Saýytbek Abdrahmanov. Eldiktiń eseıýi

«Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zı­de­nti­niń bılik tarmaqtary arasynda ókilettikterdi qaıta bólý máseleleri jónindegi Úndeýi – kópten kútken, tol­ǵa­ǵy jetken sheshim». Osylaı jazý burys bolmaıdy. Burys bolmaıtyny – Úndeýdiń halyqtyń kókeıindegi oımen úndestik tabýynda, der kezinde jarııalanýynda. Bul Úndeýdiń aıtary dástúrli Joldaý aıasynda jarııa etilmeýinde úlken mán jatyr. Elbasy Joldaýy – jyldyń bas­ty qujaty. Jyl boıynda alda turǵan mindetterdi bıylǵy Joldaýǵa qarap belgileımiz, aldaǵy alar asýlarymyzdy da soǵan qarap aıqyndaımyz. Keler jyly jańa Joldaý jarııalanady, keler jylǵy mindetter men asýlar sol Joldaýda kórsetiledi. Bul joly Elbasymyz halyqqa sóz arnaýdyń Úndeý pishimin tańdap otyr. О́ıtkeni, bul jolǵy áńgime árige ke­tetin áńgime. Sóz el ómiriniń basty ba­ǵyt-baǵdaryn belgileıtin, kemel kele­shegimizdiń kepili bolyp tabylatyn Konstıtýsııaǵa tikeleı qatysty qo­zǵalyp otyr. 1995 jylǵy 30 tamyzdan beri, 22 jyldyń ishinde biz óz Konstıtýsııamyzǵa eleýli ózgerister en­gizgen emespiz. Prezıdenttiń «Siz­der­diń nazarlaryńyzǵa elimiz úshin asa ma­ńyzdy, taǵdyrly máseleni usyn­baq­pyn» deıtini sondyqtan. Burys bolmaǵannyń bári birdeı durys bola bermeıdi. Iá, sársenbiniń sátinde barlyq beldi telearnalardan qatar berilgen Elbasy Úndeýin kópten kútken, tolǵaǵy jetken sheshim deýdiń bu­rys bolmaıtyn da, durys bolmaıtyn da jóni bar. Nege burys bolmaıty­nyn jańa aıttyq. Al nege durys bolmaı­dy? Bılik tar­maqtary arasynda ókilettikterdi qaı­ta bólýdi kópten kútken edik, bul má­seleniń tolǵaǵy jetken edi dep kesip-piship aıtpaıtynymyz nelikten? Bul suraqtyń jaýabyn Prezıdenttiń ózi berip otyr. «Kúshti prezıdenttik vertıkal bizge memleket qalyptastyrýdaǵy orasan qıyndyqtardy eńserý barysynda qajet boldy. Bul ýaqytynda ózin aqtady. Bizdiń barlyq jetistikterimiz dál osy júıe kezinde júzege asyryldy». Máseleniń mánisi de, Úndeýden týyndaıtyn mindetterdiń máıegi de, mine, osynda jatyr. Prezıdent Úndeýi teledıdardan berilip bolysymen-aq Elbasymyzdyń to­ǵyz tomdyq «Tańdamaly sózderin» qol­ǵa aldyq. Ol basylymnyń qazaq tilindegi nusqasyna arnaýly redaktor bolǵandyqtan da izdegenimizdi taba qoıý qıynǵa túsken joq. «Táýelsizdiktiń 5 jyly – orasan zor baǵa berip, qorytyndy jasaýǵa tym qysqa merzim» – 1996 jylǵy 16 jel­toqsanda Almatydaǵy saltanatty jınalysta sóılegen sóziniń basyn­da Prezıdent osylaı degen. Al Táý­el­sizdiktiń 25 jyly baǵa berýge de, qorytyndy jasaýǵa da tym qysqa merzim emes. Árıne, tarıhtyń uzyna jolynyń bıiginen qarasańyz 25 jyl da qas-qaǵym sát. Biraq biz úshin bul shırek ǵasyr tu­tas ǵasyrǵa, bálkim, ǵasyrlarǵa tatıtyn kezeń. Barsha baqytymyzdyń, barlyq be­rekemizdiń bastaýy