Qalamgerdiń kóńili nege bosady?

О́tken jyly «Egemen Qazaq­s­tan­­da» ánshi, ónertanýshy Er­lan Tóleýtaıdyń «Habıba apa­nyń armany» (2.11.2016) atty sha­­ǵyn maqalasy jarııalandy. Sondaǵy myna bir jaǵdaı óze­giń­di órteıdi. Avtor bylaı deıdi: ­«Máselen, Qazaqstannyń ha­lyq ár­ti­si, ánshi Rábıǵa Esim­janova ǵumyr boıy qazaq ónerine baılanysty qundy já­digerler jı­naǵan eken. Olardyń ishin­de qun­dy qoljazbalar, hattar, foto­sý­retter, sırek oryndalǵan án­­­der bolǵan de­sedi. Alaıda, án­shi dúnıeden ótken soń páteri sa­­t­ylyp, saqtalǵan qundy mura ta­­lan-tarajǵa túsip ketken. О́miriniń sońǵy jylynda Sháken Aımanov aǵamyz óziniń syralǵy dosy ári operatory Berkovıchti shaqyryp alyp, óz oryndaýynda birneshe halyq ánderin kınotaspaǵa túsirtkizgen eken. Kóp uzamaı, Máskeýde Sháken aǵamyz qapııada qaza tabady. Túsirilgen taspa Berkovıchtiń qolynda qalyp qoıady. Arada birshama jyl ótedi. Berkovıchti de kárilik meńdeıdi. Áıgili kınooperator «Qazaqfılmge» ha­bar­lasyp, densaýlyǵynyń máz emestigin aıtyp, Sháken án­deri jazylǵan kınotaspany alyp ketýlerin suraıdy. «Qazaqfılmdegiler» «kúnde er­­t­eń­men» ýaqytty soza beredi. Sóı­tip júrgende, Berkovıch dú­nıe salady. Budan keıin taspany izdegen eshkim bolmaıdy. Aqyry, sol taspa joǵalyp tynypty». Ataqty Berkovıch ómiriniń so­ńyna deıin Sháken dosyna adal bolyp ótkenin, arakidik eske alyp kóńili tolqyp alatynyn shyǵarmashylyq ortadaǵy áń­gimede estıtinbiz. Sonyń bir dálelindeı, úzeńgiles dosy tý­­ra­ly jaqsy fılm de jasap ketti. Eger ras bolsa, ómir boıy uly rejıssermen birge jú­r­ip «jekemenshik» operatory bolǵan Berkovıchtiń sózine qu­laq aspaǵan «Qazaqfılm» bas­shyla­rynyń tirligin qalaı tú­sinýge bolady? Budan artyq nem­quraıdylyq bola ma? Al endi Rábıǵa Esimjanova­nyń da, Berkovıchtiń de basyn­da­ǵy jaǵdaı áli de jalǵasyp jat­qa­ny belgili. Bir mysal aıtaıyn. Amankeldi Sembın degen ǵajaıyp tenor boldy. Dımash Ahmetulynyń qol­daýymen Más­keýdiń Chaıkovskıı atyn­­da­ǵy konservatorııasyna tú­sip, ony óte jaq­sy bitirdi. Dıme­keń­niń qam­qor­ly­ǵy­nyń arqa­syn­da Máskeýdegi res­pýb­lı­ka­nyń ókildiginen aı saıyn 100 som alyp turady. Al konser­va­torııanyń be­retini 39 som. 139 som degenińiz ol kezde stý­dent úshin dúnıeniń aqshasy. Italııa­nyń Mılan qa­lasyndaǵy ataq­ty La-Skala teatrynda sta­­­jırovkadan ótti. Sembın sóz joq asa da­ryndy ánshi edi. Erte tanyldy. Belgili óner syn­­shylarynyń baǵalaýynsha erek­she jaratylǵan daýys ıesi. Qys­qa­sy, sah­nadaǵy ǵumyry nebári se­giz jylǵa ǵana sozylsa da ol qa­zaq operasynyń bir dáýiri is­pettes áser qaldyrǵandaı tul­ǵa. Sherhan Murtazanyń aıt­qanyndaı, «bir zamanda sondaı juldyz týǵan, sol jul­dyz­dy bárimiz jabylyp júrip óshir­­genbiz». Sheraǵań demekshi, bul kisi «Qazaqstan» teleradıokorporasııasyn bas­qarýǵa barǵanda osy ánshiniń daýsyn