Esse
Tún jáne Muqaǵalı
Adam úshin tapjylmaı úsh kún, úsh tún shalqadan tańylyp tósekte jatý qasiret eken. Sozylyp baryp, ázer degende bas jaǵymdaǵy týmbadan Muqaǵalı Maqataevtyń kitabyn aldym. Qaı kitapty bolsa da qolyma qaryndash alyp syzyp, belgi túsirip oqýshy edim, qaryndashqa qolym jetpedi. Muqaǵalı poezııasynan keńdik, shynshyldyq, zııalylyq, meıirbandyq atoılap belgi berip turady.
О́kinishti...
Myna qurǵyr syrqattyń beti kúshti.
Júregim kóterilis jasap jatyr,
Buzbaq bolyp keýdemde bekinisti.
О́kinishti...
O, Júrek!
Meniń altyn qazyǵym-aý!
Qaıteıin, qajydyń-aý.
...Qytyqtaǵan baýyrdyń «nazy» mynaý.
Qajydyń-aý, baıǵusym, qajydyń-aý!
Ne istemekpin?
Janym-aı, saǵan shıpa istemek kim?!.
Jaralǵanda bútin em, úsh bólekpin:
Júregim — Afrıka, baýyrym — Kıpr
Mıym — Muzdy muhıttaı...
Ne istemekpin?..
Syrqat meńdegen Muqaǵalı haly aýyr. Muqaǵalıdyń jany azapta. Ne isteýge bilmeı dal bolǵan, daǵdarǵan, aýrýy meńdegen Muqaǵalı jalǵyzdyq qushaǵynda. Aqıyq aqyn, syr bóliser, muń bóliser adam izdeıdi. Kisiligin joǵaltpaǵan adamǵa zárý.
Almaty aspanynyń astynda Muqaǵalı aqyn shyn jalǵyz qalyp edi. О́kinishke qaraı, baýyrdan jazylmas dert te jabysqan.
Aqyn men aýrý egeske túsken. Sondaı teketires tusta aqyn muńyn aıtar dos izdeıdi. Tappaıdy. Pendeshilikke berilgen qazaqtardan meıirim, yqylas, kisilik kútý bekershilik qoı. Sonan da sanaly, oıshyl, qazaqtardyń barlyǵy da jalǵyzdyq qushaǵynda.
Muń basqanda,
Ne jetsin syrdy ashqanǵa,
Keleıinshi bir baryp syrlas janǵa.
Kózim aldy — kók tuman, janarda — jas,
Kóleńkelep kóńildi kir basqan ba?
Keleıinshi bir baryp syrlas janǵa.
Birge bastyq ómirdiń kezeńderin
Birge keshtik kólderin, ózenderin.
Bir jan meni tyńdasa, sol tyńdar-aý,
Túsiner-aý, janymdy sezer meniń.
Basynda Alataýy, aspanda Aı, Juldyzy, astynda shalqyǵan Ana-Jeri turǵanda janyn jegen jalǵyzdyq zarymen kimmen bóliserin bilmeı daǵdarǵan sátte aqyn ózin tabady.
Aqyn óz óleńimen óz júregine shaǵynady.
Sezbeısiń ǵoı, sezbeısiń ǵoı sen meni...
Kórmeısiń ǵoı keremetti mendegi.
Túsinseńshi sarsań bolǵan pendeni,
Túsinseńshi! Aqyl-oıym kem be edi?!
Nege bulaı?
Nege júrmin kóńilsiz?
Janym meniń jylap jatyr, tek únsiz.
Qalam ba dep qaıǵyrmaımyn kómýsiz,
Ketem be dep qapalanam ómirsiz.
Sana tirek tapqan keı sátte, aqyn boıyna qýat jıǵan Qobylandydaı arpalys oıǵa túsedi. Bárin túsingisi, bárin uqqysy keledi. Al pendelik kirgen júrekti ázázildiń bıleıtinin aqyn keıde umytady-aý. Ony umytpasa aqyn bola ma Muqaǵalı?!.
Olaı kórem ózimdi, bulaı kórem,
О́zimdi-ózim patsha, qudaı kórem.
Kesilmegen tusaýy nárestedeı,
Kezdeskenniń bárinen qulaı berem.
Shabyt, ashý, shattyq, muń, uıat qalyp,
Júrgen jáı bar, osylaı kúı aqtaryp.
Bıleı almaı júrmin men bir basymdy,
Roboty bireýdiń sııaqtanyp.
Bárine de túsinem,
Bárin bilem,
Biraq bilmen ózimniń álimdi men...
Biraq osynaý jan tebirentken tolǵaýy kúpti suraqtardy qoımasa, ol Muqaǵalı aqyn bola ma?!.
Sergeldeńge túsip, sandalyp júrgen kezinde de daýylpaz aqyn Muqaǵalı sanasyn shaıtanǵa jeńdirmeýge baryn salypty.Aqıqattyń aýyly Keńes elinde de, Keńes memleketinde de ornamaıtyna kózi jetken kúıikti aqyn jalǵyzdyq teńizine súńgidi de jalǵyz ketti. Aqıqat ólgen jerde aqyn da óledi. Aqyn men aqıqattyń jany bir. Rýhtary ortaq. Aıaǵynyń astynda alyp Jer-Ana, tóbesinde alyp Aspan-Ana, bir janǵa bári jeterlik, biraq pendege jeter syı Aqynǵa jetpek emes. Aqyn Táńirdiń quly, Táńirdiń jaýshysy, Táńirdiń tileýshisi. Aqynǵa keregi syı emes, Senim. Táńirge degen Senim. Adamǵa degen Senim.Daýylpaz aqynnyń júreginen Senim joǵalǵan sátten bastap daýylpaz aqynnyń basyna aıyqpas dert jabysqan.Aıyqpas dertpen aýyrǵan aqyn oqyrmanyn taǵy bir qyrǵa tarta jóneledi. Ol — ólim joly. Nemkettilik joly. Ol úshin aqyndy sen jazǵyrma. Sen onyń aqıqatqa umtylýdan bir taımaǵan júregine úńil, oqyrman.
Seni men kórsem deımin, kórsem deımin,
Jazypsyń qartaıdym dep, men senbeımin.
Moınymda qaryzyń bar, bersem deımin,
Sonan soń ólsem, meıli, kómseń meıliń.
Italııa aqyndary
Men Máskeýdegi KSRO Jazýshylar odaǵynda jıyrma jyl ádebı-keńesshi bolyp qyzmet atqaryppyn. Ol kez búkil Qazaq ádebıetiniń tolýǵa, tolysýǵa bet qoıǵan, joıqyn týyndylar ákelgen dáýirli sáti edi. Qazaqtyń jańa oıanǵan tarıhı romandary, tereń psıhologııalyq povesteri, ójet áńgimeleri, árıne, órken jaıǵan poezııasy erekshe beleske kóterilgen. Umytpasam 1977 jyly men Muqaǵalıdiń «Jan azasyn», taǵy da birneshe óleńderin orys tiline jolma-jol aýdaryp, ataqty orys aqyny Mıhaıl Kýrgansevke berdim. Eki kún ótken soń, Mıhaıl Abramovıch maǵan telefon soqty. — Rollan, Muqaǵalı aqynnyń óleńderimen tanystyrǵanyńa rahmet. О́zimen tanyssam baqytty bolar edim. «Jan azasy» keremet rekvıem! Keremet!.. — dep, bógeldi Mıhaıl Abramovıch. — О́mirden erte ketken eken. Aıanyshty. Muqaǵalıdiń óleńderin aýdaram. Biz osy baılamǵa toqtadyq. On-on bes kún ótken soń, Mıhaıl Kýrgansev taǵy da telefon soqty. — Rollan, Italııanyń ataqty eki aqyny Máskeýge kelgen. Men olarǵa tamaq berem. Sen kelseń qaıtedi?.. Muqaǵalı týraly da sol arada sóıleser edik, — dedi. Jazýshylar úıiniń restoranynda Mıhaıl Kýrgansev dastarhan jaıdy. Mıhaıl Kýrgansev qazaqtarsha dastarhandy mol qylyp jaıyp tastaýshy edi. Mıhaıl Kýrgansev ıtalıandyq aqyndarǵa Muqaǵalı týraly, onyń tamasha rekvıem jazǵanyn, jaqynda ómirden ozǵanyn aıtty. Dante Alıgerıdiń «Tozaǵyn» qazaq tiline ǵajap aýdarǵanyn da habarlady. Italıandyqtar qyzyǵýshylyq tanytty. Men portfelimnen Danteniń qazaqsha kitabyn alyp shyǵyp kórsetkende tipten tań qalysty. Albert Gýrevtiń «Tozaqqa» salǵan sýretterin de qyzyǵa tamashalap edi. Italıandyq aqyn maǵan tesile qarap: — Siz, qazaq aqynynyń aýdarmasyn orysshaǵa jolma jol aýdaryńyzshy, — dep surady. Mıhaıl ony jolma jol ıtalıanshaǵa aýdarsyn, al men ony ıtalıansha kórkem aýdaraıyn, al meniń dosym Stefan ony kóne ıtalıan tiline jolma jol aýdarsyn. Dante kóne ıtalıan tilinde jazǵan ǵoı, — dedi. Bul eksperıment maǵan unady. Men qazaq tekstin jolma-jol orysshaǵa aýdardym, Mıhaıl jolma-jol ıtalıanshaǵa aýdardy. Al tórt jol teksti ıtalıan, ám kóne ıtalıan tiline ıtalıandyqtar aýdardy. — Qazaq aqynynyń aty kim? — dep surady Stefan. — Muqaǵalı, — dedi Kýrgansev.
— Muqaǵalı óte úlken aqyn eken. Onyń aýdarmasy kóne ıtalıan tilindegi teksten aýmaıdy. Uly aqyndy uly aqyn ǵana aýdara alady degen shyndyq osy, dep Stefan ornynan turyp maǵan basyn ıdi. — Uly Muqaǵalı úshin, uly qazaq poezııasy, uly qazaq halqy úshin kótereıik myna ıtalıan sharabyn, — dedi.
Italıandyq aqyndardyń qýanyshynda shek bolmady. Mıhaıl Kýrgansev te qýanyshty edi. — Ánýar Álimjanovqa aıtyp, myna ıtalıandyq aqyndardy Qazaqstanǵa shaqyrý kerek. Muqaǵalıdaı fenomen aqyn týraly ıtalıandyqtar sóılesin. Sol durys bolady. Uly Ultqa Uly azamattaryn aspanǵa kóterý jarasady, — dedi Mıhaıl Kýrgansev. — Men Muqaǵalıdy orys tiline aýdardym. Shyǵys kitaphanasyna da kirgizdim. Oleg Volkov degen kompozıtor «Jan azasyna» oratorııa jazyp jatyr. Orystyń maıtalman aýdarmashysy Mıhaıl Kýrgansev, Muqaǵalıdiń arýaǵyna adal qyzmet jasap edi. Men ony eshqashan umytpaımyn.
Qazaqstan Jazýshylar odaǵy eki ıtalıan aqynyn da, kompozıtor Oleg Volkovty da el-jurtymyzǵa shaqyrmady. Bizdi qurtsa nemkettilik qurtady ǵoı...
Taǵy da Muqaǵalı
Jetpisinshi jyldary Qazaqtyń ádebı syny Muqaǵalıdy kózge ilmedi, alyp aqynnyń aty gazet-jýrnal betterinde atalmaıtyn boldy. Syrlasatyn, muńdasatyn, ashyq áńgime quratyn bir qazaqty tappasa da, Muqaǵalı bir sátke de tynǵan joq. Aqyn óleńin, óleń kıesi aqyndy tastamady. Alyp aqyn, alyp ómirdi, aqyn kózimen, azamat sanasymen boılaı baǵalap, tereń zerdeleýden taıǵan joq. Aqyn kórgenin, sezgenin, tanyǵanyn poezııaǵa aınaldyryp, óleńniń altyn sandyǵyna salmaqtap jınaı berdi. Aqyn sol del-sal kezinde júrgenniń ózinde 20 000 jol asyl óleń qaldyrdy. Jıyrmasynshy ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary qazaqtyń aqyn-jazýshylary Muqaǵalı aqynnan boılaryn alyp qashyp ketkende, Muqaǵalı aqyn el-jurty úshin, poezııa ólkesi úshin aıanbaı eńbek etipti. Muqaǵalı aqyn halqynan, halqy Muqaǵalıdan ara sýytqan emes. Sol kezdegi asaý aqynnyń óleń joldaryna taǵy bir márte kóz salyńyz.
