Balalar múddesi basty nazarda bolýy tıis

Zańdardy jetildirý quqyq qoldaný tájirıbesindegi problemalardy joıý maqsatynda júzege asyrylady desek, eń aldymen, zańdylyqty jetildirýdi qajet etetin ózekti máselelerdiń biri – ata-analarynan kámeletke tolmaǵan balalardyń paıdasyna alıment óndirý máselesi der edik. Sebebi, ótken jyldardyń statıstıkalyq kórsetkishteri alıment óndirý týraly sot sheshimderin oryndaý salasyndaǵy jaǵymsyz jaǵdaıdyń qalyptasyp otyrǵandyǵyn kórsetedi. Neke jáne otbasy týraly kodeks­tiń 138-babyna sáıkes ata-analar ózderiniń kámeletke tol­ma­ǵan balalaryn kútip-baǵýǵa min­detti. Kámeletke tolmaǵan bala­lar­dy kútip-baǵýdyń tártibi men nysanyn ata-analar derbes aı­qyn­daıdy. Eger ata-analar ózderiniń kámeletke tolmaǵan balalaryna kútip-baǵý qarajatyn erikti túrde bermegen jaǵdaıda, bul qarajat olardan sot tártibimen óndirip aly­nady. Kodekstiń 139-babyna sáı­kes, alıment tóleý týraly kelisim bolmaǵan kezde sot kámeletke tol­maǵan balalarǵa olardyń ata-analarynan alımentti aı saıyn mynadaı mólsherde: bir balaǵa – ata-anasy tabysynyń jáne (nemese) ózge de kirisiniń tórtten bir bóligin; eki balaǵa – úshten bir bóligin; úsh jáne odan da kóp balaǵa teń jartysyn óndirip alady. Bul úlesterdiń mólsherin sot tarap­tardyń materıaldyq nemese ot­basylyq jaǵdaılaryn jáne nazar aýdarar­lyq ózge de mán-jaılardy eskere otyryp, kemitýi nemese kóbeıtýi múmkin. Kodekstiń 169-babyna sáıkes, alıment tóleý týraly atqarý qujatynyń negizinde ótken kezeń úshin alıment óndirip alý atqarý qujaty tabys etilgenge deıingi úsh jyl merzim sheginde júrgiziledi. Osy kodekstiń 139-babyna sáıkes, kámeletke tolmaǵan balalarǵa tólenetin alıment boıynsha bereshektiń mólsherin tóleýge mindetti adamnyń alıment óndirip alynbaǵan kezeńdegi jalaqysy men ózge de kirisin negizge ala otyryp, sot oryndaýshysy aıqyndaıdy. Eger alıment tóleýge mindetti adam osy kezeńde jumys istemegen bolsa nemese onyń tabysy men ózge de kirisin rastaıtyn qujattar tapsyrylmasa, alıment boıynsha bereshek sol bereshekti ón­dirip alý kezindegi ortasha aılyq jal­aqy­nyń mólsheri negizge alyna otyryp aıqyndalady. Erekshe alańdaýshylyq týǵyza­tyn jaǵdaı – «áleýmettik-mańyz­dy» sanattaǵy qujattardy oryn­­daý jáne atqarý (alıment, jal­aqy). Sot oryndaýshylary ta­ra­pynan qaǵazbastylyq, atqarý­shy paraqty jáne óndiristi joǵal­tý faktileri oryn alýda. Borysh­ker­ler kiristerin jasyrady, ózderi ty­ǵylady, olardy izdeýmen esh­kim aınalyspaıdy. Barlyq áleý­met­tik mańyzy bar sanattaǵy atqa­rý qujattary (alımentti jáne jal­aqyny óndirip alý) jańa jyldan bas­tap jeke sot oryndaýshylar qaraýyna kirdi. Sondyqtan, jeke sot oryndaýshylary qyzmetiniń qoljetimsizdigine baılanysty azamattardyń narazylyǵy týyndaýda. Bul problemanyń shyǵýy meniń oıymsha, jeke sot oryn­daý­shy­larynyń sot sheshimin tez oryn­damaýy. Demek, ádilet organ­darynyń tarapynan qatań baqylaý qajet. Qazirgi kezde osy máseleni Bas prokýratýra quqyq qorǵaý organdarynyń úılestirý keńesinde qarastyrýdy josparlap otyr. Elbasymyz 2012 jylǵy «Qazaq­­stan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda ana men bala­ǵa qarsy baǵyttalǵan qyl­mys úshin, onyń ishinde alıment tólemegeni úshin, sondaı-aq, osy saladaǵy eń usaq degen zań buzýshylyqtar úshin jazany kúsheıtý qajettigin atap ótken bolatyn. 2015 jylǵa deıin balalaryn kútip-baǵýǵa arnalǵan qarajat­ty tóleý jónindegi mindetterdi oryndamaý, eńbekke qabiletsiz ata-analaryn, eńbekke qabiletsiz jubaıyn (zaıybyn) kútip-baǵýǵa arnalǵan qarajatty tóleýden jaltarý úshin jaýapkershilik 1997 jylǵy Qylmystyq kodekstiń 136-babynda qarastyrylǵan bolatyn. Osy bap boıynsha qyl­mys­tyq ister jeke aıyptaý isteri­ne jatqyzylyp, ótinish bildirý­shiler kinálilerdi jaýapqa tartý maqsatynda tikeleı sotqa júgi­netin. Sońǵy jyldardaǵy ke­ıbir málimet boıynsha, osy sanat­taǵy 2 304 ótinishtiń ishin­de aqtap alý negizinde 1 qyl­mys­tyq is toqtatylǵan; aqtalmaıtyn negizder boıynsha – 1 284 qylmys­tyq is qaralǵan; 170 adam sottalyp, qal­ǵandary kelesi jylǵa ót­ken. Is­tiń kóbisi aıaqtalyp, kináli azam­at­­tar jaýapqa tartylǵan bolatyn. Al burnaǵy jyly 1 qańtardan bastap Qylmystyq kodekstiń jańa redaksııasynyń 139-babyna sáıkes qylmystyq ister jeke-jarııa aıyptaý isterine jatqyzylyp, sotqa deıingi tekserý jumystaryn ishki ister organdary júrgizetin boldy. 2015 jyly ishki ister organdaryna ata-ananyń kámelet­ke tolmaǵan balalaryn, sol sııaqty on segiz jasqa tolǵan eńbekke qabiletsiz ba­lalaryn kútip-baǵýǵa sot sheshimi boıynsha qarajat tóleý jónindegi mindetterin úsh aıdan astam oryndamaǵany týraly 8 487 qujat joldanǵan. Onyń ishinde aqtap alý negizinde 7 882 jáne aqtalmaı­tyn negizde 210 qujat boıynsha qylmys­tyq ister toqtatylǵan. 104 qylmystyq is sotqa joldanyp, 61 adam sottalǵan. Osy oraıda, ishki ister organdary sotqa deıingi tekserý barysynda jaýapqa tartylǵan azamattar jumysqa qabiletti bolsa da, olardyń jumyssyzdyǵyn alǵa tartyp, jaýapkershilikten bosatyp, qylmystyq isterdiń 92%-yn aqtap alý negizinde toqtatty. Bul – kámeletke tolmaǵan balalardyń múddesin emes, olardyń tur­mys-tirshiligine qajet qarajatty tóleý­den jaltaryp júrgen jaýap­syz ákelerdi qorǵaýdyń aıǵaǵy. Sondyqtan balalaryn kútip-baǵý­ǵa arnalǵan qarajatty tóleý­den jaltaryp júrgen adamdardyń jaza­­­syn zańnamamen kúsheıtý qajet dep sanaımyn. Balaım KESEBAEVA, Májilis depýtaty