Balqashtyń barysy

Tasaraldyń túıe balýany... Tasaral Balqash kólindegi usaq araldardyń biri. Quı­qasy kelisken eldi meken. Ashar­shylyq jyldarynda talaı jurtqa aqyry bolǵan jer. Marqa balyǵymen talaı jurtty ajal tyrnaǵynan alyp qalǵan jer. Talaıdyń teri tógilgen. Talaıdyń qany tógilgen. El endi esin jınaı basta­ǵanda otyz jetiniń náýbeti bastalǵan. Kórmegen kókeleri mu­nyń shil­dehanasynda bola al­maǵan. Olar sol ketkende­rinen oralmady. Saǵyjan aǵa osy jerde dúnıe esigin ashqan. Saǵyjan aǵa sol asyl aǵalarymyzdyń óteýindeı Tasaralda dúnıege kelgen. Bular týmaı jatyp amanat arqalaǵan urpaq. Aǵa urpaqtyń amanatyn. Sol jaýapkershilikti ómir boıy alyp keledi. Sol amanat áli moınynan túsken joq. Mańdaıyna solaısha beınet jazylypty. Bulardyń eńbek ótili mektepke barmaı jatyp bastalǵan. Sol beınet bulardy er­te eseıtti. Aýyldaǵy qara ju­mystyń bárine jegilgen. Odan qara jumys bulardyń qolyna juǵyp qalǵan joq. Sonda da oıynǵa ýaqyt taba bilgen. О́zderin ózderi shynyqtyrǵan. Jan saqtaý ońaı emes edi. Sodan da baryp bastaryn taýǵa da, tasqa da soqqan. Alaıda, bir nárse anyq edi. Bu­lar namysqa sýarylyp ósti. Namystyń quly edi. О́kpesi óshkenshe júgirgen joq. Tóbelesse jyǵylǵansha ǵana tóbelesti. Múltim bar demedi. Qapy kettim demedi. Oıyn bolǵanda topy­raqty shańytyp jatar edi. О́zinen eresek balalardyń ózin alyp uratyn. Aýyldyń barsha qara domalaǵy kúre­setin. Alaıda, bári birdeı balýan atanbady. Al Saǵyjan bolsa bala balýan atandy. Ol kezdegi sporttyń tó­resi kúres edi ǵoı. El Sa­ǵy­jannyń erteńin kúrespen baılanystyrdy. Onyń júregi basqasha soǵatyn. Elime qyzmet qyl­sam deıtin. Ol ózin muǵalim retinde kóretin. Ol kezdegi eń qasterli mamandyq balaǵa qara tanytý edi ǵoı. Sol sebepti, Qaraǵandynyń ped­ınstıtýtyna qujatyn tap­syr­ǵan. Fızıka-matematıka oqýyna. El Qaraǵandy jurt­shylyǵyn shahtasyn ǵana biledi dep oılaıdy. Onyń da jóni bar. Barlyq jaqsylyq, barlyq qamqorlyq solarǵa jasaldy. Eń jaqsy jala­qyny solar aldy, eń júırik jeńil kólikterdi solar mindi, eń jaıly jaryq úılerge solar kirdi. Mine, qyzyq olar da sportty jaqsy kóredi eken. Onyń ishinde kúresti. Qazaq kúresin... Qylan Baqyjanovtyń esimin osynda júrip estidi. Ol jaı ǵana shahter emes, úlken bastyq edi. Qazaq kú­resinen alǵash bolyp sport sheberi atanǵan sol kisi bolatyn. Álimshaıqy Sálim­baev bolsa ol da shahter bolyp shyqty. Bul aǵa­lary Qa­zaqstandy qoıyp Ortalyq Azııa boıynsha chempıon atanǵan balýandar edi. Sabaqty jaqsy oqy­ǵan­dyqtan bos ýaqyty da kó­beıe túsken. Endi onyń kúrespen shyndap shuǵyldanýyna múmkindik týǵan. Baǵyna qaraı «Akelıanyń» qolyna túsken. Qaraǵandy kúresiniń irgetasyn qalaǵan Jumajan Ákenovti el solaı ataıtyn. Saqańnyń juldyzdy sáti de týǵan. 1957 jyly el chempıony atandy. Mundaı qur­metke Mádi Smaǵulov ta bólengen. Aýyldasy Saı­laý Turǵanbekov úshinshi oryn alyp qaldy. Ol ǵana emes, Qylan, Álimshaıqy aǵalary da úshinshi oryndy qanaǵat tutqan. Ataqty balýan Ábilseıit Aıhanov ta úshinshi oryn alyp qalǵan... Toqsanynshy jyldardyń basynda Aqadyrda qazaq kúresinen «Lenınshil jas» ga­zetiniń respýblıkalyq týrnıri ótti. Sol jarystyń bas tóreshiliginde Ábilseıit aǵamyz otyrdy. Reti kelip úıde qonaq boldy. Sonda asyl aǵanyń aýzynan birinshi ret Saǵyjan aǵadan bir emes, eki ret jeńilgenin estidim. Sonyń birinshisi osy aıtyp otyrǵan jarysymyz eken. Serik Demesinov, Tanaý Nyǵyzbaev, Jáken Tátıev syndy baýyrlar tapty. 58-diń jazynda ekinshi márte chempıon atanady. 1959 jyly Máskeýde KSRO Halyqtarynyń ekinshi spartakıadasy ótetin bolady. Osy jarysta Jáken Tátıev ekeýi dúıim jurtqa qazaq kúresiniń basqa kúres­terden bir mysqal da kem emestigin boz kilemde dálel­dep beredi. Osy spartakıadada el qazaq kúresin moıyndaıdy. Qazaq kúresinen endi Ortalyq Azııa boıynsha birinshilikter ótetin bolady. Jarty ǵasyrdan keıin qazaq kúresinen álem birin­shiligi ótedi dep kim oılaǵan. Qazaq kúresiniń jańa sapa­lyq sıpat alatynyn kim bilgen?! «Qazaqstan barysy» dep atalatyn bul jarysqa tórtkúl dúnıe qatysyp otyr­ǵanyn kóz kórdi, janymyz semirdi. Sol jarystyń qalyń ortasynda Saǵyjan Amanjolov aǵamyz da júrdi. Orystyń aıýy – Aleksandr Medvedpen, qazaqtyń túıesi – Ábilseıit Aıhanovpen. Ábil aǵamen keıingi kez­desýleri boz kilemde ótpe­genimen kúresten alys kete qoıǵan joq. Sol kezdesýlermen birge Balqash jerine úlken kúres oraldy. 2010 jyly mysshylar qalasynda erkin kúresten Saǵyjan Amanjolov atyn­daǵy jasóspirimder arasynda respýblıkalyq týrnır ótti. Sol týrnırge at arytyp Almatydan Ábil aǵa keldi. Baıraqty jarystyń tusaýyn kesti. Bas balýan jas balýandarǵa batasyn berdi. Sol jarys búginde dás­túrge aınaldy. Osydan bir jarty ǵasyr buryn túıe balýan atanǵan. Búginde Saǵyjan aǵa­myzdy Balqashtyń barysy deıtin bolyppyz. Balqash jolbarysynyń kózden ǵaıyp bolǵany júre­gimizdi aýyrtady. Adam barysynyń oralýy júregimizdi qýantady. Nar bolyńyz, tasaraldyq narqospaq! Bar bolyńyz, balqashtyq barys! Tórehan MAIBAS, jazýshy QARAǴANDY