bolǵan bas­ty merekemizdiń tusynda bárimiz de bos­tandyqtyń baǵasy, erkindiktiń el úshin eren orny jaıynda oıǵa shomdyq. Erkindik pen eldik – egiz uǵym. Adam ómiriniń eń ózekti máni – erkindigi. Mem­leket ómiriniń eń ózekti máni – táýelsizdigi. Adam adam bolǵaly er­kin­dik úshin ómir súrip, eńbek etip, kú­resip, tiresip keledi. Adamzat qoǵamy órkenıetke aıaq basqaly beri halyq ataýlynyń barlyǵy jeke memleket qurýǵa, derbes el bolyp turýǵa, ıaǵnı egemendikke, táýelsizdikke umtylyp keledi. Biraq ómirdiń zańy qatal – adamnyń bári birdeı emin-erkin júrip-turýǵa, oıyndaǵysynyń bárin oryndaýǵa qol jetkize bermeıdi. Tarıhtyń da zańy qatal – halyqtardyń bári birdeı óz qalaýynsha ómir súrýge, óz taǵdyryn ózi sheshýge, óz saıasatyn ózi aıqyndaýǵa qol jetkize bermeıdi. Qazir de sany jaǵynan bizdi birneshe orap ketetin halyqtardyń arasynda bir japyraq týyn tiger alaqandaı tóbe taba almaı júrgenderi az emes. Biz – baqyty janǵan, basyna baq qon­ǵan halyqpyz. Biz – myna jumyr Jerdiń betine tarıhymyzdyń tamasha tusynda, el taǵdyrynyń túıindi kezeńinde kelgen urpaqpyz, kóz aldymyzda jańa memlekettiń týǵanyn, qaz basyp, qalyptasqanyn kórgen urpaqpyz, jańa eldiń býyn bekitýine bar kómegin bergen, táýelsizdiktiń tar jol, taıǵaq keshýindegi qıyndyqtyń bárine kóngen, aldan shyq­qan aýyrtpalyqtyń bárin jeńgen urpaqpyz, jasampaz jumysymyzdyń jemisin tergen urpaqpyz. Táýelsizdik – eldik synaǵy. О́tkel jo­ly qıyn, ókpek jeli quıyn bul sy­naqta halqymyz eldigin de kórsetti, er­ligin de kórsetti, órligin de kórsetti. Joq jyldarda jasymady. Toq jyldar­da tasymady. Dalalyq danalyǵynan, ha­lyqtyq daralyǵynan aınymady. Keń bolǵannyń kem bolmaıtynyn es­kerdi. Tarıh tabystyrǵan, taǵdyr toǵystyrǵan san ulttyń ul-qyzymen uǵy­syp, ulystyń uıytqysyna aınaldy. Qazaq jerine ár kezeńde san túrli sebep­pen kelgen alýan etnostyń ókilderi, olar­dyń urpaqtary Qazaqstandy ortaq Otan retinde perzenttik júrekpen súıdi, sýy­ǵyna tońdy, ystyǵyna kúıdi, sóıtip óz elin berekege bastaıtyn tirliktiń, me­re­­kege bastaıtyn birliktiń mekeni etti. Dúnıe júzi qazaqtarynyń I quryl­taıynda sóılegen sózinde Nursultan Nazarbaev: «Zaman tynysh­ty­ǵyn berse, búgingi daǵdarystan da shyǵarmyz. Táýelsiz Qazaqstan dáý­le­­ti­ne sáýleti saı qýatty memleket­ke aınalar. Qazaq halqy álemdik ór­ke­nıetke qazirgiden de qomaqty úles qo­sar. Dalamyzda da, qalamyzda da sha­dyman turmys, shat tirlik ornar. Buıyrtsa, búgingi quryltaıǵa qatysqan qadirmendi qonaqtarymyzdyń ózi týǵan Qazaqstanymyzdyń ósip-órkendegenine taıaý jyldarda-aq kýá bolady dep kámil senemiz», degen edi. Nazar aýdaryńyz: bul – 1992 jyldyń 30 qyrkúıeginde sóılengen sóz. Táýelsizdigimizge bir jyl da tolmaǵan kez. Kórshi eldiń aqshasyna ortaqtasyp júrgen, el ári-sári kúıge túsken, halyqtyń shamamen 40 paıyzdaıy kedeıshilik shegine jetken kez. Sondaı kezde de Elbasymyz taǵdyrdyń talqysymen dúnıeniń tórt buryshyna tarydaı shashylǵan qandastarymyzdy jınap, osyndaı senimdi sóz aıtqan edi. Sonda Prezıdent nege sendi? Hal­qy­myzdyń ata-babamyz ańsaýmen ót­­­ken, arpalysýmen ót­ken azattyqty qa­sıet­tep qasterleıtinine sendi, táý eter táý­elsizdikti saq­taý, qorǵaý, qoldaý, ny­­ǵaıtý jolynda qandaılyq qıyn sy­naq­­tarǵa da shydas beretinine sendi, tý­ǵan eliniń boıynan da, oıynan da jańa zamannyń jańa talaptaryna saı keletin jańa qasıetter tabylatynyna, olardyń syn saǵatta jarqyraı tanylatynyna sendi. Al biz nege sendik? Eldigimiz eń­se­­­lengen, ekonomıkamyz eselengen, Qazaqstandy tórtkúl dúnıe túgel tany­ǵan, elimiz Birikken Ulttar Uıymy Qa­ýip­sizdik Keńesiniń músheligine saı­lan­ǵan, halyqaralyq arenadaǵy asa be­deldi bitimgerge aınalǵan, Reseı men Túrkııanyń arasyndaǵy daýylǵa ula­sa jazdaǵan daýdy az ýaqyttyń aıasyn­da tynshytyp, adamzat ataýlyny alańdatyp otyrǵan Sırııadaǵy soıqan sumdyqty toqtatýdyń tetigin tabýǵa septesken kezdegi sonyń bárine basty sebepker tulǵaǵa – Elbasymyzǵa qazirgi senim men egemendiktiń eleń-alańyndaǵy senimniń aıyrmasy jetip artylady. Táýelsizdiktiń tańsári tusynda biz ne kórmedik deseńizshi! Ol kezeńde biz keshegi keńestik kezeńniń kelmes­ke keteriniń aldyndaǵy, sosıalıstik júıeniń jantásilim eteriniń aldyndaǵy berekesizdik pen belgisizdikti kórdik, ege­mendiktiń eleń-alańynda eńsesi ezi­lip, eseńgiregen eldi kórdik, bir kez­degi tutas memleket ydyrap, sharýa­shylyq baılanystarynyń byt-shyty shyqqanyn, kásiporyndar ónimin qaıda jibererin bilmeı, qoımaǵa tyqqanyn kór­dik, aılap eńbekaqy, jyldap zeı­ne­taqy bere almaǵan, eń qarapaıym zat­tardyń ózine jurt uzyn­nan uzaq shubatyla kezekke turǵan shaqty da kórdik, sanasy sergeldeńge salynyp, keler kúnnen kúder úze jazdap, toryq­qan, bolashaǵynan qoryqqan, sóıtip ereýildegen júz-júz­degen jandardy da kórdik, bárinen de qıyny – memleket qura alamyz ba, el bolyp tura alamyz ba, tórt aıaqtap turalap jatqan ekonomıkany kótere alamyz ba, aqyr aıaǵynda halqymyzdy asyraı alamyz ba degen ýaıymmen júrgen kúnder men túnderdi de kórdik. Bári de esimizde. Sóıte tura, biz al­­­daǵy jarqyn kúnderge sendik. El bola­tynymyzǵa búkil el bolyp sen­dik. Eń qıyn kúnderde de senimnen aırylmadyq. Elge sendik, el bastaǵan Erge sendik. Egemendigimizdiń eleń-alańynda biz­diń balań eldigimizge, buǵanasy qatpaǵan táý­elsizdigimizge tóngen qaterler kóp edi. О́te kóp edi. Batystyń eń bir aýzy dýaly degen saıasatkerleriniń ózi bizdiń kóp­ulttylyǵymyzǵa, kóptildiligimizge, kóp­dindiligimizge qarap bulardyń bolashaǵy buldyr dep bal ashyp jat­ty, mundaı eldiń basy