Búgingi tańda elimizde Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna Joldaýyn túsindirý jumystary júrgizilip jatyr. Joldaýda densaýlyq saqtaý salasyndaǵy ózgerister týraly da aıtylǵany belgili. Ásirese Elbasy aıtqan mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesi qalaı engiziletindigin kópshilik kútip otyr. Sonymen qatar, medısınalyq saqtandyrý júıesiniń aıasynda densaýlyq saqtaý uıymdaryn medısınalyq tehnıkamen jabdyqtaý erejelerine enetin ózgerister barlyq bas dárigerlerdi tolǵandyryp otyrǵany sózsiz. Osy jáne ózge de saýaldarǵa jaýap alý maqsatynda «QazMedTeh» AQ basqarma tóraǵasy Chınıkeev Talǵat Orynbasarulymen suhbattasqan edik.
- Talǵat Orynbasaruly, jaqynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Qazaqstan halqyna Joldaý arnady. Onyń ishinde densaýlyq saqtaý salasyndaǵy ózgerister týraly aıtyldy. Elbasy aǵymdaǵy jyldyń 1 shildesinen bastap mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesi engiziletindigin atap ótti, sizdiń oıyńyzsha bul qarapaıym azamattarǵa ne beredi?
- Iá, shyn máninde, bul másele bizdiń memlekettiń árbir azamatyn tolǵandyratyny sózsiz. Bul júıeniń tıimdiligi álemdik tájirıbemen dáleldengen. Medısınalyq saqtandyrý júıesiniń qatysýshylaryna medısınalyq qyzmetterdiń keńeıtilgen kólemi usynylatyn bolady. Onyń aıasynda áleýmettik jaǵynan az qamtylǵan azamattarǵa memleket tarapynan qoldaý kórsetiledi. Mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesin engizý nátıjesinde medısınalyq qyzmetter sapasy jaqsarady jáne medısına eldiń qarapaıym azamattary úshin qol jetimdi bolady dep sanaımyn.
-Prezıdent halyqqa Joldaýynda bıznes ortanyń jaqsarýyna jáne keńeıýine úlken kóńil bóldi. Kásipkerlikti júrgizý boıynsha óńirler men qalalardyń reıtıngin engizý aımaqtarda bıznestiń damýyna áserin tıgizedi me? Qalaı oılaısyz?
- Bul reıtıngti engizý aımaqtarda bıznesti damytý úshin qosymsha tetik bolyp tabylady. Elbasy atap ótkendeı úzdikterine arnaıy syıaqy beriledi, bul bıznes ortany damytý boıynsha naqty sharalardy qabyldaý úshin óńirlerdiń basshylaryn yntalandyrmaq. Onyń ústine Úkimetke «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasymen birlesip bıznes úshin shyǵyndardyń barlyq túrin tómendetý boıynsha shara qabyldaý tapsyryldy.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev jeke sektorǵa birqatar kompanııalardy berýdi tapsyrdy, onyń ishinde «QazMedTeh» AQ alǵashqylarynyń biri bolyp tur. Osy kúnge naqty ınvestor bar ma jáne kompanııany jeke sektorǵa tapsyrý úshin ne qajet?
- Kompanııany senimdi basqarýǵa tapsyrý úshin birqatar rásimder jasalýy tıis. Jaqyn arada, jekeshelendirýge jatatyn mekememizdiń naryqtyq qunyn baǵalaý úshin jáne ony senimdi basqarýǵa berý barysyn súıemeldeıtin táýelsiz keńes berýshi anyqtalatyn bolady. Tender ótkizý aǵymdaǵy jyldyń qyrkúıek aıyna josparlanyp otyr.
Qaıtadan qurylǵan Densaýlyq saqtaý mınıstrligine otandyq densaýlyq saqtaý kórsetkishterin joǵarylatý jóninde úlken úmit júktelýde. Osyǵan oraı, medısınalyq tehnıka lızıngi júıesinde ne ózgeredi?
- Lızıngke beriletin medısınalyq tehnıka qunynyń somasyn arttyrý týraly másele qarastyrylyp jatyr. Qazir biz lızıngke memlekettik densaýlyq saqtaý uıymdary úshin 5 mıllıon teńgeden 50 mıllıon teńgege deıingi somada, al jeke kompanııalar úshin 5 mıllıon teńgeden 100 mıllıon teńgege deıingi somadaǵy medısınalyq tehnıkany beremiz. Qazirgi tańda memlekettik densaýlyq saqtaý uıymdaryna beriletin medısınalyq tehnıka qunynyń aýqymyn 100 mıllıon teńgege deıin joǵarylatý boıynsha jumys jasalýda.
Qarjylyq lızıng sharttaryna sáıkes sizder lızıng merzimine servıstik qyzmet kórsetesizder. Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-mınıstri Baqytjan Saǵyntaev Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda medısınalyq tehnıkaǵa servıstik qyzmet kórsetý búkil paıdalaný merzimi boıynsha berilsin degen tapsyrma berdi, bul baǵyt boıynsha qandaı sharalar qabyldanatyn bolady?
- Shyn máninde, qazirgi kezde jabdyqtyń isten shyǵyp qalýyna qatysty problemalar bar, ol medısınalyq qyzmet kórsetý sapasynyń tómendeýine alyp keledi. Qazir atalǵan máseleni sheshý boıynsha mehanızm ázirlenip jatyr. Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Medısınalyq jáne farmasevtıkalyq qyzmetti baqylaý komıtetimen birlesip atalǵan máseleni retteıtin normatıvtik aktilerge tıisti ózgeristerdi engizý boıynsha jumys atqarylýda.
- Medısınalyq tehnıkanyń qunyn negizsiz kóterýdi joıý maqsatynda qandaı sharalar josparlanýda?
- Qazirgi tańda Qaraǵandy jáne Qyzylorda oblystarynan basqa kóptegen densaýlyq saqtaý basqarmalary men uıymdary «QazMedTeh» AQ arqyly medısınalyq tehnıkanyń qunyna saraptama jasamaıdy. Atalǵan máseleni sheshý úshin jergilikti bıýdjet qarajattary esebinen medısınalyq tehnıkany satyp alý kezinde onyń qunyna saraptama jasaýdy mindetti etý josparlanýda. Sondaı-aq, otandyq taýar óndirýshilerdi qospaǵanda, medısınalyq jabdyqtardy usynatyn mekemelerge jabdyqtyń shynaıy qunynyń rastamasyn usynýdy mindetteý boıynsha normatıvtik-quqyqtyq aktilerge ózgerister engizý josparlanýda, bul medısınalyq tehnıkanyń qunyn negizsiz kóterýdi joıý men densaýlyq saqtaý uıymdaryn kóbirek qamtýǵa jáne Qazaqstan boıynsha medısınalyq tehnıkaǵa qatysty biryńǵaı baǵa ornatýǵa múmkindik beredi.
Munan bólek, durys baǵa ornatý úshin medısınalyq tehnıkanyń biryńǵaı nomenklatýrasyn jasaý josparlanyp otyr. Atalǵan máseleni talqylaý úshin Medısınalyq buıymdardyń jahandyq halyqaralyq nomenklatýra agenttiginiń (GMDN) bas atqarýshy dırektory Mark Vasmýs myrzamen kezdesý ótkizildi, onyń nátıjesinde biz ózara túsinistik týraly memorandýmǵa qol qoıdyq.
GMDN nomenklatýrasy bizdiń eldegi barlyq medısınalyq tehnıkany bir júıege keltirýge jaǵdaı jasaıdy, ol keleshekte qurylǵylardy túrlerine qaraı jikteýge jáne medısınalyq mekemelerdi tehnıkanyń jańarýyn sapaly josparlaýǵa múmkindik beretini sózsiz.
-GMDN degen ne ekendigin túsindirip berseńiz
GMDN – bul adamnyń aýrýlary men jaraqattarynyń dıagnozyn qoıý, aldyn-alý, baqylaý, emdeý nemese jeńildetý úshin paıdalanylatyn ónimder ataýynyń júıesi, biraq olardyń bárin toptastyrý (júıeleý) qajet boldy. Medısınalyq buıymdardyń ártúrli júıelerin biriktirý úshin Standarttaý jónindegi eýropalyq uıymnyń bastamasy boıynsha GMDN (Global Medical Device Nomenclature) Halyqaralyq medısınalyq buıymdar nomenklatýrasyn ázirleý jobasy ashyldy.
-Eldegi óńirlerdi medısınalyq tehnıkamen qamtamasyz etý boıynsha jaǵdaı qandaı?
- Qazaqstannyń densaýlyq saqtaý uıymdaryndaǵy jaǵdaǵa qysqasha toqtalaıyn. 2014 jyly júrgizilgen medısınalyq tehnıkany túgendeý qorytyndysy boıynsha medısınalyq tehnıkamen jabdyqtaý ortasha eseppen 70% quraıtyndyǵy anyqtaldy. Memleket boıynsha medısınalyq tehnıkanyń tozýy 35 %.
-Densaýlyq saqtaý uıymynyń 2017 jylǵa tehnıkaǵa degen qajettiligi qanshalyqty? Qurylǵylardy ornatý boıynsha qandaı josparlaryńyz bar?
- 199 densaýlyq saqtaý uıymdary boıynsha tehnıka túrlerine baıanysty qajetti tehnıka sany anyqtaldy. 2017 jylǵa 5 basym baǵyt boıynsha quny 5-100 mıllıon teńgeni quraıtyn medısınalyq tehnıkaǵa qajettilik – 916 birlik ekeni belgili boldy jáne olardyń ishinen 406 saraptamadan ótip, aksıonerlik qoǵam tarapynan maquldandy.
Jabdyqtyń úlgisi men qunyn jáne medısınalyq tehnıkany satyp alý sharttaryn aldyn-ala anyqtaý maqsatynda 75 sheteldik jáne otandyq óndirýshilermen, sondaı-aq jabdyqtardy satýshylarmen kelissózder júrgizildi. Bul rette, barlyq 75 kompanııa da medısınalyq tehnıka lızıngi baǵdarlamasyna qatysýǵa múddeli ekendigin bildirdi.
-Medısınalyq tehnıka tıimdi paıdalanylyp jatyr ma? Qurylǵylardyń maqsatyna saı qoldanylyp jatqanyn qalaı baqylaısyzdar?
- О́te jaqsy suraq. Biz turaqty negizde apparattarǵa monıtorıng jasap otyramyz, ıaǵnı bizdiń qyzmetkerler densaýlyq saqtaý uıymdaryna baryp, halyq úshin qansha qyzmet kórsetilgendigin anyqtaıdy. Sondaı-aq, bizde qurylǵylar arqyly qansha medısınalyq qyzmet kórsetilgeni týraly málimet alýǵa múmkindik beretin aqparattyq júıege kirý múmkindigi bar. Osylaısha, medısınalyq tehnıkany paıdalaný tıimdiligin taldaı alamyz jáne qurlǵylardy qoldaný tıimdiligi artyp jatqanyn atap ótýge bolady. Alaıda, biz osy jyly lızıngke satyp alynǵan medısınalyq tehnıkanyń istep turǵandyǵyn alshaqtan baqylaıtyn elektrondyq júıeni engizgimiz keledi, ol biryńǵaı júıede medısınalyq tehnıkaǵa baqylaý júrgizýge, onyń sapasyn anyqtaýǵa múmkindik beredi.
-Osy jyly lızıngke qansha medısınalyq tehnıkany ornatý josparlanyp otyr?