Asyǵý kerek,
Asyǵý kerek,
Asyǵý kerek, asyǵý!
Aldyńda — bıik asýyń.
Asyǵý kerek, jyldamdyǵyndaı sáýleniń,
Artyńa tastap naızaǵaılardyń jasynyn!!!
Asyǵý kerek,
Tyndyrý kerek barlyǵyn.
Eshkimniń kútpeı jarlyǵyn!
Aparmaı keshke, asyǵý kerek, asyǵý,
Tústegi isińniń qaldyǵyn!!!
...Qolymnan kelse,
Ýaqyt degen ólshemdi,
Joq qylyp múlde kórsem bir.
Qolymnan kelse,
Oıymnyń jyldamdyǵyndaı,
Jaryqtyń daǵy tezdigin tejep,
Jeńsem bir.
Asyǵý kerek,
Asyǵý kerek, qalaıda!
Ýaqyt saǵan qaraı ma?!
Asyǵý kerek,
Asyǵyp jetken armannyń
Áppaq sáýlesi,
Tússin de tursyn samaıǵa.
Ertede qasynda júrgen jaqyndary aqynnan boılaryn alys salǵanda da, synshy iniler syńarjaq ketkende de, dossymaq, tilektessymaq aqyndar onyń sózin tyńdamaı, nıetin qabyl almaı, qyr arqalaryn bergen kezde de, daýylpaz aqyn ol pendelerdiń birine de nazar toqtatqan emes. О́kpe de artqan emes. О́ziniń poezııa kemesin teńiz tolqynynda oınatqan bilgir Kapıtandaı, sabyr men salqynqandylyq tanytqan. Muqaǵalı aqyn óleń ólkesinde óziniń kim ekenin anyq tanyp bolǵan. Endi ony oqyrmany jazbaı tanyp alýy kerek edi.
Kórer ediń,
Shalamyn ba, otpyn ba,
Biler ediń,
Aqynmyn ba, joqpyn ba?..
Kektendirgen han Jáńgir de joq munda,
Kektenetin Mahambet te joq munda.
Túsiner eń,
Ezbin be, álde ermin be,
Baıqar ediń,
Artyqpyn ba, kemmin be?..
Men Spartak bola almadym, ne shara,
Seniń óziń Sezar bolyp kórdiń be?!
Syrym da — osy,
Jyrym da — osy,
Aldyńda.
Baıqashy bir,
Byqsydym ba, jandym ba?
Mahańdar joq,
Mahańdardyń sarqyty —
Muqaǵalı Maqataev bar munda!
Naǵyz aqyn, alyp aqyn, dara oıdyń daraboz aqyny, Deshti Qypshaqtyń asyl arǵymaǵyndaı jyr áleminde talmaı shabady eken-aý!.. О́limmen qatar qonyp jatyp ta, Muqaǵalı aqyn, qýatty oıǵa berilgen erke jyryn halqyna tartýǵa asyǵypty. Jıyrmasynshy jyldary Maǵjan Jumabaevsha, qyrqynshy jyldary Qasym Amanjolovsha, alpysynshy jyldary Tólegen Aıbergenovshe, jetpisinshi jyldary Muqaǵalı Maqataevsha jazamyn deýshiler kóbeıgeni aqıqat. Buny qazaq poezııasynyń estetıkalyq talǵamynyń, pálsafalyq keńdiginiń tolyǵýy dep qýanýymyz kerek.