iz­detedi. Bes-alty-aq kadr qalǵan. Onyń ózi ju­lym-julym, jaramsyz bolyp shyq­qan. Sóıtip, ssenarıı jazyp, arnaıy fı­lm túsirmekshi tala­bymyzdyń taýy sha­ǵylǵan. Ke­zinde dúnıeni daýsyna jalt qarat­qan bir talanttyń taǵdyry osy­laı aıaqtaldy. Al endi osy sum­dyqqa kim jaý­ap berýi kerek? Bul saýalǵa kezinde bir suh­batynyń tusynda belgili ánshi­niń ózi bylaı dep jaýap bergen edi. – Bul da bir qasiretpen teń jaǵdaı. Meniń ǵana emes, árıne, ulttyq ónerdiń qa­si­reti. Qa­ny­myz­ǵa sińgen qunt­syz­dyq­tan ba, jalqaýlyqtan ba, jalpy hat­taý­ǵa, qujatqa salaq jurtpyz ba, osy bir másele áli kúnge deıin bir izge, júıege túspeı ke­ledi. Talaı keremet daýystar óshi­ri­lip ketken. Tarıhta endi qaı­ta­lanbaıtyn, ult ómirinde uly rý­hanı oqıǵaǵa aınalǵan spekta­k­lder de jazylmaı qalǵan. Meniń daýysymnyń birli-ja­rymy ǵana qalǵan, bul joq­tyń qa­sy degen sóz ǵoı. Osy te­le­­dıdar­dan túspeıtin adamnyń biri men edim. Al qazir sol dúnıelerdiń qaı­da eke­nin bilip bolmaısyń. Ási­rese, ıtalııa tilindegi arııalar, ánder, tutas spek­takl­derdiń saq­tal­maýy ókinishti. Osy dú­nıeler ózi­me tym ystyq kórinedi. Oı­dy oı qozǵaıdy. Taıaýda ult­tyq kıno­myz­­dyń maıtalman aqsaqaldarynyń biri Oraz Ábishev Muqan Tólebaevtyń bir mereı­toıyna oraı meniń oryn­daýy­m­daǵy «Tos, meni, tos» ániniń saqtalǵanyn aıtty. Qart kınoger birtúrli kóńilim bosady dep, meniń de kóńilimdi bosatty. Sol kisi aıtqandaı, ár jerde jylt etken osyndaı kórinister, daýystar bolýy múmkin. Men jó­ninde kezinde teledıdardan talaı márte habar berildi. Italııaǵa barǵan saıyn, kelgen saıyn, túrli konkýrstarǵa qatysyp júldeger bolyp, ataqtar alyp jatqanda nemese me­re­kelik kúnderge oraı bolsyn qanshama habarlar túsirildi. Qa­zir sonyń biri de taptyrmaıdy ǵoı. Úsh kasseta, eki rý­lon konsertim boldy. Kim bi­le­di, úmitsiz shaıtan, bálkim, bir jerden shyǵar. Men bul jer­de máselege óz turǵymnan qarap, ózimdi qorǵaǵaly otyrǵan joqpyn. Jalpy, qandaı daryn­nyń basynan qandaı qıyn ke­zeń, qıyndyq ótse de onyń mu­ra­sy saqtalýy tıis. Bul ári-be­ri­den soń bizge emes, elge, onyń murasyna, kórkemdikke ja­salǵan qurmet. Bul áńgimeniń búgin emes, bolashaq úshin mańyzy zor ekendigin aıtyp jatýdyń qajettigi bola qoıar ma eken. Al halyqtyń rýhanı tarıhyna qurmet bolmaıdy eken, onda ony qylmystyń eń zory sanaý kerek. Shet jurt­tyń rýhanı muraǵattarǵa degen uqyp­tylyǵyn kórseń, ózińe-óziń qaradaı qarnyń ashady. Estýimshe, bir kezde teledıdarda tasqyn bolyp, altyn qor­da­ǵy talaı muralar sýǵa ketken, sodan qalpyna keltirmegen desedi. Qalaı degende de ult­tyq muralarǵa degen mundaı kóz­qa­ras­ty tarıh keshirmeıdi. Bul ánshiniń sol kezdegi T.Júrgenov atyn­daǵy teatr jáne kı­no ınstıtýtynyń jeke án salý ka­fedrasynyń meńgerýshisi qyz­­metinde júrgende bergen suh­baty edi. Al endi sál sheginis jasasaq, Ábekeń­niń kez kelgenniń mań­daı­yna jaza ber­meı­tin opera óne­ri­niń Mekkesi «La-Ska­laǵa» son­sha juldyzdyń ishinen qa­laı joly tústi? 1970 jyly Máskeý kon­­­servatorııasynyń besinshi kýrsynda júrgende, ustazy ataqty P.Karın «Úl­ken teatrda «La-Skalaǵa» tyńdaý júrip jatyr» dep jetelep alyp barady. Onyń aıryqsha daýsyna jıýrı múshesi S.Lemeshev asa rıza bolyp «Sen tek qazaq halqyn ǵana emes, sovet elin tanytatyn bolasyń» deıdi. Sonymen, «La-Skalaǵa» barýǵa bir qadam jasalǵanymen, konservatorııa rektory: «La-Skalaǵa» baratynyńa senimim mol. Áýeli oqýdy bitirý kerek» deıdi. Sodan ol oqýyn aıaq­tap, Almatyǵa keledi. Abaı atyn­da­ǵy opera jáne balet teatryna qyzmetke turady. Alǵash ret ol B.Dosymjanov qoıǵan Ǵ.Músirepovtiń «Qyz Jibek» qoıy­lymynda Tólegenniń par­tııa­syn oryndaıdy (Jibek – B.Tólegenova). Sóıtip júrgende bir kúni Máskeýden sol kezdegi Mádenıet mınıstri Demıchevten hat keledi. Ony teatrǵa ildirip qoıypty. Hat Italııaǵa sha­qy­rady. Sodan Úlken teatrǵa so­lıst etip qabyldaıdy. Ol kez­de solaı isteıtin. Sonymen Italııa­nyń Mılan qalasyndaǵy «La-Skala» opera teatr­ynda 1973-1975 jyldary eki jyl oqıdy. Ustazy Elızaveta Koro­zıo el rýhanııatyndaǵy asa yqpaldy, tanymal adam bolǵan. Bizdiń osynsha táptishtep, aıtyp otyrǵanymyzdyń sebebi, tulǵanyń orny, albyrt jasynda shyqqan bıigi týraly beıhabar oqyrmanǵa, tıisti oryndarǵa málim etý edi. Ádette, ózi daryndy adamnyń qaq-soqpen isi bolmaıdy, ózgeniń tirligine aralaspaıdy, tek kóz aldynda, sanada bolyp jatqan, adam qolymen jasalyp jatqan uıat tirliktermen ishteı arpalysyp ótedi. Bir qaraǵanda talantty adam – panasyz adam. Farıza apamyz aıtqandaı, «talantty adamdardyń talantsyzdardyń ishinde ómir súrýi óte qaýipti». Qaýipti degennen shyǵady, Salahetdın (áriptesteri Qaljan dep atap ketken) Aıtbaev asa daryndy sýretshi edi. Negizinen orystildi bolǵanymen, týyndylarynyń ózegi qazaqtyń rýhy, jady, jany boldy. Sol jigitti bir zamanda «Molodaıa gvardııa» synady. «Izvestnyı kazahskıı jıvopıses A.S. v kartıne «Molodye kazahı» neskolkıh molodyh kazahov odel v odejdý byvshıh kazahskıh baev ı feodalov. Interesno, chto etım samım hotel skazat avtor?..» dep jazdy. Sýretshiniń birde «Meniń «Jas qazaq­ta­­rymdy» qatty synǵa alypty. Qudaı-aı, bularǵa ne deýge bolady? Betimizge basyp, erkin jumys istetpeıdi. «Jas orystar», «Jas grýzınder» deýge bolady. Sonda ne «Jas qazaqtar» deýge bolmaı ma?» dep kúrsingeni de esimizde. Mine, «orystildi» qazaq sanalatyn Salahetdınniń jan dúnıesi osyndaı bolatyn. Onyń osy ereksheligin qansha tuqyrtqysy kelse de sýretshi shovınıstik baǵyttaǵy ónertanýshylardyń talaıyn tiksindirdi. Onysy ózine taıaq bolyp tıgen kezi de az emes. Osydan soń baryp, ol «Men óz deńgeıimdi ózim jaqsy bilemin» dep sheberhanasyna óner zertteýshilerin jolatpaıtyn. Aqyr sońynda, taǵdyry da qıyn boldy. Memlekettik syılyqqa usynylǵan, tarıhı polotnolardyń ǵajaıyp sheberi M.Amanjolov ta jumbaq jaǵdaıda ómirden ozdy. Sebebi, bular sol kezeńniń qalybyna syımaǵan sýretkerler edi. О́ziniń tarıhı, rýhanı muralaryna nemquraıly qaraý – bul ult aldynda jasalǵan zor qylmys, kerek bolsa kisi óltirýmen birdeı. Keıingi jyldary keshegi Temirbek Júrgenov, Ilııas Omarov, О́zbekáli Jánibekovter týraly sırek bolsa da jazylyp, aıtylyp júr. Ult úshin asa qundy sanalatyn jádigerlerimizdiń qasıetin sezinýde búgingiler arasynda qulyqsyzy joq dep kesip aıtýǵa bolmas. Alaıda, mını-Júrgenov, mını-Omarov, mını-Jánibekovter qaıda? Marqum О́zaǵań «Bizde bul máselede memlekettik retteý jolǵa qoıylmaǵan» deýshi edi. Solaı shyǵar. О́zaǵańmen dúnıeden kósherinen birneshe kún buryn óziniń páterindegi jumys kabınetinde jolyqqanym bar edi. Terezeden syrtqa kóz salyp otyr eken. Bólmeden jańa pisken súttiń ısi shy­ǵady. Qalıhan táteıdi shaqyryp, ma­ǵan da sút aldyrdy. Ústinde jelbe­geı jamylǵan shapan, basynda qara shal­dar­dyń tymaq ishinen kıetin topysy. Ból­meden etnografııanyń lebi esedi. Etnos­tyń taby seziledi. – Ne degen beıqam halyqpyz? Men de má­denıet mınıstri boldym ǵoı. Qansha qyz­met atqardym desem de, taǵdyrdan aıaý kórmegen myna bir qazaqty bilmeıdi eke­nmin. Tozaqqa túsip shyqqan eken. Mý­zykant, ponımaesh, – dedi. Aldynda bir juqaltań kitap jatyr. (Aıtkesh Tolǵanbaev. «Ispoved sýdby jestokoı», Ádebı óńdegender – Igor Savvın, Sáýle Tolǵanbaeva. «Qazaqstan» baspasy, 1993 jyl). Osy kitapty О́zaǵańnan bir túnge surap alyp, oqyp shyqtym. Keıinnen kitap keıipkerimen kezdesip, «Egemen Qazaqstanǵa» «Qazaqtyń Paganınıi» degen esse jazdym. О́zaǵańda ókinish kóp edi. Árıne, ol jeke ómirine baılanysty ókinish emes. Halqymyzdyń bolashaq rýhanı kelbeti, tulǵaly azamattarynyń taǵdyry bul kisini qatty tolǵandyratyn. Sonyń biri Áıtkesh Tolǵanbaev keńes kezinde Qurmanǵazy atyndaǵy ulttyq konservatorııada skrıpkadan dáris bergen (onda da Ǵazıza Jubanovanyń arqasynda), «Túrkistan» legıonynda bolǵan mýzykant. Osy Áıtkesh soǵystyń lapyldap turǵan tusynda tutqyn bola tu­ra bútkil Eýropany aralap konsert bergen. Meni tańqaldyrǵany – ózin sonsha dert meńdep júrgenine qaramastan talantty adamdardy túgen­dep, solardyń taǵdyryna aralasyp jatqan Jánibekovtiń jankeshtiligi edi. Jáne de osynsha jyl mádenıetti basqara júrip osyndaı adamnyń baryn bilmegenine ózegi órtenip ókinýi. «Talaılardyń mańdaıynda onyń aıaly ala­­qanynyń taby jatyr» dep Ábish aǵa­myz aıtqandaı, О́zaǵań Sembındi de izdegen. Biraq, tym kesh edi. Árıne, ashqan qaryn toıynar, salynbaı jatqan kópir salynar. Al sizdiń «máńgiligińizge» qyzmet etetin, «uly dala eli» ekenińdi álemge pash etetin rýhanı qundylyqtarymyzdyń er-turmanyn kim túgendeıdi? О́tkenge kórsetilgen qurmet – kemel keleshektiń kepili. Qalı SÁRSENBAI