- Eger ótken jyly aksıonerlik qoǵammen lızıng sharttaryna saı 88 apparat ornatylsa, osy jyly medısınalyq tehnıkanyń 142 birligin jetkizý josparlanýda. Biraq bul sannyń ózgerýi múmkin ekenin aıtyp qetken jón. Múmkin biz budan da kóbirek jabdyqtardy ornatyp úlgerermiz. Olardyń kópshiligi Qaraǵandy jáne Qyzylorda oblystarynyń densaýlyq saqtaý uıymdarynda jetkiziletin bolady. О́tken jyly lızıng júıesi arqyly 24 medısınalyq mekeme jabdyqtalsa, osy jyly 50 aýrýhanany qamtý josparlanýda.
- Aksıonerlik qoǵam otandyq taýar óndirýshilerge qoldaý kórsetýdi qalaı júzege asyrýda?
- Aksıonerlik qoǵam, konkýrstyq rásimderdi ótkizbeı-aq qarjylyq lızıngtiń úsh jaqty shartyn jasasý arqyly otandyq taýar óndirýshilerdi qoldap keledi, bul lızıng alýshylarǵa medısınalyq tehnıkany alý ýaqytyn áldeqaıda qysqartýǵa múmkindik beretinin aıta ketken jón.
-Suhbat sońynda densaýlyq saqtaý uıymdaryn medısınalyq tehnıkamen jabdyqtaý aıasynda qandaı problemalardy atap óter edińiz?
- Medısınalyq tehnıkamen jabdyqtaý aıasyndaǵy problemalardyń biri – ol memlekettik-jeke menshik áriptestiktiń nashar damyǵandyǵy. Onyń aldaǵy ýaqytta odan ári damýy memleket bıýdjetine túsetin salmaqty birshama tómendetpek.
Medısınalyq tehnıkamen jabdyqtaý barysynda belgilengen tólemge medısınalyq tehnıkany paıdalanyp, keıin ony satyp alýǵa múmkindik beriletin júıe usynylyp otyr. Sondaı-aq, problemalar qataryna ǵımaratty jalǵa alýǵa jasalatyn shart merziminiń qysqa bolýy, sondaı-aq tegin medısınalyq kómektiń kepildik berilgen kólemi sheńberinde memlekettik tapsyrmany ornalastyrýdyń merziminiń jetkiliksiz ekenin atap ótýge bolady. Memlekettik múlikti jalǵa alý shartynyń merzimi qazirgi tańda 3 jyl ǵana. Memlekettik tapsyrmany ornalastyrý merzimi 1 jyldy quraıdy.
Osyǵan baılanysty, memlekettik múlikti jalǵa alý shartynyń merzimin 5-7 jylǵa deıin jáne memlekettik tapsyrmany ornalastyrý merzimin 3 jylǵa deıin arttyrýǵa qatysty tıisti qujattarǵa ózgerister engizý boıynsha Densaýlyq saqtaý mınıstrligimen birlesip jumys atqyrylyp jatyr, bul jańashyldyqtar oıdaǵydaı júzege asyrylsa ınvestorlardy yntalandyrar edi.
Densaýlyq saqtaý uıymdaryn medısınalyq tehnıkamen jabdyqtaýdy ońtaılandyrý maqsatynda medısınalyq mekemeler jabdyqtardy tikeleı satýshylardan qarjyny bólip tóleý arqyly alý múmkindigin júzege asyrý men memlekettik-jeke menshik áriptestikti damytý sheńberinde basqa da mehanızmder usynylyp otyr.
О́z kezeginde, medısınalyq tehnıka óndirýshileri bizdi qoldap otyr jáne memlekettik-jeke menshik áriptestik sheńberinde baılanys ornatýdyń ártúrli joldaryn qarastyrýǵa daıyn. Birqatar medısınalyq quraldardy óndirýshi kompanııalarmen kelissózder júrgizildi jáne naqty ýaǵdalastyq bar.
- Suhbatyńyzǵa rahmet!
Suhbattasqan Álıhan Qalıas