«Egemen Qazaqstannyń» ár sanyn bir betin qaldyrmaı oqý – qashannan bergi ádetim. Eleń etkizer materıaldar jıi shyǵady. Elý jyldan artyq jazdyryp alyp oqyp júrgen bul basylym elimizdiń túkpir-túkpirinde bolyp jatqan jańalyqtardy oqyrmandaryna jan-jaqty ári ýaqytynda jetkizip turady. Gazettiń arnaıy «Qoǵam» betinde «Janaıqaı» aıdarymen berilgen Qaırat Ábildınovtiń «Bireýdiń kisisi ólse, qaraly ol» degen materıalyn oqyp, qolyma eriksizden qalam aldym.
Arystaı azamattyń qanypezerler qolynan qaza tapqany janǵa batady. Materıaldy oqyp otyryp biraz oıǵa qaldym. Osy biz «demokratııa», «zaıyrly» degen uǵymdardy durys túsinip júrmiz be ózi?!
Ata Zańymyzdyń 1-babynyń 1-tarmaǵynda «Qazaqstan Respýblıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady, onyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary» dep jazylǵan. Adam eń qymbat qazyna bolsa, onyń quqyqtary nege qoldanylyp júrgen zańdar boıynsha qorǵalmaıdy? Qyryqqa da jetpegen qylshyldaǵan azamatty Aslan Sarbaev degenniń ózimen taǵy eki jigitti ertip baryp urý sebebi nede? Aıtpasa da túsinikti. Qasaqana jasalǵan qylmys. Zańǵa taǵy da úńileıikshi. Ata Zańymyzdyń 15-baby 1- tarmaǵynda «Árkimniń ómir súrýge quqyǵy bar» dep jazylǵan. 2-tarmaǵynda «Eshkimniń óz betinshe adam ómirin qııýǵa haqysy joq» delingen.
Janbolat marqum Aslandy tanymasa, esikti ashar ma edi? Árıne, joq. Ishke tanyǵan soń ǵana kirgizgen. Úsh bala tárbıelep otyrǵan Janbolattyń jazyǵy ne? Balalary Araı men Jalǵasty joǵary oqý oryndarynda oqytyp, eki jumysty qatar istegeni sol urpaqtarynyń qamy edi ǵoı. Kenjesi Oljas úshinshi synypta ǵana oqıtyn kórinedi.
«Adam aqylymen symbatty, urpaǵymen qymbatty», – deıdi dana halqymyz. Urpaǵymyz basty qundylyq bolǵandyqtan, Janbolat balalarym bilimdi bolyp ósip, táýelsiz elimizdiń gúldenýine úles qossyn dep júrdi-aý. Kim erikkennen eki jumys isteıdi? Qazirgideı aqshanyń zamanynda bir jalaqymen ómir súrý qıyn. Basyńa tartsań aıaǵyńa, aıaǵyńa tartsań basyńa jetpeıdi. Bilim alýdyń ózi aqshaǵa kelip tireledi. Armanda ketken Janbolattyń Oljasy buǵanasy bekimesten osyndaı qaıǵy men ádiletsizdikke tap bolyp jatsa, onyń qoǵamǵa degen oı-pikiri qandaı bolyp qalyptasady eken?..
«Osy qylmystyq isti úsh tergeýshi júrgizgen» dep jazady Qaırat Ábildınov. Álgilerdiń bul qylmysqa barýyna ne sebep bolǵanyn, qalaı áreket etkenin tolyq anyqtaý sol shirkinderdiń biriniń de oıyna kelmegen be? Uıymdasyp jasaǵan qylmystyń jazasy aýyr bolýy tıis. Bul jerde is Qylmystyq kodekstiń 192-baby 3-tarmaǵynyń 1-tarmaqshasy boıynsha qozǵalyp, tergeý amaldary da soǵan sáıkes júrgizilgen. Atalǵan Kodekste «192-bap. Qaraqshylyq. Qaraqshylyq, ıaǵnı bótenniń múlkin jymqyrý maqsatyndaǵy shabýylǵa ushyraǵan adamnyń ómirine nemese densaýlyǵyna qaýipti kúsh qoldanýmen nemese tikeleı osyndaı kúsh qoldaný qaterin tóndirýmen ulasqan shabýyl» delingen. Osy baptyń jańaǵy aıtqan 3-tarmaǵy boıynsha dáleldengen qylmys úshin taǵaıyndalatyn jaza – múlki tárkilenip, jeti jyldan on eki jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrylady.
Sonda bul qalaı? Qylmys jasaǵandar úsheý emes pe? Bul naǵyz uıymdasyp jasalǵan qylmys qoı!
Men zeınet demalysyna shyqqanǵa deıin jıyrma eki jyl boıy quqyq qorǵaý bólimi men jergilikti ákimdikte qyzmet ettim. Aldymnan talaı oqıǵa ótti. Zańdy da, zańsyz da jaǵdaılardyń talaıyn kórdim. Sodan túıgenim: qandaı qylmys bolǵanda da tıisti zań baptaryn árdaıym durys, burmalamaı qoldaný kerek. Onyń artynda adam taǵdyry turady, tereń oılaný kerek!
Aıtaıyn degenim, Aslan Sarbaev ertip kelgen astanalyqtar jaı shaı ishýge kelgendeı bolyp otyr. Bolǵan qylmys aıaq astynan týyndaǵan janjaldyń da saldary emes. Olar aldyn ala ýaǵdalasyp, qasaqana qylmys jasaýǵa bekinip kelgen. Aldymen kásiporyndy tonaýdy kózdep, qylmystaryn jasyrý úshin Janbolatty ólimshi etip sabaýyn sot-saraptama qorytyndysy da dáleldep otyr.
Osy arada taǵy da zańǵa júginip kórelik.
Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 83-baby 1-tarmaǵynda: «Prokýratýra memleket atynan Respýblıkanyń aýmaǵynda zańdardyń, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti jarlyqtarynyń jáne ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń dálme-dál ári birkelki qoldanylýyn, jedel-izdestirý qyzmetiniń, anyqtaý men tergeýdiń, ákimshilik jáne oryndaýshylyq is júrgizýdiń zańdylyǵyn joǵary qadaǵalaýdy júzege asyrady, zańdylyqtyń kez kelgen buzylýyn anyqtaý men joıý jóninde sharalar qoldanady, sondaı-aq Respýblıka Konstıtýsııasy men zańdaryna qaıshy keletin zańdar men basqa da quqyqtyq aktilerdiń dálme-dál ári birkelki qoldanylýyn, jedel izdestirý qyzmetiniń,anyqtaý men tergeýdiń,ákimshilik jáne oryndaýshylyq is júrgizýdiń zańdylyǵyn joǵary qadaǵalaýdy júzege asyrady,zańdylyqtyń kez kelgen buzylýyn anyqtaý men joıý jóninde sharalar qoldanady,sondaı-aq Respýblıka Konstıtýsısy men zańdaryna qaıshy keletin zańdar men basqa da quqyqtyq aktilerge narazylyq bildiredi. Prokýratýra sotta memleket múddesin bildiredi, sondaı-aq zańmen belgilengen jaǵdaıda, tártipte jáne shekte qylmystyq qýǵyndaýdy júzege asyrady», – delingen.
Ata Zańymyzda osylaı jazylsa, qylmystyq is nege tıisti bap boıynsha qozǵalmaǵan? Tergeý amaldaryn júrgizgen tergeýshiler isti nege 192-baptyń 4-tarmaǵyna sáıkes júrgizbegen? Bul 4-tarmaqta: «Osy baptyń birinshi, ekinshi nemese úshinshi bólikterinde kózdelgen is-áreketter, eger olardy qylmystyq top jasasa, múlki tárkilenip, on jyldan on bes jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalanady», – delingen. Úkim atalǵan baptyń osy tarmaǵy boıynsha shyǵarylǵanda, eshqandaı kúmán da, daý da týmas edi. Sondyqtan, árıne, mert bolǵan azamattyń aǵasy Jeńis Kenjeulynyń apellıasııalyq shaǵym berýge quqy bar. On alty ret ótken sot otyrystarynyń nátıjesi osyndaı bolǵanyna tańym bar! Adam ómiri oıynshyq bolyp bara ma dep jabyrqadym.
Maqalada aıtylǵandaı, sot qylmyskerlerden marqumnyń aǵasyna, jary men balalaryna jábirlenýshi retinde materıaldyq-moraldyq shyǵyndy óndirý týraly sheshim qabyldapty. Biraq olar áli kúnge óndirilmegen. Sheshim shyqqannan beri aılar emes, bir jyldan asyp ketken. Bul ne?! Sot sheshiminde de qadir qalmaǵany ma?!
Qylmystyq is Qaraǵandy qalasynyń Qazybek bı aýdandyq sotynda qaralǵan eken. Moıyndaryna qan júktegen qanypezerler 9 jyl merzimge bas bostandyǵynan aıyrylyp, jazalaryn jalpy tártiptegi túzeý oryndarynda óteıtin bolypty. Árıne, bul da jaza, biraq, uıymdasyp jasalǵan qylmys ashylmaı qaldy. Aldyn ala tergeý amaldary tıisti deńgeıde júrgizilmegen. Sot sony kórip otyryp, isti nege qaıta tergeýge jibermegen? Bul zańǵa qaıshy emes. Sonda olarǵa ne bóget boldy? Árıne, zań boıynsha bárimiz de sot sheshimine baǵynýymyz kerek. Ata Zańymyzdyń 77-babynyń 1-tarmaǵynda: «Sýdıa sot tóreligin iske asyrý kezinde táýelsiz jáne Konstıtýsııa men zańǵa ǵana baǵynady», 2-tarmaǵynda: «Sot tóreligin iske asyrý jónindegi sottyń qyzmetine qandaı da bolsyn aralasýǵa jol berilmeıdi jáne ol zań boıynsha jaýapkershilikke ákep soǵady. Naqty ister boıynsha sýdıalar esep bermeıdi», – dep taıǵa tańba basqandaı etip jazylǵan. Bári de zańmen qorǵalyp otyr. Al jábir kórgen, arystaı azamatynan aıyrylǵan Janar men balalarynyń, marqumnyń aǵasy Jeńistiń janaıqaıyna kim qulaq túredi?!
Qazybek bı babamyzdyń esimimen atalatyn aýdandyq sot qyzmetkerleriniń qulaǵyna altyn syrǵa. «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq» degen sóz bar edi ǵoı halqymyzda!..
Aıdyń, kúnniń amanynda asqar taýdaı ákesinen aırylǵan shıetteı balalardyń kóz jasyn qalaı tyıýǵa bolady?! Artynda ańyrap jary Janar qaldy.Táńirimniń kózi oń bolsa, balalary da jeter, Janar kelin baýyr eti balalaryn eshkimge jaýtańdatpas. «Ornynda bar ońalar» degen. Aǵasy Jeńis te Janbolattan qalǵan tuıaqtarǵa qamqor bolar degen senimdemiz. «О́lgen artynan ólmek joq», myqty bolyńdar, aınalaıyndar! Ádildik áli de ornar dep úmittenemiz.
Amangeldi ESTAI,
zeınetker
Aqmola oblysy