Qaıratker Dinshe Ádilov - ult teatryn uıymdastyrýshy

«Eńbekshi qazaq» gazetiniń 1926 jylǵy bastapqy sandarynda: «Ǵınýardyń 13-i kúni keshki saǵat 6-da Memlekettik Ult teatrynyń ashylý merekesi bolady. Teatr ártisteri Kemeńgerulynyń «Altyn saqınasyn» oınaıdy. Onyń sońynan – konsert. Demalys ýaqyttarynda orkestr oınap turady. Teatr dırektory Dinshe», – degen habarlama áldeneshe ret basyldy. Sóıtip, 1926 jylǵy 13 qańtarda sol kez­degi el astanasy – Qyzylordada Mem­l­e­­kettik ult teatry saltanatty túrde ashyldy. 1926 jyldyń alǵashqy tórt aıy boıy shyqqan álgideı jarnamalar­da ult teatrynyń qyzmeti jaıynda túrli derekter bar. So­lar­dyń birinde báıgege túsken pesany tal­qylaýǵa kórermenderdiń de qatysa ala­tyn­dyǵy aıtylady. Sonymen birge, «Jeti kisiden synshy komıssııa oıynda bolyp, pesanyń artyq, kem jerlerin baqylap oty­rady» degen aqparat berilip, komıssııa quramyna aǵartý halkomy Smaǵul Sadýaqasov, ólkelik partııa komıteti úgit-nasıhat bóliminiń meńgerýshisi Oraz Jandosov, orys teatrynyń rejısseri Mıhaıl Nasonov, aqyn-jazýshylar Beıimbet Maılın, Moldaǵalı Joldybaev, Ahmet Baıtursynov, Júsipbek Aımaýytov ki­re­tindigi kórsetilgen. «Eńbekshi qazaq» betindegi jarnamalar­dan «oqý komıssarıatynyń báıgesine kel­gen pesalardyń ishindegi dámelisi – 3 perdeli «Isataı batyr» degen tarıhı drama», «Shernııaz» atty 4 perdeli qa­ra­qalpaq turmysynan jazylǵan drama», sondaı-aq, «báıgege kelgen 3 perdeli, 6 súgiretti jáne prologi men epılogi bar «Qarakóz» atty drama» qoıylǵanyn bi­lý­ge bolady. «Teatr ártisteriniń sany jetpegendikten, 10-nan artyq adam syrt­tan shaqyryldy», degen joldar da qyz­ǵylyqty. Budan jas óner ordasyndaǵy kásibı sahna sheberlerin qa­lyp­tastyrý talabyn kóremiz. Tuńǵysh ult teatry aptasyna bir-eki már­te oıyn qoıyp otyrdy. Teatrdyń birinshi maýsymy tórt aıǵa ǵana sozylyp, sah­nalyq qoıylymdardyń 12 premerasy ótti. Ár pesa qysqa merzim ishinde sahnalanyp, bir-eki-aq retten qoıylatyn. Barlyq spektakl konserttik oıyn-saýyqtarmen astastyra kórsetildi. Teatr ártisteri bolyp eshqandaı kásibı bilimi joq halyq talanttary qyzmet atqaryp, túrli obrazdardy somdady. Spektaklder sońyndaǵy konsertterde án-kúı, ázil-syqaq, tipti, sırktik nómirlerdi de solar oryndaıtyn. Teatr dırektory Dinshe (Dinmuhamed) Ádilov spektaklderdiń qoıylymdaryna jal­py kórkemdik jetekshilik jasady. Al ár oıynnyń rejıssýralyq deńgeıin kóte­rý úshin ol sahna sheberleriniń óz ishinen jekelegen spektaklderdiń re­jı­s­ser­lerin taǵaıyndap otyrdy. My­sa­ly, «Qarakózge» rejısser bolýdy Oryn­­bor oqý oryndaryndaǵy kór­kem­óner­­pazdar úıirmesinde ysylyp kelgen Serke Qojamqulovqa, «Shernııazdyń» re­­jısserligin Tashkent sahnalaryn­da tájirıbe jınap, Qazaq aǵartý ınstı­týtyndaǵy mýzykalyq drama úıir­me­sin­de óziniń shákirti bolǵan Qurman­bek Jan­dar­bekovke tapsyrdy. 1926 jylǵy 11 aqpanda Smaǵul Sadýaqasov tóraǵalyq etken Aǵartý halkomaty alqasynyń májilisinde ult teatrynyń jaı-kúıine baılanysty Dinshe Ádilovtiń baıandamasy tyńdalyp, teatrdyń aıaq alysy jaqsy baǵalandy. Teatrǵa «Qazaq memlekettik akademııalyq teatry» ataýy berilsin degen qaýly alyndy. Teatrdyń resmı ashylǵan kúni 1926 jylǵy 13 qańtar ekenin keńestik tarıh joqqa shyǵarǵan emes, tek osy kúni tea­tr óz shymyldyǵyn Muhtar Áýezovtiń «Eńlik-Kebegimen» ashty degen derekti áb­den qulaqqa sińirgen. Rasynda, bul kúni sah­nada Qoshke Kemeńgerovtiń «Altyn sa­qına» pesasy oınalǵan edi. Al tarıhı de­rektiń burmalaný sebebi – 1913 jyly Omby­daǵy shákirttik kezderinen aralas-qu­­ralas bolyp, saıası soqpaqtary birde túıisip, birde ajyrap júrgen baıyrǵy dos­tar – Dinshe men Qoshkeniń saıası repressııa qurbanyna aınalǵanynda jatqan-dy. Biraq «Eńlik-Kebek» – Áýezov teatrynyń alǵashqy qoıylymy» degen derek oıdan shyǵarylmaǵan, ol shynynda da qurylý ústindegi jas teatr ártisteriniń sahnaǵa usynǵan alǵashqy spektakli boldy. Ol Qazaq ólkelik partııa uıymynyń besinshi kon­ferensııasy aıasynda, 1925 jylǵy 1 jel­toqsanda qoıylǵan. 1926 jylǵy 25 sáýirde Aǵartý halyq komıssarıatynyń alqasynda Dinshe Ádilov esepti baıandama jasady. Qazaq teatrynyń esep berý merzimi ishindegi qyzmeti qanaǵattanarlyq dep tabyldy. Biraq kóp uzamaı Dinshe qyz­metinen bosandy. OGPÝ tergeýshisine 1928 jyly bergen túsiniktemesinde ol bylaı degen: «Men bul teatrdyń dırektory min­detin kináratsyz atqardym, qajyrym men qýatymdy aıamaı jumsadym dep eseptedim, sondyqtan da, doǵarysqa ketýge bel býdym». Tarıhı sheginis jasasaq, Dinsheniń óner­pazdyqpen shuǵyldanýy 1914-1918 jyl­dary Omby gımnazııasynda bilim alyp, jastardyń «Birlik» uıymyna múshe bol­ǵan jáne Aqmolada oblystyq qazaq re­volıýsııalyq mekemesiniń komıssary re­tin­de qyzmet atqaryp, «Jas qazaq» uıymyn q­u­rysyp júrgen kezderinde bastalǵanyn aıt­qan jón. 1917 jyly Dinshe Ádilov Alash par­tııasynyń Aqmola oblystyq komıteti mú­she­ligine saılanady. 1918 jylǵy sáýirde ol múshe bolyp júrgen «Birlik» uıymy kóz­qaras yńǵaıymen eki jarylady. Dinshe ke­ńestik baǵdardaǵy demokratııalyq odaqqa qo­sylady. Izinshe Ombyda jasaqtalǵan qy­zyl partızandar jasaǵyna kiredi de, aq­tar­men soǵysý úshin Qıyr Shyǵysqa atta­na­dy. Blagoveshenskide aqtar túrmesine tú­­sedi. Odan Ombyǵa aman-esen oralyp, Kolchak dık­tatýrasyna qarsy qarýly kó­te­riliske qatysady. Aqtardan boı tasalap, 1919 jyly Túr­kis­tan ólkesine ótedi. Tashkentte Turar Rys­qulov basqaratyn Musylmandar bıý­rosy jumysyna qatysyp, qazaq peda­go­gı­kalyq ýchılıshesinde sabaq beredi. Al 1920 jyly Túrkistan Ortalyq Atqarý Ko­mıtetiniń tóraǵasy Názir Tórequlovtyń she­shimimen Almatyǵa attanyp, Jetisý ob­lystyq halyqqa bilim berý bóliminiń meń­gerýshisi bolady. Muǵalimder daıyndaý kýrsyna mádenıet tarıhynan dáris be­redi. Oblystaǵy mádenı-úgit toptaryn qu­rýǵa qol ushyn sozady. Dinshe 1920 jyldyń kúzinde Semeıge baryp, Júsipbek Aımaýytov basqaratyn qa­zaq bólimi jumysyna qatysqan. Sol jyly qazan aıynda ótken Qazaqstannyń tuń­ǵysh keńester sezinde Qazaq Ortalyq Atqarý Komıtetiniń músheligine syrttaı saılanyp, Orynborǵa kelgen. Ol jaıynda belgili qaıratker Smaǵul Sadýaqasov respýblıkanyń bas gazeti be­tin­­de: «Dinmuhamed Ádilov jas bolsa da, qa­zaq revolıýsıonerleriniń kárııasinen sa­nalady», – dep jazǵan-dy. Ádilov ishki ister halyq komıssarıatynyń alqa múshesi, halyq komıssarynyń orynbasary, halyq ko­mıssary mindetin atqarýshy boldy. Sosyn qazaq úkimeti men oblystyq partııa komıtetiniń otarshyldyq salqynynan aryl­­maǵan saıası baǵytyna Smaǵul Sadýa­qa­sovpen birge qarsy shyqty. Sonyń sal­da­rynan halyq komıssary laýazymyna be­kitilmedi, qyzmetinde kyspaq kórdi. Sóıtip, Álıhan Bókeıhan jáne Ahmet Baı­t­ursynulynyń batasymen Tashkentke ketip qaldy. Onda 1919-1920 jyldary ózi ustazdyq etken Qazaq aǵartý ınstıtýty muǵalimderi men oqýshylarynyń qa­ty­sýymen qalanyń «Kolızeı» teatryn­da ótip júrgen «Shyǵys keshterine» ar­nap qa­­zaq turmysynan oıyn-saýyq baǵ­dar­la­ma­­laryn ázirledi. Memleket qaıratkeri Sultanbek Qo­janovtyń jary – Gúlándám Muńaıt­pas­­qyzy 1988 jyldyń bas ke­zin­de­ bizge Tashkenttiń 1921 jylǵy má­de­nı­ ómirinen bir syr shertken edi. Túr­k­­res­pýblıka jaýapty qyzmetkerleri zaıyp­­tarynyń qatysýymen ótken bir óner ke­shinde qoıylǵan spektakldiń bas­ty uıym­dastyrýshysy Dinshe Ádilov bol­ǵa­ny n eske alǵan. Bul týraly 1928 jyly OGPÝ tergeýshisine Dinshe: «Esimde, me­niń Táshkende turǵan shaǵymda «Shyǵys ke­sh­­terin» qoıýshy edik, qazaq bólimin men bas­qa­ratynmyn», – depti. Dinshe Ádilov 1921 jylǵy mamyrdyń sońǵy kúnderiniń birinde serikterimen birge astyrtyn tapsyrmamen Buhara qalasyna shyqqan. Onda túrki áleminiń iri qaıratkeri Ahmet Zákı Ýálıdı jasyrynyp júrgen edi. Oǵan qazaq zııalylary jibergen jigitterdiń biri qazaqtardyń Ferǵana alqabyndaǵy turaqty ókili retinde qaldyryldy. Bul Dinshe edi. Ol Buharada belsendi jumys at­qardy. Zákı Ýálıdı keıinnen óziniń «Este­lik­terinde» onyń qyzmetin áldeneshe márte rı­zashylyqpen atap ótip, «Buhara men Samarqanda Alashorda ýákili bolǵan qazaq shaıyry ám mádenıet qaıratkeri Dinshe» degen mátinmen jeke sýretin bas­tyrdy. Dinshe 1922-1923 jylǵy qysta Syr­da­rııa oblatkomy mandatymen Shý boıyn­da halyq jınalystaryn ótkizip, salyq jı­naý­shylardyń zorlyq-zombylyǵyna tyıym saldy. Sosyn Tashkentte Qazaq aǵartý ın­stıtýtynyń oqytýshysy, 1924 jyly dırektory boldy. Dinshe 1926 jyly jazǵyturym ult teatrynyń basshylyǵynan óz erkimen ketti de, OGPÝ qarmaǵyna tústi. 1928 jylǵy tárkileý naýqany tusynda tutqyndalyp, 1930 jylǵy 21 sáýirde bar bolǵany otyz jasynda Máskeýde atylyp ketti. Res­pýb­lıkalyq basylym betinde bir belgili aqy­nymyz 30-shy jyldary: «...betinen qa­ny shyqqan ultshyl Ádiluly teatrdyń ba­ǵytyn eńbekshi tap múddesinen buryp áket­ti», – degen jalaly tujyrymyn jarııa etti. Endi Dinsheniń zor eńbegin baǵalap, esi­min Áýezov atyndaǵy akademııalyq qazaq drama teatrynyń tarıhyndaǵy óz ornyna qoıýǵa tolyq múmkindik bar. Beıbit QOIShYBAEV, jazýshy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty