Asanáli Áshimov: «Qarajal men úshin «ekinshi Bekejan» boldy»

Qazaq ulttyq kıno óneri men teatry salasynyń maıtalmany, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, KSRO jáne Qazaqstannyń halyq ártisi, aty ańyzǵa aınalǵan tulǵa  Asanáli Áshimovtiń esimi atalsa, eleń etpeıtin qazaq joq. Ol – ult maqtanyshy, Alashtyń ardaqty tulǵasy.  Qazaqtyń memlekettik akademııalyq M.Áýezov atyndaǵy  drama teatrynyń kórkemdik jetekshisi. Eńbek jolynda halyqtyń erekshe peıil-yqylasyna bólengen Asanáli aǵamen sáti túskende suhbattasqan edik. Sony nazarlaryńyzǵa usynamyz. – Qurmetti Asanáli aǵa, sizdiń kı­no­daǵy eńbek jolyńyz týra­ly aıtylǵan kezde eń aldy­men, árıne, «Qyz Jibek» fılmindegi oı­naǵan Bekejan rólińiz týraly aıtylady eken. Sodan ár­men qaraı «Atamannyń aqy­ry», «Transsibir ekspresi», «Sho­qan Ýálıhanov» sııaqty kóp­tegen tamasha fılmderińiz jal­­ǵasyp jatady. Al «Jaýshy» fı­lmindegi Qarajal esimdi keıip­kerińiz jaıly eshqaıdan kez­destire almadyq. Sondyqtan osy beıneni qaıtadan kórer­me­n­niń oıyna oraltsaq, qalaı qa­raı­syz? – Shirkin, Abaı elindegi Arqat­tyń taýlaryn-aı, deımin osy fılmimdi kórgen kezde. Árıne, osynaý ańyzǵa aınalǵan fılmdi kórermenniń oıyna oraltýǵa esh qar­sylyǵym joq. Qarajal týraly aıtsam, ol men úshin ekinshi Bekejan sııaqty boldy. 1979 jyl. Qyryqqa taıap qalǵan kez. «Jaý­shy» fılmi jazýshy Ánýar Álim­janovtyń kitaby boıynsha túsirilgen. Rejısser Ázirbaıjan Mámbetov barlyq keıipkerlerdi ar­naıy synaqtan ótkizip, saqa­daı-saı daıarlap qoısa kerek Qara­jal­dyń róline adam izdeıdi. Onyń oıyna,  árıne, men túskem. Naq­tyraq aıtqanda, Bekejan beınesin sátti somdaǵanym sebep bolsa kerek. Sodan qolqa saldy. Qazir­gi zaman tilimen aıtqanda, kas­tıng­ten ótkennen keıin, Qara­jal­dy men oınaıtyn boldym. Jambyl Qudaıbergenov-Kenjeni, О́zbekstannan shaqy­r­- yl­ǵan aktrısa Almıra Ismaılova-Sánııany, Tuńǵyshbaı Jamanqulov-Ábil­haıyr handy, Kenenbaı Qojabekov-Manaı bı, Ydyrys Noǵaıbaev-Qanjyǵaly qart Bógenbaıdy, Lhasaran Lınhovoın-qal­maq Shona Dobany oınady. Kıno­nyń túsirilimi keremet boldy. Bir jarym aıǵa sozyldy.  KSRO-nyń kezeńi. Kıno túsiremin degenge obkomdaǵylar quraq ushyp, barlyǵyn daıyndap qoıady. Abaı aýdanyna, Abaı shyǵyp bı­lik aıtqan dóńgelek tasy bar Arqatqa keldik. Arqattyń taýlary, Qopanyń taý-tasy, quz-jar­tasy keremet edi. Bizdiń ji­gitter kınoǵa túsýmen qatar Arqat taýlarynan mýmıe terip qaıtty. Bir qarasam, Kenje rólindegi Jambyl Qudaıbergenov qalpaǵyna toltyra mýmıe jınap alypty. Tabıǵat keremet edi. Qopa kóline túsemiz. Sol Qopa kólindegi keıpim fılmde Sánııamen birge oınaǵan sátterimde bar. Ásirese, Ázirbaıjan Arqat taý­laryn rejısser retinde qatty unatty. Taý-jartas, qalmaq-joń­ǵar soǵysynyń qaınap turǵan sátin keremet keltirýge tabıǵaty ja­ǵynan tamasha úılese ketti. – Asanáli aǵa, sizben birge bú­kil Abaı eli bolyp sol kınoǵa tús­kenimiz oıyma oralyp otyr. T­ú­sirý alańyna barǵanda da, qaı­­tqanda da siz osy eldiń aq­sa­qaldarymen áńgimelesip birge otyr­atynsyz, tipti sondaǵy kó­likterińiz «Ikarýs» avtobýs ta emes edi. Jeke kólikti kerek etpeıtinsiz. Osy qara­pa­ı­ymdylyǵyńyzdyń syry nede? – Abaı eliniń halqy keremet qoı. Naǵyz qonaqjaılyq, baýyrmaldyq osy elde saqtalǵan. Ol kezderi sol aýyl avtoklýbynan, jergilikti atqarýshy bılikten bólinetin avtobýstar boldy. At-kó­liktiń bári de jergilikti bı­lik­ten daıyndaldy. Ázirbaıjan Mámbetov aıtqandaı, qalmaq-qazaq so­ǵysy kezindegi halyqtyń shynaıy keıpin somdaý úshin uly Abaı eliniń barlyq turǵyndary tartyldy. Abaı eliniń halqy da keremet, óner dese isher asyn jerge qoıady. Shetinen ánshi, bıshi, jyrshy. О́ńkeı abyz, dýaly aýyz qarııalar. Meniń qarapaıymdylyǵym – ol qazaq bolyp týyp, ómirden qazaq bolyp ótetindigimde shyǵar. О́nerdi qatty qurmetteıtin, seni akter retinde alaqandaryna salyp, aıalaǵan, tórine shyǵarǵan Abaı aýdany sııaqty eldi kórgende sen de berilip oınaısyń. Bekejan – ekiniń birine kóne qoımaıtyn obraz. Qarajal da dál solaı. Qazaqqa qyzmet etken bolyp júrip, qal­maq­qa satylý osynyń barlyǵy da aıtýǵa ońaı bolǵanmen, obrazdy sýrettep, rólde oınaǵan kezde erekshe sheberlikti qajet etedi. Keıde kınonyń qyzyǵyna túsip ketip, Arqatta taý ishinde túnde qonyp ta qalǵan kezderim boldy. «Úsh kelinshek», «Kúımetas» deı­siz be, taýlarynyń attary keremet. Ázirbaıjan ekeýmiz bir-birimizge úırengen adamdarmyz. Men erkin jumys istedim. Esh­qandaı qysym bolǵan joq. Fılm de sátti shyqty. Qazaqstan ǵana emes, búkil odaq kórgen, el maqtaǵan úzdik týyndyǵa aınaldy. – Aǵa, baıqap qarasaq, qa­zaq hal­qyna XVII-XVIII ǵa­syr­da jasalǵan jońǵar shap­qyn­sh­y­lyǵy, olarmen kúresken qa­zaq batyrlary týraly fılm so­naý 1979 jyly túsirilgen eken. Tipti bul Keńes úkimeti tu­synda, qazaq tarıhynyń kóp be­l­esteri jabyq jatyp, kóp nár­sege tyıym salynǵan zaman bolsa da, kórermen erekshe jy­ly qabyldady. Jaqynda ǵana Qazaq han­dy­ǵynyń 550 jyldyǵyn toı­la­dyq. Desek te, kórkemdik ja­ǵy­nan «Jaýshynyń» deńgeıine je­tetin fılm bizde áli joq sııaq­ty. Osyǵan ne aıtasyz? – Shyny kerek, jaqsy dramatýr­gııa jetispeıdi. Jaqsy kitap jazatyndar joq. Rejısserler de tapshy. Meniń oıymsha, teatr baıqaýlary men festıvaldar ótip turýy kerek. Osy arqyly dramatýrgııa damıdy. О́z ádebıetimizdi sheber sahnalaýǵa umtylýymyz kerek. «Qobylandy batyr» jyry – Shekspır shyǵarmalarymen deńgeıles týyndy. Al ony sol deńgeıde bere bilý – bólek áńgime. Akterlerdiń talantyna da kóp nárse baılanysty. Á.Moldabekov, N.Jantórın, Y.Noǵaıbaev syndy talanttardan quralǵan shoǵyr bar edi qazaq kınosynda. Bir-birimizdi sóz turmaq, ymmen uǵy­sa­tynbyz. Bizdiń zamanymyzda Máskeýge baryp, oqyp kelip, she­berligimizdi shyńdaıtynbyz. Semeıdegi Beken Imahanov ata­la­ry­ń­men bir bólmede turdym stýdent kezimde. Búkil odaqqa esimi belgili adamdardyń kózin kórip, sabaq aldyq. Mektebimiz ǵajap edi. Stanıslavskıı mektebiniń ózi ne turady?! Bir aıdyń ishinde spektakldi daıyndap shyǵarý degen buryn-sońdy joq edi. Baıaǵyda bir dramany 6-7 aı kóz ilmeı daıyn­daıtynbyz. Bir spektakldi qatarynan eki jyl daıyndaǵan da kezder boldy. Sodan bolar Bekejan da, Qarajal da qaraqshy emes, dala batyrlary retinde tanyl­dy. Fransııada «Qyz Ji­bek­tiń» tanystyrylymy ótti. Onda­ǵylar fransýzdardyń shydamsyz ekenin aıtyp eskertken-di. Biraq úsh saǵat boıy myń adamnyń bireýi de oryndarynan qybyr etpedi. Kıno salasyn aıtsaq, Sháken Aı­manovtyń tusynda tek Qazaq­stan­da ǵana emes, búkil odaq­ta, tipti, álemde kıno-óner re­tin­de qatty damydy. Al qazirgi kompıýterlik grafıka dáýirinde kıno kóp ózgeriske ushyrap otyr. Ol kezde «Jaýshy» fılmindegideı bir soǵysty kór­se­tý úshin myńdaǵan adamdy tartyp, qol jınaý kerek bolatyn. Qazir mıllıondaǵan armııany kom­pıýterdiń kómegimen kınoǵa kiris­tire salady. Sondyqtan da «Qyz Jibek», «Jaýshy» syndy shynaıy keremet týyndylar búginde joqtyń qasy. ­– «Jaýshy» fılmi kórer­men­ge jıirek kórsetilse degen ti­lekti estip qalamyz ara-tura. Sol fılmdegi Sánııanyń rólin oınaıtyn ózbek arýy Almıra Ismaılova áý basta atqa otyra almaǵan degeni ras pa? – Ol ras, bas kezinde Abaı aýdanynyń aýyl-aýyldarynan ákelingen nebir sáıgúlikter boldy. Shetinen shý asaý. Biraq Almıra myqty aktrısa bolǵandyqtan atta burynnan shaýyp júrgen adamdaı bolyp kórindi. Keıinnen Almatydan basty kadrler úshin ádeıi omaqasa qulaı ketetin, kıno­ǵa qolaıly ıppodromnyń, sırktiń attaryn alǵyzdyq. Sóıtip júrip, Almırany naǵyz qazaq qyzyndaı, shabandoz jasaı aldyq. Ol da zamanynan asyp týǵan aktrısa edi. Taýdyń ústinde jatyp, ony kendir jipke baılap qoıyp tómen túsip bara jatqan meniń arqa­nymdy jartasqa qajap-qajap, qula­typ jiberetin tusy qandaı áserli. Árıne, rejısser myqty, «Jaýshydaǵy» akterler de myqty, bizdi qarsy alyp, fılmge túsýge bar­lyq jaǵdaı jasaǵan Abaı, Shákárim, Muhtar eli de qasterli. Sondyqtan da bul fılm tarıhta dúnıe júzindegi eń tanymal, eń kóp prokat jınaǵan kıno bolyp qaldy. Alla maǵan baq bergen adammyn, qudaıǵa shúkir Bekejan, Qarajal sııaqty rólderdiń arqasynda halyqtyń syı-qurmetine sheksiz ıe bolǵan jaıymyz bar. – Áńgimeńizge kóp rahmet. Áńgimelesken Raýshan NUǴMANBEKOVA SEMEI – ALMATY