Janbolat Aýpbaev. Jalaıyr Shora

Maqalamyzǵa ózek etip alǵaly otyrǵan keıipkerimiz týraly ańyzdardy 10-12 jasymyzdan bastap estigen shyǵarmyz, sirá. Ertegi ispetti sol áńgimelerdiń aıtar oıy bir ǵana nársege kelip tireletin. Ol – ótken zamanda Jalaıyr Shora degen ǵajap qusbeginiń ómir súrgendigi. Onyń erekshe qasıeti – saıatshylyqtyń nebir qupııalaryn jete meńgerip qana qoımaı, qustardyń da tilin biletin adam bolǵandyǵy. Sondyqtan odan búrkit, lashyn, qar­shyǵa, ıtelgi, qyrǵı ataýly aılasyn asyra almaı, amal joq, aıtqanyna kónip, aıdaýyna júrgendigi. Bala kúnimizdegi aqsaqaldar aıtqan áfsanalar shamamen, mine, osyndaı mazmunda bolyp keletin. Qazir: «Myna qarııa, ana aǵa osylaı degen edi», – desek: «Oı, qoıshy... Joqtan ózgeni sóz etip... Qazir oǵan kim senedi?» degen sózderdiń aıtylyp qalýy bek múmkin. Biraq ańyzdyń bolǵandyǵy ras, Jalaıyr Shoranyń ótken zamanda ómir súrgendigi de anyq. Buǵan kúdik, kúmán týmas úshin biz aýyzeki aıtylatyn áńgimelerdi bylaı jıyp qoıyp, tómendegideı joldy tańdap aldyq. Ol – maqalamyzǵa kezinde joǵarydaǵy taqyrypqa baılanysty baspa betin kórip, bul kúnderi umytylǵan dúnıelerdegi derekter men el qurmettep, jurt syılaǵan aýzy ýáli arystarymyzdyń eńbekterindegi úzindilerdi paıdalana otyryp baıandaý. Sonda ańyzdyń arty aqıqatqa aparatynyna kóz jetkizemiz ári keltirilgen maǵlumattar arqyly urpaqtar sanasynan óshe bastaǵan taqyrypty tiriltip, ondaǵy oqıǵalardy el esine qaıtara salýǵa úles qosamyz. Jalaıyr Shora týraly áfsananyń biri Máshhúr Júsip Kópeev jazbalarynda kezdesedi. Ataqty etnograf, shejireshiniń 2008 jyly Pavlodarda jaryq kórgen shyǵarmalar jınaǵynyń 13-tomyndaǵy jazbada bylaı delinedi: «Jalaıyr Shoranyń kúzdigúni jer qarada, kún jylyda búrkiti qashyp, týra kúnniń batysyna qaraı aspandap ushypty. Iesi odan kóz jazbaı, artynan qýyp otyryp, kúndi batyrypty. Túni boıy jatpaı, qustyń ushqan jónimen Alataýdyń bir bıiginen bul da asypty. «Bir jerde ańǵa túsip, aınalyp, aıaldap qala ma?» – degen oımen erteńine taǵy da kúni boıy kúder úzbeı, betin burmaı, kúnbatysqa qarap, júrip bara jatyp, elsizdegi jalǵyz úıdi ushyratypty. «Úıde kim bar-aý?» – degende ishte otyryp bir qyz: «Úıde kim bolsa, sol bar-aý», – deıdi. «Seniń neń bar-aý?!» «Dáý de bolsa, Jalaıyr Shora shyǵarsyń. Kúni keshe aspanmen aspan bolyp bir búrkit ketip bara jatyr edi. Sol seniń qusyń eken ǵoı! Ol búrkit saǵan sálem aıtyp ketti: «Qustyń babyn bilemin-aq deýshi edi! Meniń babymdy bile almady. Men soǵan ókpelep ketip baramyn. Endigi jyly «qulan shýynda» amalsyz kelemin. Sonda pálen degen shóldegi «qulan shýy» kezinde meni sonan tapsyn!» – depti. Máshekeń, Máshhúr Júsip Kópeev jazbasynyń sońy: «Jalaıyr Shora degen bolǵan eken. Zamanynda kók júzindegi qus ataýly bylaı dep zarlap aıtypty desedi. «Aspanda ushsam, qanatym talady. Jerge tússem, Jalaıyr Shora alady». Sondaǵy Jalaıyr Shora osy kisi eken», – dep bitedi. Mundaǵy qustar aıtypty dep berilgen joǵarydaǵy sóz tirkesine nazar aýdaraıyqshy, qurmetti oqyrman. Osynda sımvoldyq mol mán-maǵyna, úlken uǵym jáne meńzeý men ıshara jatyr emes pe?! Sóz bolyp otyrǵan taqyrypqa óz ýaqytynda ataqty jazýshy Saparǵalı Begalın aǵamyz da qalam tartypty. Ult zııalysy Sháıbaı Aımanovpen birigip jazyp, 1967 jyly «Qaınar» baspasynan shyǵarǵan «Qyran týraly hıkaıa» kitabynda: «Qusty ustap alý ádisine júırik, qanattylardyń minezin, ónerin ábden jetik aıyra bilgen jalaıyr elinde Shora degen adam bolǵan», – dep bastalady oqıǵa. «...Kúzdiń bir shýaqty kezi eken. Shóp qýrap, aǵashtar japyraǵynan aıyrylyp, jer qýań tartqan ýaqyt. Onshaqty kisimen jolaý­shylap Shora kele jatady. Qus qaıtyp qalǵan mezgil. Alystan ushyp kele jatqan bir qusty kórip, qasyndaǵylar Shoradan bul kele jatqan ne qus dep suraıdy. Shora, ol búrkit, biraq túk almaıtyn, tyshqannan basqa aýqaty joq «sasqalaq sary» degen teksiz búrkit, dep jaýap beredi. Joldastary buǵan nanyńqyramaıdy. «Endeshe attaryńnyń tizginin jınap, tarta ustap, daıar bolyńdar. Men senderge munyń qorqaqtyǵyn kórseteıin», – deıdi. Ushyp kele jatqan qus tóbelerinen qanatyn qaǵyp óte bergende: «Al, báriń qattyraq shýyldap, aıǵaılap, attaryńmen dúbirlete shabyńdar», – depti. Erigip kele jatqan jolaýshylar aıǵaıdy sala tasyrlatyp shaba jónelgende, qus tors etip jerge qulap túsedi. Kelse, shalqasynan túsip, eki aıaǵyn sermep, kózi jypylyqtap jatqan bir sary qus. «Mine, kórdińder me? Aıǵaıdan záresi ushyp, qorqyp qulap túskenin. «Sasqalaq sary» osy», – dep júrip ketedi. «Bul Shoranyń qusty qanat qaqqanynan tanyp, qus minezin ábden tekserip jete bilgenin kórsetedi», – deıdi Sapekeń. Sóıtedi de: «Shoranyń jalǵyz tuzaǵy qazaq ańshylaryna tegis belgili, – dep ekinshi áńgimeni jalǵastyrady. – Ańǵa salatyn túz qustarynan bireýi óz betimen kókten sorǵalap túsip, jem alǵanyn kórse, Shora ol qusty oljasynan aıyryp, ushyryp jiberip, álgi qustyń jemtiginiń ústine qyldan esip, jalǵyz ǵana tuzaq quryp ketedi. Shora ketkennen keıin qus qurylǵan tuzaqtaǵy jemine qaıtyp kelip qonyp, tuzaqqa túsip qalady eken. Qus jemine qaı jaǵynan kelip qonatynyn, qaı jerden bastap jeıtinin, qalaı qursa tuzaqqa túsip qalatynyn ol ábden jetik bilgen». Ataqty qusbegi týraly halyq aqyny Qalqa Japsarbaev ta óz shyǵar­ma­la­rynda jaqsy iz qaldyrypty. Oǵan qart jyraýdyń «Shora qusshynyń áńgimesi» atty dastany anyq dálel. Shyǵarmadaǵy oqıǵa Jetisýdaǵy Shopabaı degen batyrdyń ataǵy alysqa ketken qusbegini izdep kelýinen bastalady. Ol qolyndaǵy búrkitiniń keı minezine túsinbeıtinin, sony aıtyp berýin suraıdy. Shora qonaqty kútip bolǵan soń, úıinen dalaǵa betteıdi. Sol sátti aqyn: «Batyrdyń qusyn qondyrdy, Qusshy Shora qolyna. Qondyryp qustyń qol saldy, San eti men qońyna. Eki ıyǵyn qarady, Qarady jáne jonyna. Qarady qustyń júnine, Júniniń reń-túrine. Eshbir jeri kelmeıdi, Kórgen qustarynyń birine», – dep sýretteıdi. Búrkitti osylaı áb­den baıqap, qarap bolǵan soń qusbegi batyrǵa bylaı dep jaýap beredi. «...Qusyńyz sizdiń bala qus, Sheshesi – búrkit, ákesi ... Ánsheıin bir qaraqus. Qyranǵa bitken túri joq, Bóktergi qurly kúshi joq. Eki jaqty alaqus. Saýysqan tyrnaq salaly, Qarǵa tumsyq qarjymsyz... Moıyny uzyq quryqtaı, borbaıy bar syryqtaı. Tutamǵa sany tolmaıdy, Jemge toısa shaqshıyp, Ushyrsań uzaq ustatpaı, Ár qyrqadan asady. Basyńqyrap qaıyrsań, Ál-dármeni qashady. Qoıa ber muny jónine, Barsyn, tapsyn óziniń, Jan saqtaıtyn jerine». Búrkit dep ustap júrgen qusynyń shata ekenin bilgen qonaq onyń tomaǵasy men aıaqbaýyn alyp, japan túzge ushyryp jiberedi. Sodan soń Shoraǵa: «Naǵyz qyrandy qaıdan tabamyn? Sony ustap, tabýǵa kómektes», – dep qolqa salady. Sonda qusbegi oǵan Jońǵar Alataýynyń úsh-tórt jerin atap, solarǵa ártúrli mal tóli: qulyn, qozy, laq, buzaý baılanǵan torlar qurý kerek ekenin, sonda osylardyń áıteýir bireýine ózi aıtqan qus tóresiniń túsetinin aıtady. Arada biraz ýaqyt ótkende solaı bolady da. Ony aqyn bylaı baıandaıdy: «Kókdombaqtaǵy torynyń, Bir jaǵy qalǵan jyǵylyp. Baılap qoıǵan ker qulyn, О́lip jatyr tyǵylyp, Qoıǵan kerme aǵashtyń, Qalypty bári buzylyp... Qusty batyr kórgende, Kózi ketti qyzyǵyp!» Sodan oljaly kúnge myń táýbe aıtqan Shopabaı batyr 11 kún jol júrip, Shora aýylyna kelip jetedi. Torǵa túsken qyranǵa kóńili tolǵan qusbegi oǵan: «Qustyń atyn aıtaıyn, Shúıdeli aıaq kókshegir. On saýsaǵy súıegi, Súıek emes kók temir. Jandy asyldyń jaqsysy, Eki qanat, bir quıryq, Aspanda jeldep, kókte júr», – degen sıpattama berip, batyrǵa qutty bolsyn aıtady. Kókshegir atyn ıelengen sol qus keıin búkil Jetisýdaǵy qyran ataýlynyń aldy bolyp, alǵyrlyǵy alty alashqa ańyz retinde tarapty. Áńgimemizdiń sońyn osy taqyrypqa qalam tartyp, qundy derek qaldyrǵan ǵulama ǵalym Álkeı Marǵulannyń jazbasymen qorytyndylaǵandy jón kórip otyrmyz. Akademık aǵamyz 1950-1951 jyldary qaıtalap soqqan qýǵyn-súrgin qysymymen arheologııalyq jumystardan alshaqtap, etnografııa, ónertanýmen aınalysqan. Sol kezderi Jezqazǵan, Balqash, Semeı jáne Jetisý jerlerin aralaýdan keıin «Saıat qustary» atty eńbegi dúnıege kelgen. Qazir ǵalym Tursyn Jurtbaıdyń arhıvinde saqtaýly turǵan osy jazbada Jalaıyr Shoranyń bir qyry bylaı baıandalady. «Qolǵa jaqsy úıretken saıat qustary óte jaıdary, qubylǵysh, neshe alýan minezge túsip turatyn oınaqy keledi. Bul, ásirese, suńqar, lashyn, qarshyǵa, tuıǵyn sııaqty qustardyń minezine qatysty erekshelik. Túzde óz erkimen júrgende bular syńarymen mereke quryp, masaırap, birin-biri qýyp, keıde bóten qus kezdesip qalsa, olardy qatarlaryna jolatpaı, shetke qaqpaılap otyrady. Ataqty qusbegi Jalaıyr Shora (HVIII ǵ.) qyran qustardyń osyndaı merekesin buzbaımyn dep, jaz shyǵa olardyń erkegi men uıabasaryn elsiz jerdegi qus ushyp kete almaıtyn tóbesi jabyq, keń, úlken úńgirlerdiń ishine bos qoıyp ustaǵan. Keıde ózine baýyr basyp, eshqaıda ketip qalmaıtyn qustardy taýdyń ishindegi qııaǵa erkin jiberip, jumyrtqalatyp, sondaǵy betkeıge jemdi ózi jetkizip turǵan. Iesine úırengen qus túz qanattylary sekildi seskenbeıdi, jumyrtqasyn qyzǵanbaıdy, qaıta jem izdegen kezinde taýdyń ishin jańǵyrtyp, shý kóterip, qusbeginiń tez jem ákelýin kútedi. Saıat qustarynyń daýysy alysqa estiletin ashyq keledi. Olardy durys baýlyp úıretse, orman, taý ishinde qusynan abaısyzda aıyrylyp qalǵan qusbegi ony daýsynan baryp taýyp alýǵa bolady. Jalaıyr Shora osyny jaqsy bilgen». Alash jurtyna aty belgili aqs­a­qal­darymyz ataqty qusbegi týraly osylaı deıdi. Bul jazbalardyń ulttyq salt-dástúr men halyqtyq mura­lar­ǵa saqtyqpen qaraıtyn keńestik qıyn kezeńde jazylǵanyn eske alsaq, jo­ǵarydaǵy pikir, lebiz, derekter ýaqyt synynan syr bermeı ótken naǵyz nanymdy mysaldar dep aıtýǵa ábden bolady. Osy qundy úlgilerdi negizge ala otyryp: «Endi el arasynda atalmysh taqyrypqa qatysty qandaı ańyz áńgimeler, oqıǵa, hıkaıalar bar?» – degimiz keledi. Maqsat – solardy jınastyrý, olardyń ishindegi ataqty qusbegi jóninde buryn-sońdy búgingi urpaq estimegen, bilmegen tyń dúnıeler bolsa, jurtshylyqqa suryptap usyný. Sonda biz sóz etken taqyryp tolyǵyp, onyń mazmuny jaqsy tálim-tárbıelik sıpatqa ıe bolar edi. Osyǵan baılanysty hattaryńyzdy kútemiz, qurmetti oqyrman! Janbolat AÝPBAEV, «Egemen Qazaqstan» ASTANA