aq suraýdy ınternet arqyly jol­dap, bar bolsa, qajetti qujatqa bir­den tapsyrys berý múmkindigi bar. – Shet memleketterdiń mura­ǵat­taryndaǵy qazaq halqyna qatysty derekterdi jınap, qundy qujattardy elge ákelý bastamasy qalaı jalǵasyn taýyp jatyr? Ákelingen qujattardyń ishinde qandaı qyzyqty málimetter bar? – Shetelge arnaıy baryp, derekter izdep, taýyp, qorymyzdy tolyqtyrý tarıhshylardyń mindeti bolyp eseptelgenimen, Pre­zı­dent Arhıvi óz ǵylymı jos­par­laryna sáıkes, basqa elder­diń arhıvterimen tyǵyz qarym-qatynas ornatqan. Jaqynda ǵana bizdiń tórt qyzmet­kerimiz Reseı­diń Qorǵanys mınıstrliginiń ar­hıvinde, Máskeýdiń basqa da ortalyq arhıvterinde jumys istep, ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan qazaqstandyqtar týra­ly birtalaı derek jınap qaıt­ty. Onyń ishinde qazaq azamat­tary­nan quralyp, maıdanǵa attan­ǵan dıvızııalardyń tarıhy, sondaǵy soldattar men ofıser­ler­diń taǵdyry týraly biraz derek­ter jınaldy. Arhıv qyzmet­ker­leri byltyrdan beri «Ekinshi dúnıe­júzilik soǵystyń qazaqstandyq tutqy­ndary» degen ǵylymı joba­ny iske asyryp keledi. Biz­diń boljaýymyz boıynsha, 1 mln 200 myń qyzyl áskerge alyn­ǵan qazaqstandyqtardyń 200 myńy soǵys tutqyny bolǵan. Ger­ma­nııa, Reseı arhıvterinen, óz arhıv­teri­mizden, jeke arhıvterden tabylǵan múlde habarsyz ketken 35 myń jaýyn­gerdiń aty-jónin anyqtap, qorymyzǵa engizip, «www.tutkyn.kz» degen saıtymyzda aty-jónin jarııaladyq. Bolshevıktik bılik kelgennen keıingi ótken ǵasyrdyń birinshi jartysynda qazaq halqy úsh birdeı asharshylyqty bastan ótkerdi. Eń aýyry 30-jyldardaǵy 4 mln-ǵa jýyq adam kóz jumǵan asharshylyq boldy. 4 mıllıon dep aıtamyz. «Al naqty olar kimder edi?» degende qınalamyz. Sebebi olardyń aty-jónin óz ýaqytynda eshkim de qaǵazǵa túsirip, izdestirgen joq. Al Holokostyń 6 mıllıon qurbanynyń 5 mıllıonynyń esimin Izraıldegi, Amerıkadaǵy, basqa elderdegi Holokost qurbandaryna arnalǵan mýzeıler men arhıvterden taýyp alasyz. Munyń sebebi, Qazaqstanda azamattardy tirkeýmen aınalysqan AHAJ dep atalǵan mekeme tek 1934 jyldan bastap qana jumys isteı bastaǵan. Soraqysy sol, Reseı ımperııasy kezinde de, Keńes úkimeti kezinde de mal sanaǵy jyl saıyn jaz aıynda júrgizilip turǵan, al adamnyń esebi alynbaǵan. Buǵan qaraǵanda, Qazaqstandaǵy shirkeýlerde hrıstıan azamattaryn týa salyp tirkep otyrǵan. Osyndaı jaǵdaıda ómir súrgen Qazaqstanda «4 mln adam ashtyq qurbany boldy» degen derekti dáleldeý ońaı sharýa emes. Biraq, buǵan qaramastan, osy topyraqta ómirge kelgen, shama-sharqynsha týǵan eline qyzmet etken ata-babamyzdy túgendeýge tolyq haqymyz bar. Osyǵan baılanysty «asharshylyq.kz» atty veb-saıt ashyp, sol jerde derekterdi jınaqtap jatyrmyz. Budan keıingi úlken jobalary­myzdyń biri – Qazaqstanǵa kúsh­tep jer aýdarylǵan ózge ult ókil­deri men etnostary máselesine baı­la­­nys­ty qolǵa alyndy. Depor­ta­­sııa týraly úlken eki jınaq ba­sy­­lyp shyqty. Bul kitapqa da shet­­el­dik­ter qyzyǵýshylyq tany­ta­dy. AQSh-tyń memlekettik depar­tamenti Prezıdent Arhıvi maman­daryn on kúnge jumys sapa­ryna sha­qy­ryp otyr. Buǵan eki nárse túrt­ki boldy. Onyń biri, sońǵy jyl­dary 30-ǵa jýyq amerı­ka­lyq ǵalym Arhıvimizge kelip, keńes­tik dáýirdi jáne táýelsiz Qazaq­stan kezeńin zerttep, úlken ǵyly­mı jumystar atqaryp jatyr. Ekin­shisi, Holokost memorıaldyq mý­zeıi­niń zertteýshileri bizdiń Ar­hıv­tiń oqý zalynda jumys istep, ekin­shi dúnıejúzilik soǵys kezinde Qazaq­stan­ǵa evakýasııalanǵan evreı ulty­nyń ókilderi týraly kóptegen qujat­tar tapty. Biz olardyń ótini­shi­men 12 myń paraq qujattyń elekt­ron­dyq nusqasyn ázirlep be­rip, Vashıngtondaǵy Holokost mýzeıine joldadyq. Búginde Azııa men Afrıkadaǵy soǵys pen terro­rızm qurbany bolýdan qashqan myń­daǵan bosqyndar kúlli Eýropa mem­le­ketterine úlken qıyndyq týǵy­zyp, halyqaralyq dárejedegi kúr­de­li máseleniń túıindi sheshimin taba almaı otyr. Al asharshylyq pen soǵystan ózi de áreń aman qa­lyp, es jııa almaı otyrǵanda kúsh­­tep kóshirilip ákelgen myńdaǵan bas­­qa ult ókilderine qabaq shytpaq túgili barymen bólisip, baýyryna tart­­qan qazaq halqyna tánti ekenin ame­rı­kalyq áriptesterimiz jıi aıta­dy. Prezıdent Arhıvi osyndaı aýqymdy jobalarymen qatar, Ulttyq arhıv qorynyń qujattaryn nasıhattaý jumystary boıynsha belsendi qyzmet atqarýda. О́ıtkeni, arhıv – memlekettiń keshegi jáne búgingi tarıhynyń saqtaýshysy. Aıgúl AHANBAIQYZY, «Egemen Qazaqstan» ALMATY