Batar kún,
Keler tún,
Atar tań,
Shyǵar kún,
Bárińe, bárińe, bárińe qumarmyn!
Osy men,
osylaı máńgilik turarmyn,
Osy men, sirá da, ólmeıtin shyǵarmyn!
Qadirli aǵamyz, úlken aqyn, ǵalym Ábdildá Tájibaev Muqaǵalıdy qatty qurmettegen abzal aqsaqaldarymyzdyń biri bolǵan. Osy arada Ábekeńniń Muqaǵalı poezııasy týraly oıyn berýdi jón kórdim. «...Qandaı ǵajap! Árkimder-aq óz jazǵanyndaı qýanbaı ma? Árıne, osyndaı óleńderge túsiner, aqynsha qabyldar synshy kerek emes pe, ol synshy osylardy taldaýy, bul óleńderdiń sıqyryn bizge baıandaýy kerek emes pe? Jany aqyn emes, jaman synshy osylardy taldaı ala ma? Árıne, joq!» dep kúızele oıyn túıedi qart aqyn. Sol aqynǵa Muqaǵalı aqynnyń arnaý óleńi bar.
Turǵanda uıqy-tuıqy aq samaıyń,
Men qalaı,
Ábe, seni jat sanaıyn.
Abyrjyp asańdy ustap otyrǵanyń,
Ashýly Groznyı patshadaıyn.
Sóıleseń,
Býradaıyn lyqsyp-tasyp,
Jaraly jaýyngerdeı syltyp basyp,
Ábiger bop júrgeniń qashan kórsem,
Jyrdaǵy jalǵandyqpen myltyqtasyp.
Kelisti jyr. Kelisti oı. Úlkenge degen qurmet. Izgilikti syılasym. Poezııa aldyndaǵy tazalyq. Aqyndyq kıege degen qurmet ám bas urý. Ulylar ǵana biriniń baǵasyn biri bilgen ǵoı. Ulylyqty uly ǵana tanyr.
Jazylar estelikter men týraly,
Bireýler jan edi der ór tulǵaly.
Bireýler tulpar edi der de múmkin,
Bútindelmeı ketken bir er-turmany.
...Jazylar estelikter neshelegen,
Kórermiz onyń bárin pesheneden.
Áıteýir, biletinim bir-aq nárse —
Kóshedi óleń nemese óshedi óleń!
...Qýlary, taýdyń qyzyl túlkisi der,
Momyndar, bizdiń úıdiń kirpishi der.
Máńgilikke ózimmen ala ketken,
Meniń názik janymdy kim túsiner!?
Jalǵyz aralda jalǵyzdyqpen kún keshken Muqaǵalı Maqataevty Qazaqstan Jazýshylar odaǵy sapynan shyǵarǵanymen, Muqaǵalı aqyn alyp poezııa darııasyna tınámdaı kirshik túsirmeı, ómirdi, mahabbatty, ólimdi talmaı jyrlap jatty.
Tań. Aýrýhana. Taǵy da Muqaǵalı
Tańǵy Astana aspany bulyńǵyr. Túni boıy talmaı jaýyn jaýǵan. Batystan soqqan salqyn jeldiń qaýqary qalyń bulttardyń qataryn buzýǵa shamasy keler emes. Keń, uzyn kóshelerdiń boıyn sý alyp jatyr. Sý jaılaǵan kóshelerdiń boıynda mashınalar legi tyǵyryqqa kelip tirelgendeı keptelip tur. Azdan soń qaıtadan jaýyn sebeledi. Aq jaýyn edi. Endi kúni boıy aq jaýyn jaýady. Sý alyp ketken uzyn kósheniń boıynda keptelgen mashınalar sýda qalqı qozǵalyp, birimen-biri qaǵysyp jatyr edi. Sol sýda qalqyǵan mashınalar legi «Han shatyrlarǵa» qaraı asyqpaı lyqsı qozǵalyp barady. Satyr-kútir kún kúrkiredi. Naızaǵaı oınady. Taǵy bir ret naızaǵaı oınaǵanda palata ishi jap-jaryq bolyp ketti. Tańǵy ýkol aýyr bolatyn. Kúrkiregen kún astynda, jarq-jurq etip naızaǵaı shatyrlaǵan qorqynyshty sáýle astynda aýrýyńdy da umytqandaısyń. О́ıtkeni Ana-Aspannyń qudyretti qýatynyń aldynda pende-Adam ne táıiri?!. Pendeniń qolynan ne keledi?.. Túk te kelmeıdi. Biz Muqaǵalı aqynnyń alyp tulǵasyna, alyp oıly ójet sózderine, sáýleli, nurly, názik jyr tynysyna qyzyǵa da, qumarta da kóz salǵanbyz. Sanamyzdy aqynnyń sanaly jyrlarymen tunyqtaǵanbyz. О́mirge ǵashyq Májnún aqyndaı aıqyndalǵan Muqaǵalı jyrlary taza, ashyq, móp-móldir edi-aý!..
Urylar da emespiz, qarylar da!
Qarǵys tańba bizderden arylar ma?!
Jylynamyz bir aýyz jaqsy sózge,
Qarǵys aıaz bizderdi qaryǵanda.
Jasamaımyz qııanat jany barǵa.
Jany bar jan, biraq ta tabylar da?
Jetim kóńil jaqsyǵa jaryǵan ba?!
Bizder — jetimdermiz!
Jetimdermiz!
Jetim bolyp júrip-aq jetilgemiz:
Dóńgelek jerdiń sharyn dopsha qýyp,
Mazasyn tirshiliktiń ketirgemiz.
Tirshilikte bireýin bireý kúnder,
Bizge jat — óli kimder,
Tiri kimder...
Bul Alyp aqyn ǵana aıta alar Aqıqat jyr! Poezııasyna janyn, janyna poezııasynyń erke sáýlesin darytqan aıryqsha aqyn edi-aý Muqaǵalı!
Qazaq poezııasyna baryn bergen, sol poezııanyń asyl kómbesiniń nurly da, syrly bolýyna baryn tókken, sol jolda ózin-ózi aıamaǵan, erekshe tulǵanyń biri de Muqaǵalı. «Jan azasy» — HH ǵasyrdaǵy qudyretti Rekvıem. Ol Muqaǵalı Rekvıemi bolyp qazaq poezııasynyń tarıhyna endi. «Jan azasy», HH ǵasyrdyń poezııa qaqpasyn japqanymen, XXI dúleı ǵasyrdyń aıaýsyz jetimderi jalǵar úreıli Rekvıemniń bastaýy bolyp qala bermek. «Jan azasy» — HH ǵasyrdaǵy qazaqtardyń El-jurt, Ana-Jer, Ana-Aspan taǵdyrlaryna alańdap mazasyz kúı keshken eń qaıǵyly, eń surapyl, eń qatal Rekvıemi. Dúnıede ózi ólse de, jyry ólmegen qudyretti aqyndar bar. Muqaǵalı aqyn sol sanaýlylardyń sanatynan. Ana-Jerdiń tósinde, Ana-Aspannyń astynda baqytqa malynyp ómir súrgen aqyn bolmapty. Bári de kúıbeń tirshiliktiń quly bolypty. Tirlikterinde er-turmandary jóndelmeı, qý dúnıege jarymaı japa-jalǵyz kún keshipti. Olaı bolsa, o dúnıedegi baqyt Aqynǵa ne kerek eken?!. Biz ony bilmeımiz. Muqaǵalı aqynnyń arýaǵy da bizdiń suraǵymyzǵa jaýap bere almaıdy. Tylsym dúnıe jumbaqqa toly...Táńirdiń ózin uqpaǵan adam, onyń tereń jum-baqtaryn qaıdan da uqsyn?!.
Tirisinde kúıi kelmeı kúıregen Muqaǵalı aqyn, o dúnıege ótken soń, jyrlary ózge ǵaryshtyq bıikke sharyqtap shyǵyp máńgi qozǵalysqa túsken.
Rollan Seısenbaev