pispeıdi, alaýyzdyqtan ara-dara bolýdan túspeıdi dep boljam aıtyp jatty. Biraq olardyń oılaǵanyndaı bolǵan joq. Bizdiń oılaǵanymyzdaı boldy. Sheti de, shegi de kórinbeıtin máseleler birinen keıin biri sheshile berdi, eshqashan tarqatylmaıtyndaı seziletin túıinder birinen keıin biri tarqatyla berdi. Bir belesten keıin bir beles alyna berdi, alyna berdi. Solaı bolýynyń basty bir sebebi – halqymyzdyń el basshysyna senýi. Qaltqysyz senýi. El bastaǵan erim dep eki tizgin, bir shylbyrdy qolǵa berýi. Qandaı qıyn iske de eldiktiń turǵysynan kelýi. Erteńgi keler jaqsylyqqa sengendikten qandaı qıyndyqqa da kónýi. Bastaǵan isin jalǵastyrsyn, jerine jetkizsin dep qaıta-qaıta búkilhalyqtyq senim mandatyn berýi. Munyń bárin oılap otyrsaq, jan-júregimiz tolqyp, tebirenip ketedi. Jańadan el qurýdyń bastaýynda turǵan, osyndaı uly iske ulysyn uıystyrǵan, elin bir bıikten keıin bir bıikke bastaǵan, eline bir mindetten keıin odan da qıyn mindetter artqan, halyqty sonyń báriniń údesinen shyǵatyndaı etip sharbolattaı shıratqan adam – óz halqyn sheksiz súıetin, halqynyń danalyǵyna perzent retinde de, Prezıdent retinde de ba­syn ıetin adam. Nursultan Nazarbaev jańa el ja­saýdyń uly mıssııasyn abyroı­men atqardy. Ony Elbasy­myz óz Úndeýinde «Biz ja­ńa memleket, jańa eko­no­­mıka, jańa qoǵam qur­dyq» dep bir sóılemge syı­ǵyzyp aıta bilgen. Sol bir sóılemniń salmaǵy qan­daı deseńizshi! Elbasymyzdyń ti­ke­­leı basshy­ly­ǵymen at­qarylǵan isterdiń eń bir iri­lerin sanamalap qana óteıikshi. Qo­ǵamnyń sıpatyn basqa sıpatqa aýys­tyrdyq. Keshegi keńestik kezeńnen al­ǵan qoǵamdyq júıeni, súıekke sińip ket­ken sosıalıstik sanany ózgertý ońaı bolǵan joq. Biraq Nazarbaevtyń basshylyǵymen biz ony jasaı aldyq. Ekonomıkany bir júıeden basqa júıege kóshirdik. Bárin bir ortalyqtan basqaratyn, jumyskeri de, jalqaýy da birdeı jalaqy alatyn, naryqty óndiristi betaldy júrgizetin paryqsyzdyqtyń belgisi dep biletin uǵymdardy almas­tyrý qııamet qıyndyqqa tústi. Biraq Nazarbaevtyń basshylyǵymen biz ony jasaı aldyq. О́tpeli kezeńdegi qıyndyqtardan eseńgireı jazdaǵan eldiń eńsesin kó­te­rip, boıyn tiktedik. Alǵashqy jyl­dardyń aýyrtpalyǵynan aıyǵý, biz­diń qolymyzdan memleket qurý, der­bes el bolyp turý, kúnkóristi qam­daǵan janbaǵys eńbekti bolashaqty kózdegen jasampaz eńbekke burý orasan aýyr mindet edi. Biraq Nazarbaevtyń basshylyǵymen biz ony jasaı aldyq. Shekaramyzdy shegendedik. Jalpy uzyndyǵy 15 myń shaqyrymnan asatyn, bes elmen shektesetin shekarany bas-aıaǵy bes jyldyń ishinde qyrýar kelissózder raýndyn júrgize otyryp, ǵasyrlar boıy shıyrlanǵan túıinderdi iskerlikpen, daý-damaısyz tarqatyp, barlyq sheshimderdi Birikken Ulttar Uıymynyń deńgeıinde bekitip aldyq. Osynyń bárine Nazarbaev jeke basynyń bıik bedelimen qol jetkizdi. Dalamyzdy da ózgerttik, qalamyzdy da ózgerttik, sanamyzdy da ózgerttik. Dalamyzda myńdaǵan shaqyrymdyq jarqyraǵan jańa joldar salynyp jatyr. Eldi mekenderdiń bárine derlik sapaly aýyz sý jetkizilip, gaz qubyry tartylyp jatyr. Qalamyzda myń-myńdaǵan úı salynyp, buryn kóz aldymyzǵa eles­tete de almaıtyn záýlim ǵımarattar boı kóterip jatyr. Sanamyzda eshkimnen kem emes ekenimizge, basqalarmen teń ekenimizge, táýelsizdik jolyna ózimizben qatar túsken jurttardyń aldynda júr­genimizge, tańymyz tynysh atyp, keshimiz tynysh batyp, beıbit, alańsyz, qaıǵy-muńsyz ómir súrgenimizge shúkir­shi­lik aıtatyn eldik baqyt sezimi jatyr. Kúni keshe ǵana, jyl basynda Májilis depýtaty retinde Qyzylorda oblysynyń barlyq aýdandaryn aralap, elmen kezdesip, sharýanyń jaıymen tanysyp qaıtqanymyzda bul baılamymyz burynǵydan da bekı tústi. Qandastarymyzdyń qataryn qa­lyń­dattyq. Nazarbaevtyń dúnıeniń tórt buryshyna tarydaı shashyraǵan qan­dastarymyzdy atamekenge oraltýdy Prezıdent mindetine kirisisimen eki aptadaı ýaqyt óter-ótpeste qolǵa alǵanyn búginde bireý biledi, bireý bilmeıdi. 1991 jyldyń 31 jeltoqsanynda Qazaq radıosy arqyly sóz sóılep, barsha qazaqty otanǵa shaqyrǵan bolatyn. Osy jyldar ishinde elimizge mıllıonǵa jýyq qandasymyz qaıtyp keldi. Olar bizdiń jańa kótergen shańyraǵymyzdyń keregesin kerip, ýyǵyn bıiktetýge abyroıly úles qosýda. Dostyqtyń dańqty dástúrlerin da­myt­tyq. Salıqaly, sarabdal syrtqy saıa­satymyzdy qalyptastyrdyq. Qazaqstan­dy álemge tanyttyq. Álemge Qazaqstannyń esigin aıqara ashtyq. Qa­rý­syzdaný isiniń kóshbasshysy boldyq. Bul mártebege Qazaqstan qaı jaǵynan da laıyqty. Biz atom polıgony atty ajal aranyn adamzattyń tarıhynda alǵash japqan, qolyna ózi kelip túsip turǵan asa alapat qarýdan óz erkimen bas tartyp, dún-dúnıege dara úlgi kórsetken elmiz. Ol abyroı da bizge Nazarbaevtyń arqasynda keldi. Jańa elordamyzdy ornattyq. Astana aýystyrý ıdeıasynyń jalǵyz avtory da, azattyqtyń altyn qazyǵyn Arqa tósine qadaýshy da, Astanany aıshyqtap saldyrtýshy da Nazarbaevtyń ózi. Jaqsylyǵy jalǵasyp jatqan joraly jurtpyz. Bizdiń alǵan asýlarymyz barshylyq. Olardyń bárin sanamalap jatý kóp ýaqytty alady. Sonyń bá­rine Nursultan Nazarbaevtyń El­basy retindegi eren erligi men erekshe eńbeginiń arqasynda ǵana emes, 1995 jyly Prezıdent bastamasymen qabyldanǵan Konstıtýsııada bekitilgen bılik nysanynyń – prezıdenttik bıliktiń oıdaǵydaı oılastyrylǵanynyń, júıeli júzege asyrylǵanynyń arqasynda da qol jetkizdik. Nursultan Ábishulynyń el basqarýdaǵy bar qasıeti men qabi­le­tin dál osy prezıdenttik bılik júıe­si aıqara ashyp berdi. Bizdiń el­di el etken sebepterdiń arasynda eki tizgin, bir shylbyrdyń bir qolǵa beril­gen­di­gin aldymen aıtýdyń da jóni bar. Olaı bolmaǵan kezdi de bilemiz. Táý­el­sizdiktiń alǵashqy belesinde is júzinde pre­zıdenttik-parlamenttik bılik júıesi or­nap, Elbasynyń kúni boıǵy ýaqytyn jańashyl, tosyn ıdeıalaryn depýtattarǵa túsindirýge jumsaǵan, óz kabınetine keshtetip jetip, negizgi mindetine túnge qaraı kirisip júrgen kezin de bilemiz. Elbasynyń ondaı parlamentterdiń ózin-ózin tarqatýyna qarsylyq kórsetpegen, sóı­tip is júzinde ókiletti bılik tar­ma­ǵynsyz ótken bir jyldyń ishinde zań kúshi bar 300-den astam jarlyqqa qol qoıý múmkindigin alyp, shyn mánindegi na­ryqtyq reformalardy bastaǵan kezi de este. Álemdik basqarý standart­ta­ry­na sala bersek, Prezıdenttiń sa­la­lyq baǵdarlamalardyń oryndalý barysyn talqylaıtyn jıyndar ótkizip, jańa kásiporyndardy ózi ashyp, jańa ónimderdi ózi qolǵa ustap kórip, baǵalap jatýy da qazirgi zamanǵy damý qısynyna qıǵashtaý sezilýi de múmkin. Meıli! Saıasattaný teoretıkteri tipti solaı dese deı bersin! Biz óz jolymyzben – Qazaqstan jolymen júrdik. Ol joldy Elbasymyz salyp berdi. Nazarbaev jańa eldi qurý úshin, onyń myǵym turýy úshin zaman, qoǵam, adam neni talap etse, ne kókeıge qonymdy bolsa sony jasady. Odan basqa jol tyǵyryqqa tirer edi. «Biz irgesin qalaǵan damý traektorııasynyń durystyǵyn tarıhtyń ózi qýattap otyr», delingen Úndeýde. Biz munyń bárin nege aıtyp otyrmyz? Sebebi, Úndeýmen tanysyp otyryp bireý bolmasa bireýdiń «Negizi durysy osy eken ǵoı, onda muny nege baıaǵydan qolǵa almaǵan?» dep kóńiline kúdik qashyrýy da ábden múmkin. «Polıtıka – ıskýsstvo vozmojnogo» degen sóz bar. Saıasatta keremetter bolmaıdy. Saıa­satta jasaýǵa bolatyndy ǵana jasaı alasyz. Saıasatkerdiń myqtylyǵy – sol jasaýǵa bolatyndy jasaı alýy. So­ny­men, munyń bárin aıtýdaǵy maqsat – prezıdenttik basqarý nysanynyń Qazaqstan jaǵdaıynda ózin ózi tolyq aq­taǵandyǵy jáne aqtap otyrǵandyǵy. Úndeýdiń basty ıdeıasyn óz basymyz prezıdenttik basqarý nysanynyń búgingi qajettilikke saı transformasııalanýyna qol jetkizý dep tanımyz. «Qazir zamannyń dıdary ózgerdi. Biz de ózgerýge tıispiz», deıdi Nursultan Nazarbaev. Solaı. Zaman ózgergende qoǵam da ózgerýi kerek. Qazaqstanda da qoǵamdyq prosester jyldamdap, kúrdelilenip barady. Memlekettiń basqarý júıesin dál qazirgi kúıinde qaldyrýǵa, jańǵyrtpaýǵa bolmaıtyny búginde basy ashyq jaı. О́te qarapaıymdatyp aıtsaq, memleketti basqarýdy memlekettik bıliktiń barlyq tarmaqtary birlese júrgizgende ǵana oıdaǵydaı nátıje shyǵatyn bolady. Osy arada myna jaıdy aıta ketý kerek. Qalyptasyp qalǵan sóz saptaýymen sóılegende de, jazǵanda da «zań shyǵarýshy bılik», «atqarýshy bılik», «sot bıligi» deı beretinimiz bar, negizinde bılik bireý – memlekettik bılik. Áńgime sol bıliktiń zań shy­ǵa­rýshy, atqarýshy, sot tarmaqtary