Oqýshylardyń uıaly telefon ustaýy týraly qoǵamda eki túrli pikir bar. Keıbir ustazdar qarsy. Sebebi, sabaq úlgerimine keri áserin tıgizedi deıdi. Jáne búgingi telefondar jetildirilgen. Vatsap arqyly bir-birine kijinip, eń sońynda aıǵaı-shý, tóbeles shyǵyp jatady. Oqýshylar «Uıaly telefondy tym bolmasa, sabaqtan tys ýaqytta ustaǵymyz keledi», deıdi.
Uıaly telefon qazirgi tańda árbir adamnyń kúndelikti ómirde qoldanyp júrgen úırenshikti zatyna aınalǵan. Baılanys quralynyń bul túriniń damyp ketkeni sonshalyqty, bul zamanda kez kelgen adam uıaly telefonsyz júre almaıdy dep te aıtýǵa bolady. Jumysta, sabaqta, serýendep júrse de adam úshin qajetti dúnıe bolyp tur. Biraq, uıaly telefonǵa, planshet, kompıýterge degen qumarlyq mektep jasyna deıin qalyptasyp qoıylady eken.
– О́zim ómir baqı ustaz bolyp eńbek ettim, – dedi qart ustaz, qaladaǵy «Dostyq» úıi ardagerler alqasy tóraǵasynyń orynbasary Keńes Raıymbekov, – balabaqshadaǵy balada uıaly telefon júredi. Buryndary alty jasar balany «attyń qulaǵynda oınaıdy», «Alystan alty jasar bala kelse, alpystaǵy aqsaqal sálem beredi», «On úshte otaý ıesi» dep qazaq balalaryn estııar bolýǵa tárbıeleýshi edi. Búginde sol sóz «uıaly telefonmen keremet oınaıdy, qarip tanymasa da, ıýtýbke kirip alady, ınternetti shapqylap sharlap jiberedi» degen maqtanysh, tańdaný sezimderimen aýysty.
– Balalardyń kózine sensorly telefondarǵa qaraý óte zııan, – degen aqparatty usyndy bizge kóz dárigeri Janar Qadambekova. – Kúnine on bes mınýt qana oınatyńyzdar. Balabaqsha, mektep jasyndaǵy balalar planshet, kompıýter oınaımyn dese, múmkindiginshe kóz gıgıenasyn saqtańyzdar. Kóz gıgıenasy degenimiz, uıaly telefondy, kompıýterdi belgili bir ýaqytqa sheıin shekteý. Tek kóz saýlyǵy ǵana emes, qulaqtyń da amandyǵy qajet. Keńes ókimeti tusynda baılanystyń basty quraldary daýysy kórshi úıge estiletin qarapaıym telefon, telegramma nemese hat jazý edi. Tehnıka damyǵaly bul qyzmettiń bárin bir ǵana uıaly telefon atqaratyn boldy. Qazir alaqandaı ǵana osy quraldy eńbektegen baladan eńkeıgen kárige deıin ustaıdy. Bar sharýa bir tetikti basýmen sheshiledi. Biraq, uıaly telefonnyń paıdasy ǵana emes, zııany da bar ekendigin eskergen jón. Buny eń alǵash kádimgi taraqandar sezgen. О́kinishke oraı, adamdar selt eter emes. Qolda, naqty aıtqanda, alaqanda ustaıtyn telefondy esin bilmeıtin jas balalarǵa oıynshyqqa berip qoıady. Ony ustaǵan bala aldymen aýzyna salyp, soryp, jalaıdy. Osy durys emestigin ata-analar oılanýy kerek. Uıaly telefon balalardyń densaýlyǵyna keri áser etedi eken. Este saqtaý qabileti nasharlaıdy. Tanymdyq qabileti tómendeıdi. Boıdy súlesoqtyq pen boıkúıezdik bıleıdi. Balalardyń kóbisi ashýshań, sharshańqy, júıkesi tez qurıdy. Al uıaly telefonmen uzaq sóılesetin balalardyń júıkesi juqaryp, depressııalyq sındromǵa urynýy jıileıtin kórinedi.
– Bir balany kórdim, úıine kelgende aldymen planshet oınady, sosyn onyń qýaty taýsylyp qalǵan soń, uıaly telefonǵa jarmasty, onyń qýat kózi bitken soń, kompıýterge otyrdy, – deıdi kitaphanashy Rásh Nurtileýova. – Osyndaı balalar kitap-jýrnal oqyp, gazet qarasa ǵoı. Tipti, qazir teledıdar da qaramaıtyn boldy. Qyz balalar toqyma toqyp, is tikse, uldar sporttyń ár túrimen tegin aınalysýyna mektepte múmkindik jasalsa jaqsy bolar edi. Kún uzyn noýtbýk pen kompıýter, telefonda otyratyn baladan erteń qandaı Otan qorǵaýshy shyǵady? Ondaı qyzdan qandaı deni saý bala týmaq. Bı synyptaryn kóbeıtse, mekteptegi sýret jáne eńbek synyptaryna kóńil bólinse deımiz. Áıtpese balalardyń barlyǵy ınformatık nemese matematık bolmaıdy ǵoı. Deneshynyqtyrý sabaǵyna da durys qaraǵan jón.
Bárin aıt ta, birin aıt, uıaly telefondy uzaq paıdalanýǵa bolmaıtyndyǵy aqıqat. Birinshiden, ony uzaq paıdalaný ýaqytyńdy alady, sharshatady. Biraq, shynyn aıtý kerek, uıaly telefonsyz jumys isteý múmkin emes jaǵdaıǵa jettik. О́ziń bas tartsań da qatarlastaryń, áriptesteriń baılanysqa shyǵyp turǵan soń, eriksiz uıaly telefonǵa táýeldi bolasyń. Jas ta, kári de bir-birimen telefondy qulaqqa tosyp, kúndiz-túni sóılesýmen bolady. Búginde ekiniń biriniń qolynda, jambasynda, qaltasynda, sómkesinde, keýdesinde júrgen osy «sotka» degenniń adamǵa qanshalyqty paıdaly nemese zııandy ekendigin kópshilik bile bermeıdi, bilse de nazar aýdarmaıdy.
Raýshan Qabjanqyzy,
jýrnalıst
SEMEI