Gúlnara MEŃDIQULOVA: Qazaq – qaıda júrse de qazaq. Nıeti men peıili ózgermeıdi...

Búgin Almatyda «Qazaqstanda dıasporologııanyń damýy – táýelsizdik jetistikteri» atty halyqaralyq ǵylymı konferensııa óz jumysyn bastaıdy. Keleli jıyn aldynda biz tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Gúlnara MEŃDIQULOVAǴA jolyǵyp, áńgimelesken edik. – Gúlnara hanym, sizge dıas­poro­logııany zertteýge ne túrtki boldy? – Ǵylymǵa degen qushtarlyǵym ákem­men de baılanysty bolsa kerek. Malbaǵar Meńdiqulov sáýlet ónerin jańasha jań­ǵyrt­qan ultymyzdyń kórnekti tulǵala­ry­nyń biri boldy. Birinshiden, ol kisiniń ózi Orynbor qazaǵy edi. Bala kúnimnen-aq Orynbor ata-babalarymyzdan qalǵan jer ekenin biletinmin. Jáne ol nege ózge mem­lekettiń menshiginde ekenin túsine almaı basym qatatyn. Sondyqtan bolar, alǵash­qy ǵylymı dıs­ser­ta­sııalyq jumysym da Orynbor gýbernııasy qazaqtarynyń áleý­me­ttik-ekonomıkalyq já­ne saıası másele­lerine arnaldy. Meni ǵylymǵa jetelegen birinshi sebep osy bolsa, ekinshiden maǵan dúnıe jú­zinde qansha qazaq turatynyn bilý qy­zyqty boldy. Jáne bul keńes ókimeti qur­ǵan «qursaýly shilterge» de baı­lanysty. Biz eshqaıda shyǵa alǵan joq­pyz. Bizge de eshkim kele almady... Tek saýsaqpen sanarlyq adamdar ǵana shet memleketterge bara aldy. Sonyń biri – meniń ákem Malbaǵar Meńdiqulov edi. Aıtqandaı, ákem 1960 jyly Amerıka Qurama Shtattaryna barǵanda, Nıý-Iork qalasynan taksı júrgizýshi qazaqty kezdestiripti. Ákem osyny áserlenip aıtyp kelgeni esimde. Shet memlekette júrse de ol ákemniń qazaq ekenin bilip, jylap kórisken eken. Myna qyzyqty qarańyz, sodan keıin 1994 jyly meniń de Nıý-Iork qalasyna jolym túsip, sonda eki qazaqpen kezdestim. Sonyń biri – Kúntýǵan Bázilbek degen kisi edi. Sonda ol: «1960 jyly AQSh-qa bir qazaq kelip edi. Qazaqstanda laýa­zym­dy qyzmet atqaratyn, sondaı bir zııaly adam edi» dep eske aldy. Men sol arada onyń áńgimesin úzip, sómkemnen ákemniń sýretin shyǵaryp kórsetip edim, tanı ketti. – Ǵajaıyp oqıǵa ǵoı! – Ǵajaıyp oqıǵa! Arada 34 jyl ótse de amerıkalyq qazaq meniń ákemdi umytpaǵan eken. – Osylaı qaraı kele jatyp, eki oqıǵa esime tústi. Birinshisi, 1998 jyly Elbasy óz baıandamasynda jas ǵalym Gúlnara Meńdiqulovanyń, ıaǵnı sizdiń «Istorıcheskıe sýdby kazahskoı dıas­pory. Proıshojdenıe ı razvıtıe» degen eńbegińizdi erekshe atap ótken bolatyn... – Bul kitap máselesinde aldymen akademık Manash Qozybaev kómekteskenin aıtýym kerek. Táýelsizdigimizdi alǵan kezde shet memleketterdegi qandastarymyzdy izdestire bastadyq. Olar óz erikterimen shekara asyp, atajurttan qol úzgen joq qoı. Qazaq dalasy talaı taýqymetti basynan keshti. Reseıde qalǵan qazaqtardy aıtpaǵanda, Qytaı memleketinde de mıllıonnan astam qazaq tura­tynyn bilip otyrdyq. 1990 jyldardy eske alyp qara­sańyz, kóptegen adamdar bizdiń memleket retinde eńsemizdi tikteıtinimizge, qazaq dıaspo­rologııasyna qatysty ǵylymı mate­rıal­dardyń kóbesin sóge alatynymyzǵa sene qoıǵan joq. Bul úshin orasan zor qarajat, qajyr-qaırat kerek boldy. Sol tusta maǵan sengen adamdardyń biri – akademık Manash Qozy­baev edi. Ol kisi maǵan jiger berip, qoldap otyrdy. Biz kóptegen halyqaralyq ǵyly­mı granttardy jeńip aldyq. Onyń ishinde amerıkalyq grant ta boldy. Joǵarydaǵy kitap mine, sonyń negizinde shyqty. – Eske túsken ekinshi oqıǵa, osydan birneshe jyl buryn Dúnıejúzi qazaq­tary qaýym­dastyǵynyń keńsesine jol túsip bara qal­ǵan­da, sizdiń О́zbek­stan­daǵy qazaq­tar jaıly zertteý kita­by­ńyzdyń tusaý­keserine tap kelgen edik... – Qazaq ultynyń tolaıym bir bóligine osy eldiń dámi men topyraǵy buıyryp otyr ǵoı. Bul ǵylymı eńbekti Qalybek Qoby­landınmen birigip jasadyq. Onyń ústine bizge О́zbekstandaǵy qazaqtardyń búgingisi men erteńin tarıhı turǵyda tara­zylap shyǵý qyzyqty boldy. Biz О́zbek­stannyń Tashkent, Samarqant, Hıýa sııaqty qalalaryna san ret sapar shektik. Osy eldiń Túrkimenstanmen túıisetin, shek­aralyq aımaqtaryndaǵy qan­dasta­ry­myz­ben de kezdestik. Ondaǵy qazaq­tar bizdi qushaq jaıa qarsy aldy. Kóp memleketterde boldym, kóp eldiń qazaǵymen kezdestim. Qazaq – kaıda júrse de qazaq. Nıeti men keń peıili ózgermeıdi. – 1928 jylǵy resmı statıstıkalyq má­limetter boıynsha, О́zbekstannyń mem­lekettik qyzmetinde jarty mıllıonnan astam, ıaǵnı 602 611 adamnyń qazaq bolǵanyn da osy kitaptan oqyp bildik. – Bul kitapta óte qyzyqty, asa mańyzdy arhıvtik materıaldar jetkilikti. Kitap­tyń máni de sonda – onda О́zbekstan men Qaraqalpaq elindegi arhıvterde, Hıýada saq­talǵan qazaq­tarǵa qatysty qujattar, máli­metter jetkilikti. Bizge qıyn bolǵany –1925 jyldary memlekettik aýmaqtyq bólýler júrgizilgen kezde Qazaq­stannyń biraz jeri О́zbekstanda, О́zbekstannyń bir bóligi Qazaq­standa qalǵany. Osydan kelip kóptegen kúrdeli máseleler týyndaıdy. Máli­met­terdi salystyrǵanda, qazaqtardyń naqty sany men ósýin baqylaýda kóptegen qıyndyqtar kezdesti. Sol kezde halyq sanaǵy da durys júrgizilmegenin eskermeı ketýge bolmaıdy. Qystaýda otyrǵan qazaqtar, shalǵaıda turyp jatqan qandastarymyz túgel halyq sanaǵyna ilikpegen. Bul eńbekte qazirgi О́zbekstanda turyp jatqan qandastarymyzdy ǵana emes, han­dyq­tar kezindegi qazaqtar jaıly da zerttedik. Máselen, Buqarada turatyn qazaqtar sonda turatyn Qazaq avtonomııasyn ashýǵa áreket jasaǵan. Mundaı másele bir eldi mekendi tek qazaqtar alyp jatqanda ǵana kóteriledi. Tashkentte de solaı bolǵan. Biraq, Máskeý ruqsat bermegen eken. – О́tken jyly Fransııa arhıvinen qa­zaq­tar jaıly derekter tap­qa­nyńyzdan da ha­­bardarmyz. – Osy qu­jat­tarda ekinshi dú­nıe­júzilik so­ǵys kezinde tut­qynǵa túsken qa­zaqtar fransýzdarmen birigip, fa­shıs­ter­ge qar­sy kú­res­keni aı­tyla­dy. Bizde Fran­­sııa­nyń oń­tús­ti­ginde, Týlýza aı­ma­ǵyn­da qa­zaq­tar­dyń fran­sýz­darǵa qosylyp, nemis bas­qyn­shy­­la­ryna qar­sylas­qany tý­ra­ly má­li­met­ter bol­­ǵan. Bul tý­raly tipti Ah­met Bektaev estelik kitap ta jazǵan. Odan ke­ıin Fran­sııa­daǵy Qazaqstan elshiliginde qyz­met istegen Baqyt Syzdyqqyzy da eki kitabynda osyndaı faktilerdi keltiredi. Munyń bári estelik túrinde boldy da, ol arhıvtik qujattarmen qýattalmaǵan-dy. Bizdiń elshiliktegi azamattar bul másele týraly kóp eńbek sińirdi. Olar fransýz ǵalymdarymen baılanysyp, osy derekterdi izdestirýge kóp yqpal etti. Biraq, eshkim osy eldiń arhıvine bas suqpapty. Sondyqtan men bul máseleni mańyzdy dep sheshtim. Bul bastama nátıjesiz de emes. Osy eldiń basqa arhıvterimen baı­la­nysýdyń sáti tústi. Al Fransııanyń Ult­tyq arhıvinen bul muraǵattardy eshkim izdegen de joq. Onyń ústine ol arhıv bizdegi sııaqty jalǵyz ǵımarat emes. Bútin bir qalashyq. Sondyqtan bul iske mamandanǵan tarıhshy ǵana kirise alady. Jáne