týraly bolýǵa tıis. Konstıtýsııada «Respýblıka Prezıdenti memlekettik bıliktiń barlyq tarmaǵynyń kelisip jumys isteýin jáne ókimet organdarynyń halyq aldyndaǵy jaýapkershiligin qamtamasyz etedi» delingendikten de Prezıdenttiń áleýmettik-ekonomıkalyq prosesterdi ret­teýdegi birshama óki­let­tikterin Úki­met­ke jáne basqa da atqarýshy or­gan­darǵa berý qajettiligi týyndap otyr. Reformanyń máni bılik óki­let­­tilikterin sarabdaldyqpen qaı­ta bó­lýde, tutastaı saıası júıeni demo­kratııalandyrýda bolatynynyń sebebi osy. Úkimetti jasaqtaýdaǵy Par­la­ment­tiń rólin kúsheıtý máselesi kún tár­tibine qoıylyp otyrǵanynyń se­bebi de osy. Qyzyq bolǵanda, osy eki má­seleni de kezinde qoldan týyndatqan bı­liktiń zań shyǵarýshy jáne atqarýshy tarmaqtarynyń ózi. Iá, Prezıdent usynǵan kandıdatýralarǵa joq jerden jata jarmasyp, qalaıda Joǵarǵy Ke­ńestiń kúshin kórsetip qalýǵa tyrysqan, áıteýir qarsy shyǵýdy ádet­ke aınaldyryp alǵan depýtattardyń ózi edi. Iá, Prezıdent alǵa qoıǵan min­detterdi dereý Prezıdent bekitetin, Pre­zıdent qadaǵalaıtyn memlekettik baǵ­dar­lamalarǵa aınaldyryp jiberetin de Úki­met basshylarynyń, mınıstrlerdiń óz­deri edi. Osynyń bári aınalyp kelgen­de tikeleı jaýapkershilikti óz moınyna alýdan qashqaqtaýdyń sheneýniktik shyń­nan shyqqan sheberligi edi. Endi ondaı bolmaıdy. Úkimet, mınıstrlikter men ákimder ózderine se­nip tapsyrylǵan salaǵa, óńirge tikeleı ózderi jaýap beredi. Palata de­pýtattary Úkimet músheleriniń óz qyzmeti máseleleri jónindegi esepterin tyńdaýǵa, ol óz mindetterin oıdaǵydaı oryndamaǵan jaǵdaıda (depýtattardyń jalpy sanynyń keminde úshten ekisiniń kópshilik daýsymen) ony qyzmetten bosatý týraly Prezıdentke ótinish jasaýǵa haqyly. Mundaı jaǵdaıda Prezıdent úkimet múshesin qyzmetinen bosatady. Bul aıtylǵannyń bári «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasynan alynyp otyr. Árıne, jobanyń aty joba. Ony búkilhalyqtyq talqylaý tutas bir aı boıy ótkizilgeli otyr. Áıtse de biz óz basymyz bul usynystardyń qazaqstandyqtar tarapynan tolyq qoldaý tabaryna kúmán kel­tir­meımiz. О́ıtkeni, elde qazirgi zamanǵy syn-tegeýrinderge jaýap qaıtarýdyń neǵurlym tıimdi mehanızmi jasalýy kerektigi talas týdyrmaıdy. Endi osy arada baǵanaǵy aıtqan «Zaman ózgergende qoǵam da ózgerýi kerek» degen oıymyzdy tarata túseıik. Qoǵam ózgergende adam da ózgerýi kerek. Qıynnyń qıyny osynda. Prezıdenttiń Úndeýine «Elbasy biraz ókilettikterin Úkimetke beretin bolypty. Parlamenttiń baqylaýshylyq róli kúsheıtiledi eken» dep ońaılata qaraı salýdyń jóni joq. Úndeý ár adamǵa oı salýǵa tıis. Biz el bolýdyń, memleket qurýdyń eń qıyn, eń jaýapty belesinen abyroı­men óttik. Táýelsizdik tarıhynyń ekin­shi shıregine aıaq bastyq. Endigi jerde Qazaqstanymyzdy jas