Internettiń «ıleýi»

HHI ǵasyr – vırtýaldy álemniń ǵasyry. Iаǵnı, kom­pıý­terlik tehnıkanyń, ǵalamtordyń, túrli je­lilik qurylǵylardyń damyǵan kezi. Dúnıeniń jahandanýy, aqparattyń sheksiz taralýy jasóspirimderge keri áserin berýde. Qazirgi qoǵamda, ásirese, jastar arasyn­da órship turǵan derttiń biri áleýmettik jeli ekeni bel­gili. «Ýaqyttyń bos ótkeni – ómirdiń bos ketkeni» dep kelgen qazaqtyń qazir de ekranǵa telmirýmen ómirin ótkizip jatqany jasyryn emes. Ǵalamtorda otyratyn ós­­ke­leń urpaqtyń sanasy óte jyldam ózgerýde. Árı­ne, vırtaýaldy álemde «ta­bys­­ty» bolýǵa múmkindik bar­­da shynaıy ómirde kún ke­ship qınalýdyń qajeti ne?! Dos­tarmen, týystar­men jıi hat almasý, uldar­dyń shynaıy ómirde ja­qyn­daýǵa, áń­gimelesýge baty­ly jet­peı­tin kóptegen qyz­darmen ta­nysýy, munyń bári jastar úshin óte qyzyq. Jastarǵa vır­týaldy ómir qatty unaı­dy, sebebi shynaıy ómirde bar­lyǵy basqasha, áldeqaıda qıyn­daý. Bul tym asqynyp ke­t­pegende, jastardy ýla­ma­ǵan­da onsha zııany bolmas edi. Bir­aq búginde jas urpaq shynaıy ómirge beıimdelmegen, qalypty ómirde adamdarmen qarym-qatynas, suhbat qura almaıdy, vırtýaldy qarym-qatynastan sál alshaqtaı ketse, ózderine birdeńe je­tis­peı turǵandaı sezinedi. Jas­tardy kompıýtersiz, te­le­fonsyz, planshetsiz, teledıdarsyz qaldyryp kórińiz. Bir­den túrli qıyndyqtar týyn­daı bastaıdy. Sebebi, jas­tar vırtýaldy álemnen tys jerde nemen aınalysý kerektigin bilmeıdi. Biz qa­zaq­standyq jáne reseılik te­le­arnalardan keıbir jas­tar­dyń eldiń bolashaǵy úshin alańdap, shyr-pyr bolǵan janaıqaıyn kó­rip júrmiz. Biraq! Toń ji­bir emes... Qazirgi ata-ana­larǵa balalarynyń óz­de­ri­ne ked­er­gi jasamaı, óz plan­she­timen óz áleminde otyr­ǵa­ny durys. Ata-analar bala otyratyn vırtýaldy álem ózderi oılaǵannan da qaýip­ti áser etetindigin tú­sin­beıdi. Ǵalamtorǵa qosylǵan uıa­ly telefon, planshettegi je­l­i baılanystarynyń áseri óte úlken. Balalar týǵa­ny­­nan bastap damytý, sergý oıynshyqtaryna emes, ata-anasynyń uıaly telefo­ny­na, planshetine, aıpady­na umtylýda. Basynda bul ba­laǵa tek qana jaryq be­re­tin, jyljıtyn, sýret kór­setetin, sýret salatyn zat sııaqty bolyp kórinedi, keı­in­nen qyzyǵa kele sol uıa­ly telefonǵa nemese plan­shetke jipsiz baılana­dy. Bul jasóspirimniń dúnıe­ta­nymynyń damýyna, ómir­ge degen kózqarasyna, qor­sha­ǵan ortamen baılanysyna, aı­na­ladaǵy qubylystardy sezi­nýine kedergi jasaıdy. Kó­ziniń kórýi nasharlaıdy, densaýlyǵyna zııan kel­tiredi. Balanyń asqa tábeti buzylyp, belgili bir re­ji­m­derden aýytqıdy. Ja­s­ós­pi­rim kezindegi zııanyn aıtyp jetkizý múmkin emes. Bala ózdiginen talpyný men izdenýden qalyp, tek daıy­n­ǵa, árip terse degeni aldynan shyǵatyn ázir dúnıege ábden beıimdeledi. Mektepte be­rilgen úı tapsyrmasyn ózi iz­denip, oılap qurastyryp, oryn­damaǵan balanyń tanym prosesteri, ıaǵnı oılaý, este saqtaý, qabyldaý qabiletterine deıin sol bir ekranǵa táýeldi bolýy – úlken máselege aınaldy. Sondyqtan zatty ornymen, ýaqytymen, belgili bir shekteýmen qoldanýyn qadaǵalaýǵa bala tárbıelep otyrǵan ár ata-ana úlken mán bergeni durys. Taǵy bir ózekti másele – jas­tarymyzdyń osy ǵa­lam­tor jelisi arqyly tany­syp, shańyraq kóterip jat­qandyǵy. Biz mundaı qu­bylysty quptamaımyz. Ǵa­lamtormen tanysyp, sha­ńy­raq kótergen durys emes degen pikirimdi de bildirgim ke­le­di. О́ıtkeni, mundaı mahabbat uzaqqa sozyla qoımaıdy. Ada­m­dar ǵalamtor jelisimen sóı­leskende shynaıy keıpin kór­setpeıdi, shynaıy sóı­les­peıdi. О́z oıynan bir ob­razdy oılap alyp, sol obraz­ǵa enip alyp, hat almasa­dy. Ul-qyzdarymyz betpe-bet kezdesken kezde ómirde bas­qa­sha adam eken dep, aralas­paı ketetindigi de sodan shy­ǵar. Árıne, biz ınternetten tys­qary qala almaımyz ol ómir­diń bir bólshegine aınalyp ketti. Biraq áleýmettik je­li bizdiń búkil álemi­miz­di jaýlap alýyna jol ber­meýimiz qajet. Qandaı nár­seniń bolsyn óz shegi, óz mólsheri bolady, sony du­rys paıdalana bilgen jón. Jas urpaq bar ýaqyttaryn monı­tor­­dyń aldynda ótkizbeı, aý­laǵa shyǵýdyń, adamdarmen oı bólisýdiń de ómirde úlken mańyzǵa ıe ekendigin túsinse ıgi. Isabek SEIDÝLLA, Jetisaı qalasynyń B.Momyshuly atyndaǵy mektep-gımnazııasynyń muǵalimi Ońtústik Qazaqstan oblysy