qajetti qujattardy qalaı, qaı tustan taýyp alýǵa bolatynyn biledi. – Jazba shejiresi sonaý IH ǵasyr­lardan bastalatyn elderdi aıtpaǵanda, Qytaı muraǵattarynan qanshama qundy qujat­tardyń kóshirmesin alýǵa elimizdegi R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ıns­tıtýty kóp eńbek sińirgenin bilemiz. Endi ǵalym retinde qandaı maqsat­taryńyz bar? – Qazir úlken máseleniń biri Úndis­tannyń Nıý-Delıdegi arhıvine barý. Osy eldiń memlekettik arhıviniń ózinde, Kashmırde qazaq­tarǵa qatysty kóptegen ǵy­lymı qujattar bar. Ekinshiden, qalaı bolǵanda da Fran­sııaǵa sapardy jalǵas­tyryp, qazaqtarǵa qatysty qujattardy alý qajet. Oǵan qosa Ulybrıtanııaǵa oralýdyń da mańyzy zor. Bul eldegi men jumys istegen arhıvterdi álde de «qaza túsý» kerek. Eger Qytaı memleketi óz muraǵat­ta­rynda ári qaraı zertteý, izdestirý jumys­taryn jalǵastyrýǵa ruqsat berse, ǵalamat bolar edi. Alǵashqy jumystar júrgizildi. Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırek­tory Merýert Ábýseıitova Qytaı­dyń Beıjińdegi birinshi arhıvimen kelisimge kelgenin bilesizder. Munda qazaq-qytaı dıplomatııalyq qarym-qatynas­tary týra­ly qujattar óte kóp. Jáne bizde osy elde turatyn qazaqtar týraly muraǵattyq máli­metterdi jı­nastyrý kezek kúttirmeıdi. Túrkııadan da Osman ımperııasy kezindegi, Ankaradaǵy, Altaı­kóıdegi Nıdede óz tarıhymyzǵa qatysty tarıhı derekterdi tabýǵa bolar edi. Ystambuldaǵy Topqapyda da biraz dúnıeler bar. – Osy saýapty saparlardy júzege asyrýǵa, zertteý jumystaryn jalǵas­tyrýǵa kimder jáne qandaı mekemeler yqpal ete alady? – Menińshe, dıasporologııa boıynsha nemese etnostyq saıasatqa baılanysty arnaý­ly ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn ashý qajet. Osyny 15 jyldan beri jazyp, kóterip júrmiz. О́ıtkeni, etnostyq saıasat tek qana dıaspora men ırredentany qarastyrmaıdy. Máselen, ırredentaǵa Reseı, О́zbekstan men Qytaı memleketterinde, ata-babalarynyń jerinde turyp jat­qan qandastarymyzdy jatqyzýǵa bolady. Dıaspora – elden túrli sebeptermen qonys aýdarǵandar. Jáne bizdiń elimizde 129 ulystyń ókilderi turyp jatqanyn umyt­paýymyz qajet. Amandyq bolsa, búgin bastalatyn ǵylymı májiliste qazirgi etnostyq jáne mıgrasıondyq úderisterge, etnostyq saıasat pen etnostyq áleýmettik shıelenisterge qatysty kóptegen máselelerdi tal­qy­laıtyn bolamyz. Osy keleńsizdikterdi boldyrmas úshin etnoshıelenisterdiń teo­rııasy men tájirıbesin saraptap kórmek­piz. Máselen, Qazaqstan tájirıbesi arqy­ly Ortalyq Azııa­daǵy ulttarǵa, qazaqtarǵa qatysty saıasatty zertteý qyzyqty ǵana emes, múd­deli de is. Qazaqtar álemniń 40-qa jýyq elinde turyp jatyr. Olardyń áleý­mettik jaǵdaıy, qyzmet dárejesi, kásibı mashyq­tary da ártúrli. Osynyń bárin salys­tyrmaly túrde zertteıtin jobany qolǵa alyp otyrmyz. Bul iste bizge Dúnıe­júzi qazaqtary qaýymdastyǵy tóraǵa­synyń oryn­basary Talǵat Mamashev kóp járdem berip júr. Qazaqstanda turatyn halyqtar tatý-tátti ómir súrip jatsa da, Ortalyq Azııada etnostyq shıelenister ara-tura oryn alyp jatqanyn joqqa shyǵarmaý qajet. Sondyqtan da, osy máselelerdi zertteý, aldyn alý biz úshin qaı kezde de ózekti. Qazaqstannyń syrtqy jáne ishki saıasaty baǵytymyzdyń durystyǵyn kórsetip berdi. Qazir dúnıe júzi elderi Qazaqstanmen sanasady, arqa súıeıdi. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Aınash ESALI, Almaty.