memleketke jatqyza almaımyz. Jıyrma bes beles­ten asqan, búkil álem biletin elge aınal­ǵan memleketke qandaı talap qoıylsa da artyǵy joq. О́zgelerdiń júz jyldap jú­rip ótken jolyn biz osy jıyrma bes jyl­dyń ishinde-aq júrip óte aldyq, olar­men tereze teńestire aldyq. Endi álem­dik dodanyń qandaıynyń da qaq orta­syna qoıyp ketip, qandaı báıgege de qysylmaı qosyla alamyz. Sol báıgelerde qashaǵan quryqtaǵan Qazaqstan tulparynyń moıyny ozyq bolýyn jyl saıyn, aı saıyn, kún saıyn qamdaýymyz kerek. Elbasy Úndeýi – osy uly istiń qamy. Bul Úndeý munan buryn jasalmas edi. Osydan on jyl buryn da, jeti jyl buryn da, tipti eki jyl buryn da mundaı Úndeý jasalmas edi. Ol kez­de el­degi jaǵdaı mundaı sheshimge pisip-je­tilmegen bolatyn. Sondyqtan mun­daı sheshim ol kezde oıdaǵydaı júzege aspas ta edi dep te aıtýdyń jóni bar. So­ny­men qatar, mundaı Úndeý osydan birer jyl keıin jasalsa da kesh qalǵandyq bolar edi. Qazirdiń ózinde Úkimetten, ákimderden Prezıdent beretin ókilettikterdi tolyq kóleminde paıdalana alatyn shama shyqpaýy ábden múmkin. Buǵan qoǵam aýysqan ótpeli kezeńde talaı jyldar boıy bel­gili bir dárejede atqarýshy bıliktiń min­detin atqarýǵa májbúr bolǵan, sóıtip mı­nıstrlerdi, ákimderdi daıyn sheshimdi oryndaýǵa beıimdeýine týra kelgen Elbasymyzdyń da qatysy bar sııaqty. Tym taqyldap, taqymdaı bersek, taǵy ózimizdi taratyp tynamyz ba deýmen kún keshken burynǵy parlament palatalaryndaı emes, búgingi Májilis zań jobalaryn ashyq talqylaýǵa salýdan, olardy qarastyrýǵa azamattyq qoǵamnyń beldi tulǵalaryn, saılaýda Parlamentke ótpeı qalǵan saıası partııalar ókilderin qatystyrýdan tartynbaı, jańasha, batyl jumys istep otyr degenimizben, de­­pýtattardyń memleketshildigin my­­ǵymdaý, belsendiligin bekemdeý, kási­bı­li­gin kóterý turǵysynan atqa­ry­lar sharýa qyrýar ekenin biz de jaq­sy bilemiz. Munyń bárine belgili bir ótpeli kezeń kerek. Úkimetke nemese Par­la­mentke berýge bolatyn 40 shaqty óki­lettikti zań júzinde resimdeý de uzaq ýaqytty alatyny anyq. Konstıtýsııaǵa engiziletin árbir ózgeristi salqyn sabyrǵa, salıqaly sanaǵa salyp eleý-eksheý bizdiń bárimizden tarıh al­dyndaǵy, keler urpaqtar aldyndaǵy jaýap­kershilikke asa sergek qaraýdy talap etedi. «Men Prezıdent ıe ókilettikterdiń aıtarlyqtaı bóligin berýge sanaly túrde baryp otyrmyn. Men muny jalǵyz ǵana maqsatpen – eldi basqarýdyń neǵurlym tıimdi, ornyqty, zamanaýı júıesin qurý úshin jasap otyrmyn», dedi Elbasymyz. Elbasy Úndeýi – eldiń eseıýiniń kelisti kórinisi. Prezıdent týǵan eliniń eseıgenin, qandaı qıyn mindetti de demokratııalyq jolmen sheshe alatyn kemeldikke kelgenin kórip otyr. Bul – senim. Elge senim, eldikke senim. Sol senimge saı bolaıyq! Saýytbek ABDRAHMANOV, Parlament Májilisiniń depýtaty