Aqsaqaldar áleýeti: ony qaıtsek tıimdi paıdalanamyz?

Biz – qarttardyń áleýetin ejelden tıimdi paıdalanyp, olardyń aqyly men danalyǵyn, ómirlik tájirıbesi men odan túıgen oılaryn ózimizdiń paıdamyzǵa utymdylyqpen jara­typ kelgen halyqpyz. Árıne, qart­tardyń bárin tereń aqyldyń ıesi deı almaspyz, alaıda, olardyń ómirlik tájirıbesi kóp qazynanyń qulpyn ashatyny anyq. Baýyrjan Momyshulynyń batyr ǵana emes, ómirden túıgeni mol, aqylman, fılosof adam bolǵanyn bilemiz. Ol qarttardy bylaı bólip, klassıfıkasııa jasaǵan eken: «1. Shal – bala-shaǵasy men áıeline ámirin júrgize almaı, kóseýmen ot sabalap, shala byqsyp otyratyn adam. 2. Qarııa – aıtar sózi aýylyna ótimdi kisi. 3. Aqsaqal – aımaqty aýzyna qaratqan abyroıly adam. 4. Abyz – halqynyń qamyn oılap qabyrǵasy qaıysatyn, eliniń muńyn muńdap, joǵyn joqtaıtyn adam» (K.Ámirbek., «Narqasqa», EQ., 02.10.13 j.). Mine, osyndaǵy abyzdar sırek bolady. Olardyń aqylyn tyńdap, aıtaryn estý úshin esti jastar kezinde aıshylyq alys jerlerden at arytyp keledi eken. Ondaıdyń mysalyn júzdep keltirýge bolady. Al qazir she... Qazir abyz dep tanylǵan aqsaqal bar ma? Bar, árıne. Jýyrda Senat Tóraǵasynyń orynbasary Bektas Beknazarov aǵamyzdan óńirlerge barǵan sapary týraly qysqasha suhbat alǵan edik. Sonda senator Tóle bı aýdanynda kezdesken 91 jastaǵy Qudaıbergen Ońǵarov degen qarttyń tereń túısigin, tanym kókjıeginiń keńdigin kórip, qazirgi bolyp jatqan ózgerister men jańalyqtardyń qaıda bettep, qandaı baǵytta damıtynyn biliktilikpen saralap, saıasattyń qaı baǵytqa bet alsa tıimdi bolmaǵyn dál boljap otyrǵanyn óz aýzynan estip, tańyrqaǵanyn aıtty. «Memlekettik deńgeıde kóteriletin máselelerdiń durys baǵamyn dóp basyp, ádiletti sheshimderdiń qandaı bolýy kerektigin naqty bilip otyr. Bizdegi kóptegen mınıstrler mundaı qarııalardyń bilgeniniń, tereń oılarynyń onnan birin de bilmeıdi», dedi senator. Baýyrjan Momyshulynyń klassıfıkasııasy boıynsha alatyn bolsaq, abyzdar bizde az bolǵanymen, qarııalar men aqsaqaldar, qudaıǵa shúkir, kóp. Buryn ár aýylda bolatyn. Qazir aýyldarda azaıyp, balalary jumys isteıtin aýdan ortalyqtary men qalaly jerlerge qonys tepken. Munda olardyń aqyl kenderin paıdalanatyndar sırek. Sondyqtan, kóbi tomaǵa-tuıyq, óz oılarymen, «aqylymen baıyp, zeınetimen qartaıyp» júrip jatyr. Kóp adam olardyń sondaı qasıetterin de bilmeıdi, aıaq asty etip, kózge de ilmeı ketip jatady. Aýdan ortalyqtary men qalalardaǵy ardagerler uıymdaryn negizinen keshegi kúnderi qyzmet istep, bastyqtyń qas-qabaǵyn baǵýmen jetilgen pysyqaı shaldar «jaýlap» alǵan. Olardyń kóbinde ózindik oı bolmaıdy, olar tek bastyqqa jaǵatyn sózderdi ǵana aıta alady. Ákimdermen bolǵan kezdesýlerde sondaılar shyǵyp sóılep, ózekti máselelerdi emes, bastyqty maqtap ózine upaı jınap jatady. Sharany uıymdastyryp júrgen qyz-kelinshekterge: «Qalaı, ákimińdi jaqsylap maqtap berdim be, rızasyń ba?» dep surap jatatyn jaǵympaz shaldardy da kórdik... Aqylman aqsaqaldar men qarııa­lardy qalaı taýyp, olardyń bilgeni men túıgenin kádemizge qalaı jaratamyz? Osy suraq aýyl, aýdan jáne qala ákimderiniń únemi nazarynda bolýy kerek. Mysaly, bir aýdan ortalyǵynda osyndaı 3-4 adamnyń bar ekenin bilse, ákim olarmen qarttar keńesin quryp, aqyldaryn surap otyrǵany jón. Josparlanǵan úlken jobany qolǵa alarda olardyń pikirlerin bilgen durys. О́mir táji­rıbesi mol aqsaqal jobany qalaı bastap, qalaı júrgizý kerektigin ákim­ge qaraǵanda, áldeqaıda tereń bilip otyrýy yqtımal jáne aqylyn eshqan­daı aqysyz aıtyp beredi. Sonymen qatar, aqylman aqsaqal­dy ákim ózimen birge mektepterge apa­ryp, oqýshylar ǵana emes, ustazdar­ǵa da olardyń aqyl-keńesterin tyń­dat­qany maqul. Quqyq qorǵaý júıesi qyzmetkerlerine de aqsaqaldar­dyń aqyldy áńgimelerin bir mezgil tyń­datyp otyrǵan abzal. Olardyń qataryna bas bilmeıtin asaý sııaqty ómir­­de muǵa­limderinen basqa adamnan esh­­qashan durys sóz estip kórmegen, ómir­lik táji­rı­beden oı túıýdiń ne ekenin bil­meı­tin jastar da kirip ketip jatady. Sondaılar aqyl tyńdaýǵa zárý. Mundaı tájirıbe burynnan bar. О́mir kórgen, mol tájirıbeli, aqyl-oıy tereń adamdardyń jastarǵa óz bilgenderin aıtyp berýi buryn da uıymdastyrylatyn. Qazir de sony jańǵyrtyp, qolǵa alsa, durys bolar edi. Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan»