«Shyńyraý shyrǵalańy»

2010 jyly kúzde Úkimet otyrysynda «Qazaqmystyń» basqarma tóraǵasy (qazir dırektorlar keńesiniń tóraǵasy — avt.) Edýard Ogaı ken qorynyń kenjeleýinen jýyqtaǵy 10-15 jylda keıbir qalany jumyssyzdyq jaılaýy múmkin ekenin málimdedi. «Bolashaǵy beımálim» degendi megzedi. «Taǵdyry tarazy basynda turǵanyn» tuspaldady... 2013 jyly jeltoqsanda ótken Úkimet otyrysynda Jezqazǵan jaıly jaısyz áńgime ashyq aıtyldy. Sol kezdegi О́ńirlik damý mınıstri Bolat Jámishev bylaı dedi: «Jezqazǵan qazba ornynda qazirgi tehnologııany odan ári qoldaný, «Qazaqmys» mamandarynyń oıynsha, óndiris tıimdiligin qamtamasyz etpeıdi. Ken-metallýrgııa kesheniniń 13-15 jyldaı ǵana jumys isteıtin múmkindigi bar». Mundaı málimdeme jezqazǵan­dyq­tarǵa jaısyz tıdi. Kompanııa bas­shy­ly­ǵy ǵana emes, qaılaǵa qaraǵan kenshi de, kendi keleshegine balaǵan aýyl-aımaq adamy da alańdady. Sebebi, qazir kenishke «kindigi baılanbaǵan» otbasy kemde-kem. Tipti, aýyldaǵy malshynyń balasy da búginde shahtanyń «shańyn qaǵyp» júr. Sodan da shyǵar, eleńdegen el aýzynda bul jaǵdaı «Shyńyraý shyrǵalańy» atanyp shyǵa keldi. Sonda Qanyshtyń qazaqty qaryq qylǵan batyl boljamy qııal bolyp qalǵany ma? Birden aıtaıyq, «Joq!». Endeshe «jut» qaıdan jetti? Qysqa qaıyrsaq, onyń «qupııasy» mynada: sheteldik ınvestor – eshkimniń naǵashysy emes. Qarjy quıǵanymen, bas paıdasyn da umytpaıdy. 1995 jyly kúzde Jezqazǵan kombınaty senimdi basqarýǵa berilgen «Samsýng» fırmasy da birden kenishti qýatty tehnıkamen nyǵaıtýdy qolǵa aldy. Sonaý 60-jyldardyń aıaǵynda óndiriske engizilip, san synnan súrin­begen, talaı toraby jetildirilip, 1975 jy­ly jappaı paıdalanýǵa kóshken «MoAZ» avtoqotarǵyshynyń da basynan jıyrma jyldan keıin «baq» taıdy. Qazir ony qosalqy sharýadan bolmasa, óndiristiń ózinen kórmeısiń. Esesine shahta shyńyraýyn qýaty odan birneshe ese artyq sheteldik tehnıka shıyrlap júr. «Qazaqmystyń» fın-shvedtik «Sandvık-Tamrok», fındik «Normet», shvedtik «Atlas-Kapko», álemge áıgili «Katerpıllar», polshalyq «Býmar» fırmasymen berik baılanysy bar. Árıne, kenishti qýatty tehnıka­men jaraqtandyrý qýanatyn-aq jaǵdaı. Tek ken qoryn nyǵaıtý jaǵy nazardan tys qalyp, jumystyń birjaqty júrgizilýi jaısyz jaǵdaıǵa uryndyrdy. О́kinishke qaraı, sheteldik ınvestor ketkesin de «Qazaqmys» bul mańyzdy máselege on jyldaı moıyn bura qoımady. Sonyń saldarynan kenish qatary kemidi, birneshe dúrkin óndiriste ońtaılandyrý júrgizildi, tipti, qolyna «qaıladan» basqa qural ustap kórmegen kenshige kúrek pen shelek berip Keńgir sý qoımasynyń jaǵasyna aǵash ektirip qoıǵandy da kórdik. «Qazaqmystyń» basqarma tóraǵasy Baqtııar Qyryqpyshev byltyr tamyzda Almatyda jýrnalıstermen júzdeskende bylaı dep aǵynan jaryldy: «Elde uzaq ýaqyt geologııalyq barlaý júrgizilmedi. Barlyǵy ótken ǵasyrdyń ortasynda alynǵan keńestik derekti qoldandy. 2012 jyly bizdiń kompanııa geologııalyq jabdyqtar satyp alýdy, mamandar tartýdy bastady. Búginde barlaý málimetine súıenip, quramynda mysy mol «Saryoba» kenishiniń keni – 40 jylǵa, «Jaman-Aıbat-2» kenishiniki 30 jylǵa jetetinin senimdi túrde aıta alamyz». Buǵan bizdiń qosarymyz, Jezqazǵan qazba ornyn paıdalanýdyń tıimdiligin arttyrý maqsatynda 2013 jyldyń qańtarynan bastap kompanııanyń bas jobalaý ınstıtýty quramynda ken qoryn damytý bas josparynyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesin jasaýmen aınalysatyn arnaıy top qurylyp, jumys isteýde. Sol negizdeme aıasynda ken isi salasynda ken óndirýdiń ozyq úlgisin paıdalaný múmkindigi qarastyrylady. Ony «Qazaqmystyń» bas dırektory janyndaǵy tehnıkalyq keńes qadaǵalaıdy. Oqyrman ózi de ańǵarǵan shyǵar, áńgime Jezqazǵannyń «jabylýy» emes, «barlanǵan ken qorynyń» túgesilip bara jatqany jóninde. Áıtpese, alańdaýǵa negiz joq. Máselen, kompanııa málimetine qaraǵanda, Jezqazǵan aımaǵynan kúni keshege deıin 1 mıllıard tonnaǵa jýyq ken óndirilse, geologııalyq qyzmet áli 1 mıllıard tonnadaı qunarsyz teńgerimnen tys mys keni bar ekenin dáleldep otyr. Biraq, ony qazirgi tehnologııamen óńdeý tıimsiz. Sondyqtan, 2018-2021 jyldary jylyna 600 myń tonnadan astam mys konsentratyn óńdeıtin iri gıdrometallýrgııalyq zaýyt salynady. Qysqasy, indetip izdestirsek, synamany tereńnen tartsaq, áli talaı ken qory tabylady. Osy jerde Jezqazǵan qoınaýynda eleýsiz jasyrynyp jatqan ken qatpary men belgisiz qazba ornyn qadaǵalap, túbegeıli zerttegen Qanyshtyń qyzy Meıizdiń ken mıneralogııasy jónindegi kóp jylǵy zertteý eńbegine júgingen jón. Ol Jezqazǵan keniniń paıda bolý negizi endogendik (tereńdegi) tekke jatatynyn anyqtap, táptishtep túsindirip berdi. Beımálim ken qatparyn Jezqazǵannyń tereńdegi gorızontynan izdestirýdi usyndy. Beımálim ken qatparyn Jezqazǵan kendi aımaǵynyń tereńdegi gorızontynan izdestirýdi meńzegende, Meıiz Qanyshqyzy, eń aldymen, «Pokro – Ońtústik-Batys» teliminiń ońtústik-shyǵys bóligin usyndy. Sonaý 1985 jyly aıtylǵan aqyl-keńes kúni búginge deıin qunyn joıǵan joq. Tek týyndaǵan tosqaýyl – keni alynǵan keńistik arqyly burǵylaý qıyndyǵy. Joǵarǵy gorızonttyń keni alynyp, bos keńistik paıda bolǵandyqtan, tómengi gorızontty burǵylaý úshin stanokty jerdiń astyna túsirý kerek edi. Bul kezinde kúrdeli kórindi, onyń ústine óndirisshiniń barlyǵy birdeı qoldaı qoımady, arasynan ashyq qar­sy­lyq tanytqany da tabyldy. Sonyń saldarynan uzaq jyl jumys júrmedi. Tek 2003 jyly shildede «Qazaqmys» basshylyǵy jer astynda skvajına burǵylaý arqyly ken izdestirýdi bastaýǵa nusqaý berdi. Biraq, ol únemi kútpegen kúrdeli tehnıkalyq qıyndyqqa kezdese berdi. Degenmen, ken qatpary bolýy yqtımal dep Meıiz Sátbaeva joramaldaǵan jobanyń soltústik-batys betkeıinen buryn beımálim bolyp kelgen jańa kendi aımaq tabyldy. Mundaı kendi aımaqtyń jalǵasy soltústik-batysqa qaraı 450 metrden keıin taǵy kezdesti. Atqarylǵan azdy-kópti jumystyń nátıjesi ómirlik mańyzy jaǵynan da, ǵylymı turǵydan da, sózsiz, qyzyǵýshylyq týdyrady. Sebebi, alynǵan derek Jezqazǵan ken qyrtysynyń áli de ashylmaǵan qyry jetkilikti ekenin kórsetedi. Sondyqtan, baıypty zertteý barysynda talaı «tosyn syıǵa» tap bolý ábden múmkin. Jasyryn jatqan beımálim ken qatparyn zertteý jobasyn júzege asyrý jumysy jańa ǵana bastaldy. Qalyptasqan kúrdeli ken-geologııalyq jaǵdaıǵa qaramastan ony jerine jetkizý kózdelgen. Taıaýda turǵyndar aldynda Sátbaev qalasynyń ákimi Asqar Ydyrysov esep berdi. Qala basshysy bylaı dedi: «Byltyr ken qorynyń Jylandy júlgesi qatarǵa qosyldy. «Shyǵys Saryoba» men «Qarashoshaq» ken orny­nyń qýaty artyp keledi. Ná­tıjesinde ótken jyly 16,8 mıllıon tonna ken óndirildi, bul – 2015 jyl­ǵy kórsetkishpen salystyrǵanda 4% artyq. Byltyr jeltoqsanda shoǵyr­lan­dyryp shaıý tásilimen totyqqan kennen shaqpaq mys alatyn tájirıbelik zaýyt kesheniniń qurylysy aıaqtaldy. Bıyl qańtarda shaqpaq mystyń alǵashqy legi alyndy. Naýryzda bul óndiristiń ekonomıkalyq tıimdiligi naqty eksheledi, sosyn jylyna 846 myń tonna ken óńdep, 5000 tonna shaqpaq mys shyǵaratyn zaýyt salynady». Bul jaǵymdy jańalyq jınalǵan jamaǵatty bir jelpindirip tastady. Qýatty ken qory – kemel keleshek­tiń senimdi kepili. Bul baǵytta qazir «Qazaqmys» júıeli jumys júrgizýde. Biz sonyń bir parasyna ǵana toqtaldyq. Álibek ÁBDIRASh, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty