Túngi toılar balalardyń tabys tabatyn orny ma?

Biz – ónerli halyqpyz. Dúnıeden ótken oıshyl aqyn Qadyr Myrza-Áliniń «О́nersiz adam bolsa da, ónersiz qazaq bolmaıdy» dep tolǵap ketkeni tekten-tek bolmasa kerek. Án aıtyp, bı bıleýdiń alǵashqy qadamyn búldirshinderimiz balabaqshadan bas­­taıdy. Mektepke barǵan soń boıyndaǵy osyndaı qa­biletterin ushtaı túsý múmkindikteri de mol. Sahnasyna shy­ǵyp, áýelete án salyp, kúmbirlete kúı tógip, myń burala bı­lep júr­gen ul-qyzdarymyzdy kóz aldyńyzǵa elestetip kórińizshi? Qan­daı jarasymdy. Jetkinshektiń boıyndaǵy buǵyp jatqan ta­lanty men qabileti osyndaı jaǵdaıda ǵana tolysa túspek. Da­ryndy bala kózin ashýǵa týra keletin bulaq ispettes emes pe?! Áıtse de, sońǵy ýaqytta ba­la­­lardyń mektep sahnasynda emes, keshki jáne túngi toılarda óner kórsetýi beleń alyp barady. Olar úılený, qyz uzatý se­kil­di toı­lar men mereıtoılarda jú­re­di. Eń bir qynjylarlyǵy – ana sú­ti aýyzdarynan keppegen kish­ken­­taı balaqaılar án aıtyp, bı bı­­­legen kezde toıda otyrǵandar aq­­sha laqtyryp jatady. Osyndaı te­ris is-áreketteri arqyly olar be­­­sikten belderi shyǵyp úl­ger­­me­gen búldirshinderdiń bo­la­shaǵyna bal­ta shaýyp jatqanyn sezine me eken? Sonda ónerge ıke­mi men qul­shy­nysy bar jas óren­ge qol­daý kórsetýdiń joly qal­ta­syna aq­sha qystyrý bolǵany ma? Biz osy saýaldardyń ara ji­gin ajyratý úshin jas jet­kin­shek­terge bilim men tárbıe be­rý isiniń bel ortasynda júrgen bir­qatar synyp jetekshilerine, ata-analarǵa, sondaı-aq ózin ózi taný, adamgershilik, rýhanı da­mý baǵyttary boıynsha qyzmet etetin mamandarǵa jolyǵyp, oı-pikir almasqan edik. Mysaly, Batys Qazaqstan oblystyq bilim bas­qarmasy basshysynyń orynba­sary Záýre Ǵumarovanyń má­lim­deýinshe, ul-qyzdary men ne­­mereleriniń keshki toılarda óner kórsetip, aqsha tabýyna múd­deli ata-analar bar kórinedi. Ádet adamǵa tez juqqysh keledi. Per­zentiniń toıdan aqsha taýyp kel­ge­nine dánikken keıbir áke-she­she keıin balalarymen birge meı­ram­hana kezip ketýdi ádetke aı­naldyrǵanyn baıqamaıdy. Toı ıeleriniń arasynda qazir meniń qyzym bıleıdi, óleń aıtady dep toıshy qaýymǵa habarlama ja­saıtyndary da kezdesedi. Sodan keıingi kórinis úırenshikti daǵdy boıynsha jalǵasady. Ásirese, elimizdiń batys óńirlerindegi toı-tomalaqta búldirshinniń beli men qolyna aqsha qystyrý keń ta­raǵan daraqy áreketterdiń biri bo­lyp tur. О́ńirdegi bala tárbıesimen aı­na­lysatyn mamandardyń aıtýyn­sha, olar toılarda qalyptasyp qal­ǵan bul ádet balanyń boıyn­da­ǵy aqshaǵa qunyǵý sekildi, qashyq bolýǵa tıis minezdiń beleń alýyna ıtermeleıdi. Alaıda, ata-analar pedagogtardyń aıtqanyna qu­laq asa qoımaıdy. «Balamyz mek­tepke baryp júr. Sabaǵy jaq­sy. Basqasynda qandaı sha­rýa­la­ryńyz bar», dep moıyn bura qoı­maı­dy. Ekinshiden, toı zalyn­da bala­nyń kórsetken óneri ke­lisip, kes­telenip tursa jaqsy. So­laı bol­masa da laýazymdy toı ıesi­niń qoshemetshileri kishkentaı ba­­la­ny ótirik qolpashtap, jabyla kótermeleıtini anyq. Mundaı jaǵ­­daıda jetkinshektiń boıynda ózim­shildik pen betpaqtyq sekildi teris minez qylań bermesine kim kepil? Bir sózben aıtqanda, ýyzdaı ul-qyzdarǵa toı arqyly ónege, tálim-tárbıe berý múmkindigin múl­dem joqqa shyǵarýǵa bola qoı­mas. О́ıtkeni, toı da tárbıe orta­sy ekendigimen kelisýge týra ke­ledi. Áıtse de toı ústinde búldir­shin­derdiń óneri saýdaǵa salynyp jatsa, atalǵan kózqarastyń qu­ny kók tıyn. Bizben oı-pikir almas­qan ata-analardyń biri Aıbolat Qojanǵalıev toılardyń kóp jaǵ­­daıda keshke ótkiziletinin, kesh­­qurym ýaqytta bastaýysh syn­ypta oqıtyn oqýshylardyń toı­da júrýi tálim men tárbıe talap­ta­ryna múldem sáıkespeıtinin aı­tady. Toıdyń aty – toı. Mundaıda qısyndy-qısynsyz, túrli áńgime óristep jatady. Dastarqan ústinde spırtti ishimdikter de ishilmeı qalmaıdy. Endeshe, toıda salamatty ómir salty saqtalyp otyr dep qalaısha aıta alarsyń. Sondaı-aq, toı-tomalaqta túnimen júrip, dańǵaza shýdan sharshaǵan oqýshyǵa mektepten alǵan bilimi boıyna sińe qoıady dep aıta almaımyz. Kerisinshe, balanyń oıynda úı tapsyrmasyn oryndaýdan góri, toıda tabatyn aqsha turady. Balalardyń túngi toılarda óner kórsetýiniń pedagogıkalyq talaptarǵa sáıkes kelmeýi óz aldyna, bul jaǵdaı balalardyń quqyn shekteý bolyp shyǵady. «Balalar quqyqtaryn qorǵaý týraly» zańnyń 36-babynda búl­dir­shinderdiń keshki 22.00-den tań­ǵy 6.00-ge deıin oıyn-saýyq mekemelerine zańdy jetekteýshi ókilderinsiz barýyna tyıym sa­lyn­ǵan. Mundaı jaǵdaıda balalar úne­mi sábılik kezeńnen atta­ǵan­dar­­dyń janynan tabylyp júr dep aıt­saq, shyndyqqa qııanat. Tipti, búl­dirshinder túngi oıyn-saýyq oıyn­daryna eresektermen birge barǵan kúnniń ózinde bul qandaı qısynǵa keledi? Budan góri olardyń ýaqytynda dem alǵany jón emes pe? Osy oraıda budan 15 jyl buryn qa­byldanǵan zań tarmaqtaryn óz­gertý qajettiligi de baıqalyp qa­lady, deıdi Balalar quqyǵyn qor­ǵaý bóliminiń jetekshisi Hajarbıbi Eskendirova. Árıne, bir esepten jas jet­kin­shekterdiń qarajat kózderin iz­­­destirýge umtylýyn quptaýǵa da bo­lady. Degenmen, olardyń bo­ı­y­n­­da, búgingi maqalamyzda aı­ty­l­­­­­ǵandaı, aqsha tabýdyń eń ońaı jo­­­­­ly jartylaı jalańashtanyp, toı­­­d­a án salyp, bı bıleý degen oı ba­­sym turatyn bolsa, mundaı ús­ti­rt kózqarastyń paıdasynan góri zı­ıa­ny jáne teris áseri kóp bolyp shy­ǵatyny allaǵa da, ámbege de aıan bolsa kerek. Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan» AQTО́BE – ORAL – AQTО́BE