Saraıshyqty qalaı saqtap qalamyz?

Arab jaǵraftarynyń biri ál-Makdısı H ǵasyrdyń ózinde «Ahsan at-takasım fı-Marıfat al-akalım» atty eńbeginde Orta Azııa men Qazaqstannyń ońtústik, ońtústik-shyǵys jaǵynda 200-den astam qala bolǵanyn jazypty. Bul batys pen arqadaǵylardy eseptemegende. Italııanyń belgili kópesteri Pısıganıler «Edil ózeninen shyǵysta, Kaspıı teńiziniń jaǵasynda segiz qala bar» dese, ǵalym B.Egorov 110 shahar jaıly málimet qaldyrǵan. О́kinishtisi, solardyń túgelge jýyǵy qazir topyraqqa aınalyp ketti. Búginge jetken birli-jarymynyń ózin saqtap qalýǵa qulyqty emespiz. Mysaly, Jaıyq jaǵasyndaǵy Saraıshyq qalasynyń orny tym aıanyshty halde.

Tarıhı sheginis

«Talaı týdy tóbesine qadap, taǵ­­dyr men tarıhty ishke búk­ken shejireli qala jaıly naqty de­rekter az, – deıdi Ja­ra­ty­l­ys­taný ǵylymdary aka­de­mııa­synyń akademıgi, ól­ke­ta­nýshy О́tepbergen Álimgereev. – Bul shahardy Altyn Ordanyń Kishi Saraıy, dinı astanasy, toǵyz jol­dyń torabyndaǵy saýda qa­la­sy retinde ǵana bilemiz. Tipti, eli­­miz táýelsizdik alǵanǵa deıin osyn­daı  asyl muramyzdyń bar ekenine mán bermedik. Uly Jibek joly boıyndaǵy qalanyń naqty qaı jyly boı kótergeni jaıly málimet te joq. Eń kóne málimet 1334 jyly arabtyń ataqty jıhankezi Ibn Batýtanyń Saraıshyqqa kelgeninde jazǵany bolsa kerek, ol kezde qala kerýen joly boıyndaǵy iri saýda, dinı ortalyq eken, irgesindegi Ulysý ózeninde úlken júzbeli kópir bolypty». Saraıshyqqa alǵash bolyp zertteý júrgizgenderdiń biri belgili arheolog Álkeı Marǵulan edi. Ol 1950 jyly eski sha­hardyń ornyna qazba jumystaryn júr­gi­zip, nátıjesinde «Qala on ekin­shi ǵasyrda salynǵan» degen qory­tyndyǵa kelgen. Keıin bul pi­k­ir­di respýblıkalyq arheologııa ınstıtýtynyń ǵalymdary da rastady. Azııa men Eýropanyń túıis­ken tusynda, Jaıyqtyń Kas­pıı teńizine quıar saǵasyna ja­qyn mańnan boı kótergen Saraı­shyqtan sonaý Qytaı men Úndi, Horezm men Iran, Qaraqorymnan shyqqan kerýen ótken desedi. Al Qazan men Orynbor tatarlary «Saraıshyq Úlken Saraıdyń kóshirmesi retinde boı kóterdi, onda qypshaq handary jaz boıy demalatyn» dep jazǵan. Kóshirme demekshi, kóne qala­nyń maketi men Máskeýdegi Qyzyl alańnyń uqsastyǵy kóp. «Han ordaly Saraıshyq» memo­rıaldy kesheniniń basshysy Moldash Berdimuratov bir qyzyq derek aıtady.  «Birde tikushaqpen Reseı eliniń azamattary keldi. Olarǵa Qyzyl alań Saraıshyqtyń kóshirmesi, tipti bul jaıly Saratov murajaıynda málimet bar dep edim, senbedi. Ushyp ketken, bir ýaqytta qoldarynda qaǵaz bar, ke­lip tur. Saratov qalasyna ba­ryp, meniń aıtqanymnyń du­rys­tyǵyna kóz jetkizip qaı­typty», deıdi ol. Moldash Berdimuratovtyń aıtýynsha, Saraıshyq – kıeli oryndardyń biri. Bul topyraqta esim­deri elge jaıylǵan 12 áýlıe máńgilik tynys tapqan. Kezin­de Saraıshyqta júzden astam han bılik etipti. Jeti hannyń súıe­gi, bir hannyń basy jatyr. 1999 jyly Imanǵalı Tas­ma­ǵam­betovtiń bastamasymen memo­rıaldy keshen salynyp, handar panteony ashyldy. Oǵan Elbasynyń ózi kelip, ashylý saltanatyna qatysty.  Móńke Temir, Toqtaǵý, Jánibek, Ámir Oqas, Qasym han, Sheıh Mamaı, Júsip handarǵa arnalyp jeti qulpytas qoıyldy. Ańyzdarda Edige men Er Tarǵyn batyrlardyń da osynda jerlengeni jaıly aıtylady. Sáni men saltanaty jarasyp, Qasym hannyń tusynda Qazaq handyǵynyń alǵashqy astanasy bolǵan Saraıshyq 1580 jyly Don, Edil kazaktarynyń shapqynshylyǵy kezinde birjola qıraǵan. Keıin bul jerge Reseı patshalyǵy otarshyldyq bekinis saldy. Ol Qazan tóńkerisine deıin saqtalyp keldi. Búginde kóne qalanyń orny ob­lys ortalyǵynan elý sha­qy­rym jerde, Mahambet aýda­ny­nyń aýmaǵynda or­na­­lasqan. Soń­ǵy jyldary professor Zeı­nolla Samashev bastaǵan ar­he­o­lo­gııalyq ekspedısııa kóp ju­mys atqardy. Saraıshyqtaǵy topyraq as­tynan tabylǵan qundy dú­nıe­ler men jádigerler me­mo­rıaldyq keshen janyndaǵy mura­jaıda jáne  oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıynda saqtalǵan. Mýzeı mamany Kámshat Eleýova Saraı­shyq qalasynyń tarıhyn úsh kezeńge bólip qarastyrýǵa bolady deıdi, ıaǵnı H-HI ǵasyr irge tasy­nyń qalaný kezeńi, HIII-XIV ǵa­syr gúldený kezeńi, XV-XVI ǵasyr quldyraý kezeńi. Bul qala­da kóptegen sheberhanalar, teń­ge­hanalar jumys istegen. Qaz­ba jumystary nátıjesinde ta­byl­ǵan jádigerlerdiń arasynda sferokonýs dep atalatyn qysh­tan jasalǵan ydystar bar, keıbir derekterde onda dári saqtaldy dese, endi birinde ishine parfıýmerııa quıylǵan desedi. Murajaıdyń asa qundy jádigerleriniń biri –  sur tústi qysh qumyra. Saraıshyq qalasynan úsh metr tereńdikten tabylǵan. Qumyranyń bir ereksheligi, búıirin anyqtap qarasańyz, ortazııalyq túrki ádebı tilinde Júsip Balasaǵunnyń «Kisi kórki júz, bul júz kórki kóz, bul aýyz kórki til, bul til kórki sóz, taǵy kisige kórik bilim men óner, biliktilikke árkim janyn pıda etýi tıis» degen qanatty sózderi jazylǵan. Ortańǵy búıirinde «Bul qumyranyń ishine kóz jasyn quıar bolar» degen sóz bar.  Ol zertteýshilerdiń paıymdaýynsha, osy qumyrany jasaǵan sheberdiń muń-sheri bolýy múmkin.

