Ataly sóz – aqsaqaldan

«Egemen Qazaqstan» gazetiniń 30 qańtar kúngi №19 sanynda ja­rııa­­lanǵan Jaqsybaı Samrat­tyń «Aqsaqaldar áleýeti: ony qaıtsek tıimdi paıdalanamyz?» degen arnaıy baǵandaǵy maqalasy maǵan úlken oı saldy. Maqalanyń mán-maǵynasy keń, jadynda saqtaı bilgen kisige dara jol, sara baǵyt, úlken úlgi-óne­ge deýge ábden bolady. Maqala keı­ip­keri, halyq qalaýlysy Bektas Beknazarov aıtyp otyrǵan Qudaıbergen Ońǵarov syndy qarııalar aýyldarda joq emes, bar. Biraq, ókinishke qaraı, s­o­lar­dyń aıtar oıyna qulaq tosyp, son­sha­lyq qazynalyǵyn moıyn­daı alatyndardyń qatary az. Demek, bul jerde abyzdyq pen qazynalyq qasıetke ıe bola bilý­­diń jolyn anyqtaı alatyn qarııalar men sol kisilerdiń aıt­qan aqyly men kóregendik sóz­de­rin sanasyna sińire biletin ba­s­shy­lardyń áýselesi qandaı, má­se­le osynda. Al Paıǵambar (s.ǵ.s) jasy­na kelgenderdiń bári qarııa, bá­ri aqsaqal, biraq solardyń bá­ri birdeı qazynaly qarııa ne bol­masa abyz aqsaqal ma? Olar­dyń aıtyp otyrǵan sóziniń mán­diligi men qundylyǵy qaı dá­r­e­jede? Áńgimeleri atalyq sóz­ge tán aıbyndy, aıbarly, tyń­dar­man­da­ryn eriksiz baýrap alatyndaı erek­she áserli de qunarly ma? Tár­bıe, úlgi-ónege alatyndaı qa­sıeti men qasterligi qandaı? Oılandyratyn suraqtar. Jalpy, jasy úlken kisi­ler­diń sózine qarap, olardyń qan­daı qarııa, qandaı aqsaqal eken­dik­terin jazbaı tanýǵa bolady. Árı­ne, qulaqqa jaǵymdysyn uıyp tyńdaı bergiń keledi, ja­lyq­tyrmaıdy. «Áı bárekeldi, ózi bir qazynaly qarııa eken?!» – dep kóńiliń toıattap, qyzyǵa qaraı­syń. Biraq aıtyp, aıtpaı ne kerek, osyndaı ilýde bir kezdesetin aqylman aqsaqaldar men qazynaly qarııalardyń basyn qosyp, olardy muqııat tyńdaı biletin ákimqaralardyń qatary tym azaıyp barady. Kópshiliginde ózimshildik, órkókirektik basym. Qarııalardyń álgindeı kóregendiligin baǵalaı biletin keń óristilik kóbinde jetise bermeıdi. Aqylyna júginip, sol úlkenniń sózine qulaq tosa bilýdiń ózi de bilim­dilik pen tárbıe kórgen tek­til­ikte jatsa kerek. Men bul sózimmen tizgin usta­ǵan jas basshylar, aýdan, aýyl ákim­derin jappaı kinálaýdan aýlaq­pyn jáne, sonymen birge, sol jas mamandarǵa aǵalyq sózin aı­typ, solardyń ómir joly men qyz­mettik isine týra baǵyt-baǵdar be­rip, ádildik pen shyndyqtyń, asyǵystyq pen albyrttyqtyń ara jigin ashyp aıtyp, kerek kezinde aqyl-keńe­sin bere almaıtyn keı­bir qa­rııa­la­rymyzdyń da osal tus­ta­ryn sóz etkim keledi. Budan qanshama jyl buryn, aýdanymyzǵa arnaıy issaparmen kel­gen sol kezdegi Ońtústik Qazaqstan oblystyq partııa komı­te­tiniń birinshi hatshysy, marqum Asanbaı Asqarovtyń kúlli aýdan aktıvi bas qosqan jıynda «Myna birin­shi hatshylaryńnyń ústinen aryz kóbeıip ketti. Bul aryzdar onyń qyzmettik isi­ne baıla­nysty emes, jeke mi­nez-qulqy men ustamsyzdyǵy jó­­ninde jazylǵan. О́ıt­keni, bul hatshynyń iskerligi men ká­­sipt­ik biliktiligi óte jo­ǵary. Son­dyqtan da bolar, aýdan kór­setkishi aıtarlyqtaı dáre­je­de. Biraq amal qansha, onyń dó­re­kilik minezi tarazyny basyp ketip otyr. Onyń osyndaı ol­qy­lyqtaryn buǵan deıin kórip-bi­lip kelgen ne bıýro músheleri, ne osyndaǵy jasy úlken, kópti kór­gen qarııalar bul kisige toqtam aıt­paǵan. Sonda shekten shyǵyp bara jatqandardy tezge sala biler baıaǵynyń aqsa­qal­darynyń izbasarlary qaıda? Bu­laı bolmaıdy ǵoı», – degen renish sózin estigenim bar. Sóı­tip, sol jıynda aýdannyń álgi bi­rinshi hatshysyn ornynan tú­si­rip ketken edi. Sodan soń ákimdik júıe or­nyq­q­an kezdegi myna bir oqı­ǵa da osy kúnge deıin esimnen ket­peıdi. Bir­de aýdanǵa ákim bolyp óz jer­lesimiz taǵaıyn­dal­dy. «El bas­qaratyn adam óz aramyzdan shyq­ty» – dep bór­ki­mizdi aspanǵa ata qýandyq. Biraq kópke uzamaı álgi maq­ta­nyshymyzǵa aınalǵan jap-jas oǵlanymyz basqa ol­qy­lyq­taryn aıtpaǵannyń ózin­de, analardyń áleýmettik jár­de­ma­qy­laryna baılanysty keleńsiz jaǵdaılarǵa jol berdi. Ákimniń bul óreskeldigine tóze almaǵan bir top ana narazylyq tanytyp, dúıim jurtty dúrliktirdi. «Munyń qalaı?» dep ádil sózin aıtqan birqatar mekeme basshylary ákimniń qaharyna ushyrap, qyzmetterinen ketti. Al osyndaı alaman-tasyr oqıǵalar birinen soń biri oryn alyp jatqan tusta aýyl aqsaqaldary arasynan álgi ákimge týralyǵyn aıtyp, aqylǵa shaqyrar eshkim tabylmady. Kerisinshe, álgindeı ádildigin aıtqan basshylardy: «О́z jónin bilmeı me?», dep kinálap, al ákim balaǵa: «Tizgin qolyńda, ne isteseń de erik te, bılik te ózińde. Kerek bolsa biz seni qoldap, qýattap, qajet bolsa qutqaryp ta alamyz», degendeı qolpash sózben ábden dandaısytyp jiberdi. Joǵaryda keltirilgen «Aqsa­qal­dar áleýeti: ony qaıtsek tıim­di paıdalanamyz?» atty maqa­la­nyń avtory aıtqandaı, biren-saran qarııalardyń álgindeı ja­ǵympazdyǵy aqyr sońynda sol mamannyń «tamyryna balta shaýyp» tyndy. Keıinnen qa­ladaǵy basqa bir laýazymdy qyz­met atqaryp júrgen jerinen onyń qolyna kisen salynyp, ana jaqta otyryp shyqty. Meniń oıymsha, esil azamattyń osyndaı aýyr jaǵdaıǵa dýshar bolýyna der kezinde qarııalyq aqylyn ashyq aıtyp, týra jol silteı almaǵan álgindeı jaǵympaz aqsaqaldarymyzdyń kesiri tıdi. Osyǵan qarap, shirkin aı, ata-babalarymyzdyń «Quldy maqtaý óltiredi» degen naqyl sózi beker aıtylmaǵan ǵoı degen oı túıesiń. Ras, qarııalarymyzdyń arasynda «Dos jylatyp aıtady, dushpan kúldirip aıtady» degen ataly sózimizdiń qadir-qasıetin jete uǵyna bilýshilik jetise bermeıdi. Sondyqtan da qurǵaq maqtaýlar men jaǵympazdyqtyń jaǵynda júretin qarııalardyń qatary barshylyq. Bul jerde jaq­taý men qurǵaq maqtaýdyń tarazysyn teń ustaı bilmeımiz. Ekin­shi jaǵynan alyp qaraǵanda, synnyń shyn bolýynan góri, óz atyna maqtaýdyń kóp aıtylǵanyn qalaıtyn basshylar da joq emes. Álgi maqalada jazylǵandaı, mun­­d­aı basshylar ardagerler ke­ńe­si men bıler alqasynda ózine qo­laıly aqsaqaldardyń bolýyn qa­laıdy. Jaqyn­da ótken aýyl ákim­deriniń ha­lyq aldyndaǵy esep berý jıyn­da­ry­nyń birin­de qashanda ádil­dik­tiń sózin aı­typ júretin, kópti kór­gen, túrli basylymdardy mu­qııat oqyp, sol oqyǵanyn zer­de­sine keńinen toqyp jú­re­tin J.Sultanbekov degen aqsa­qa­ly­myz «Ákimdiktegiler sońǵy kez­de Prezıdenttiń aýyl-aýylǵa ba­ryp, ondaǵy halyqtyń jaı kúıi­men kózbe-kóz tanysyp qaı­tyń­dar degen arnaıy tapsyrma­syna oraı joǵarydan kelgen depýtattar men túrli vedomstvo basshylarymen ótkiziletin kezde­sý­­lerge ózderiniń sanaýly, bel­gi­lengen sheshenderinen basqa biz sııaqty aıtary bar birli-jarym aqsaqaldy shaqyr­maı­tyn, tipten, bara qalsań kir­gizbeıtin tosyn mi­nez tany­typ júr», degendi aıt­yp qaldy. Oıǵa qaldyq. Nege? Aýyldyń problemasyn ashyp aıtqanda turǵan ne bar? Ke­risinshe, aýyldaǵylardyń qo­­lynan kelmeıtin ortaq má­se­­­lelerge joǵarydan nege kó­mek suramasqa. Pikir aıtyp, oı sa­l­masqa? Kóptiń pikirin tyń­daý­dan nege qashamyz? Abyz aq­saqaldardyń qundy-qundy pi­kirlerin tyńdap, sonyń ishindegi kerekti degen, pikirlerin óz isimizde nege ká­dege jaratpaımyz? Menińshe, abyz aqsaqaldar, qazynaly qarııalar, aýyl ómirin kórip ósken isker azamattar esh ýaqytta tyrnaqtyń astynan kir iz­demeıdi. Qandaı da bir usaqtyq ty­nytatyndaı ál­sizdikke barmaıdy. Eger dál osyndaı keleńsiz jaǵ­­daı oryn alyp jatqan bolsa, on­da qarııalylyǵymyzǵa syn. Qysqasy, dostyq ráýishte aı­tyl­­ǵan shynaıy syn, adal oı, taza pi­kir­diń qundylyǵy qashanda bıik eke­nin esten shyǵarmaǵanymyz ab­zal. Serikbaı TURJAN, eńbek ardageri Ońtústik Qazaqstan oblysy, Báıdibek aýdany