Búgingi ahýal

«Saraıshyqty Jaıyq sýy shaıyp barady» dep ótken ǵasyrdyń 50-shi jyldary akademık Álkeı Marǵulan dabyl qaqqan edi. Arada qansha ýaqyt ótse de, ózgergendi kóz kórmedi.  О́zen sýy 1940 jyldardan bastap qalypty arnasynan aýytqydy. Tarıhı orynǵa keshendi zertteý júrgizilmeýi, sol baıaǵy nemquraılylyq pen nemkettilik aqyry babalar kózi sanalatyn qasıetti orynnyń 70 paıyzǵa jýyǵynyń sý astynda qalyp, joıylýyna ákeldi. Áli de bolsa Altyn Orda dáýiriniń ekinshi, Qazaq eli men Noǵaı handyǵynyń alǵashqy astanasy,  Altyn Orda, qazaq handarynyń panteony bolǵan tarıhı orynnyń kóz aldymyzda quryp ketpeýine jol bermeýimiz kerek. Qazir Jaıyq ózeniniń sýy shaıyp, eski qalanyń qorshaýy qulap jatyr. Qulama jardyń ár jerinen adam súıekteri kórinedi. Memleket qorǵaýyndaǵy nysan­nyń budan ózge de máseleleri bar. Osy jerdi kóziniń qarashy­ǵyn­­­daı saqtap, babalar amana­tyna adaldyq tanytyp júr­gen Moldash Berdimuratov alda­ǵy kún­derden úmit kútedi, «Saraı­shyq jer betinen joıylyp ket­peýi tıis», – deıdi ol. Bul máseleni kótergendegi maqsatymyz da osy – qalǵan aýmaǵyn saqtap, qorǵaý máselesi sheshimin tapsa deımiz. Keshen basshysy Moldash Berdimuratov «Bolashaqqa senimsiz qaraýǵa bolmaıdy», dep jaqsy áńgimeniń shetin shyǵardy. – Qazba jumystary júr­gi­zil­gen qala orny sýǵa ketip jatty. Quzyrly oryndarǵa aıtyldy, jazyldy. Oblys ákimi Nurlan Noǵaevtyń qoldaýymen bıyl osy maqsatqa qazynadan qarjy qaraldy. Qazir jaǵany bekitý jumysy júrip jatyr. Baǵanalar qa­ǵylyp, qajetti materıaldar alyn­dy. Kóktemgi ór sýy kelgen­she biz de jumysymyzdy aıaq­taımyz, – deıdi ol. Solaı bol­sa ıgi.

Bolashaqqa baǵdar

Saraıshyqtyń tarıhyn búginmen bitirmeı, urpaqtan- urpaqqa jetkizý isinde áıteýir qareketsiz emes ekenimiz kóńilge jubanysh. Mysaly, tarıhı fılm túsirý josparda bar. Aıyna 700-deı kerýen kelgen qala sol kezdiń ózinde týrıstik ortalyq sanalǵan. Bul úrdisti búginmen de baılanystyrǵan jón. Saraıshyq bizdiń ulttyq brendimiz bolýy tıis. Atyraý aımaǵy – sheteldik jáne otandyq saıahatshylar úshin tartymdy ólke. Ásirese, EKSPO-2017 kórmesiniń qar­sa­ńynda týrızm salasyn da­my­týdyń mańyzy zor. Ob­lys­tyq kásipkerlik jáne ındý­strııa­lyq-ınnovasııalyq damý bas­qar­masynyń bólim basshysy Rús­tem Egizbaev ta bul sózimizdi qýat­taıdy. Onyń aıtýynsha, munaıly aımaqta týrızm sala­syna ınvestısııa quıýǵa múdde­liler qatary artyp keledi eken. Qazir óńirde 8 týrıstik baza bar. Al naqty josparlarǵa keler bolsaq, aldaǵy jyldary «Orta­ǵa­syrlyq Saraıshyq» jobasyn jú­zege asyrý kózdelip otyr. Biregeı, qyzyqty, tarıhı nysan eski qalanyń ornynda boı kóteretin bolady.  

...taǵy da

Saraıshyqty aıtqanda, umy­tyl­maýy tıis taǵy bir jaıt bar. Ol – kúni keshege deı­in es­ke­rý­siz qalyp kelgen, Saraı­shyq­ pen kóne Úrgenishtiń arasy­na sara jol salǵan Uly Ji­bek jolynyń boıyndaǵy Tas­ke­shý kerýen saraıy. Bul orta­ǵa­­syrlyq eskertkish Altyn Or­­da memleketine tıesili jáne bir ereksheligi tutastaı qysh kirpishten turǵyzylǵan. El­ba­sy tapsyrmasymen qolǵa aly­nǵan «Mádenı mura» baǵ­dar­­lamasynyń aıasynda ǵana seń júrip, saraıdyń jartysy topyraq astynan arshylyp aly­n­- ­dy. Maqat, Qyzylqoǵa, Jyly­oı aýdandarynyń shekara­las qıylysynda ornalasqan Tas­keshý – Saraıshyq qalasynan shy­ǵatyn Noǵaı joly boıyn­da­ǵy alǵashqy kerýen saraı. Kezinde kópester men dáýletti saıa­hatshylarǵa qonaqúı re­tin­de salynǵan bul meken Saǵyz ózeninen ótetin ótkeldi qam­ta­masyz etip, kerýen saraı habar­shy­­larynyń atyn aýystyratyn posh­ta beketi de bolypty. Ar­he­o­log Marat Qasenov qazba ju­­mystary kezinde kóp jádiger ta­­bylǵanyn aıtady. Oblys ortalyǵynan on sha­qyrym ǵana qashyqtyqta orna­las­qan taǵy bir eski qala Aqtóbe-Lae­tı dep atalady. Ony alǵash ret ótken ǵasyrdyń  60-shy jyldary munaıshy-geolog Sapar Qarymsaqov pen ólke­ta­nýshy ǵalym Vıacheslav Afanasev anyqtaǵan. Tarıhta «she­berler qalashyǵy» degen uǵymmen belgili Aqtóbe-Lae­tıdi XIV ǵasyrdyń aıaǵynda Te­mir­diń áskeri qıratyp ketken. Bir kezderi Kaspıı teńizi men Jaıyq ózeni deńgeıiniń kóte­ri­lýi saldarynan sý astynda qal­ǵan qalashyq ótken ǵasyrdyń 50-jyldary jer betine qaıta shyq­qan edi. Toqsanynshy jyl­dary zertteý jumystary toq­tap qaldy. Sońǵy kezde ǵana atyraýlyq arheologtar nazar aýda- ryp, qazba jasady. О́kinishtisi, memleket qorǵaýyna alynǵany­na qaramastan, qalashyqtyń tutas­taı bir bóligi telestansa salý kezinde qıratylǵan. Al ǵasyrlar ǵalamatyn qoı­naýy­na búgip jatqan eski qala janynda qazir «Juldyz» degen jańa shaǵyn aýdan boı kó­te­rip, jergilikti halyq jarysa úı salyp jatyr. Babalar mu­ra­s­yna salǵyrt qaramaı, eń bol­masa kózge kórinip turǵan je­rin aspan asty murajaıy men arhe­olo­gııalyq bazaǵa aınal­dyr­saq, ká­ne? Zaman bir kóshken jel. Shyń­ǵyshannyń urpaǵy Batý han sá­ni men saltanatyna qyzyǵyp, Aqsaq Temir qıratýǵa qımaǵan Saraıshyqty, kóneniń kózi bol­ǵan Aqtóbe-Laetı men Taskeshýdi búgingi kún talabyna saı utymdy paıdalanýǵa bolar edi. Aspanmen talasqan taýy, syldyraı aqqan bulaǵy joq Atyraýdyń alys-jaqynnan betke alǵan meımandarynyń aldynda meımanasy tasyp, maqtana kórseterdeı qasıetti oryndary joq emes, bar, tek sony uqsata almaı júrgenimiz bolmasa... Baqytgúl BABASh, «Egemen Qazaqstan» Atyraý oblysy